Patrıotızm jáne azamattyq ustanym

Jas urpaqqa sapaly bilimmen birge sanaly tárbıe berý qaı kezde de ózektiligin joǵaltqan emes. Qazirde solaı. Arǵy ata-babalarymyz jas órendi elin, jerin súıýge úndep, ulttyq salt-dástúrmen sýsyndatýdy murat tutqan-dy. Sol rýhanı úndeý búgingi kúnge jetkizdi. Jańa ǵasyrlardyń belesinde óziniń 20 jyldyq tarıhyna taban tiregen Qazaq eliniń patrıottardyń mekenine aınalýy ózgege úlgi, ózimizge medeý. Sondyqtan da bolar, memleket tarapynan patrıottyqty damytý baǵytynda keleli sharalar atqarylyp, kólemdi baǵdarlamalar jasalyp jatqany qanshalyq degen suraq oıǵa oralady. Onyń ústine bir jaǵynan sanany turmys bılep, ekinshiden, jahandyq sapyrylys ústemdik quryp turǵanda óskeleń urpaq patrıotızmdi qalaı túsinedi? Mine, osyndaı salmaqty saýaldar jaıynda Bilim jáne ǵylym mınıstri Baqytjan JUMAǴULOVTY áńgimege tartqan edik. – Baqytjan Tursynuly, dál búgingideı adamzat balasy jahandanýǵa bet buryp, beldesip jatqan tusta, ulttyq qundylyqtardy jar basy­nan qutqaryp, keń álemge shyǵarý isinde patrıotızmniń atqarar róli erekshe ekeni belgili. Jal­py, biz patrıotızmdi qa­laı túsinip júrmiz? – Jahandaný bul tek tehnologııalar men ǵylymı teh­nı­ka­lyq jetistikterdiń básekesi ǵana emes, ol otanshyldyq sezimi jo­ǵary tulǵalardyń arasyn­daǵy eldiń qadir-qasıetine jetý, ha­lyqtyń oıyndaǵysyn tap ba­syp bilip, oryndap otyrý ba­rysyndaǵy básekelestigi desek te bolǵandaı. Bul turǵydan kelgende, Ult Kóshbasshysy N.Na­zar­baevtyń ónegesi aldymen eske túsedi. Prezıdent «Bola­shaq» baǵdarlamasy boıynsha shetelde bilim alǵan túlek­termen kezdesý barysynda «.. patrıot – ol Qa­zaqstandy shyn súıetin, ult­tyq qundylyqtar­dy qaster­leı­tin, boıynda adal­dyq, ar-na­mys, izgilik qasıet­teri bar, halqynyń dástúri men Otanyna degen súıispenshiligi mol adam» degen bolatyn. Sondyqtan qaı elde patrıot­tyq tár­bıe joǵary bolsa, sol elde saıası tu­raq­tylyq pen ekonomıkalyq damý óristeıtini belgili. Jalpy, patrıotızmdi qalyp­tas­tyrý – bul memlekettik mindet, qoǵamnyń áleýmettik tapsyrysy. Patrıotızm mindetti túrde tulǵanyń joǵary áleýmettik belsendiligin kózdeıdi. О́ıtkeni, onyń ózi eńbekte tabys­tarǵa jetý úshin, qoǵam órkendep, talap kúsheıip, talǵam artyp halyqqa qyzmet etýde úlken bir serpilis bolýy qajet. Ǵylymı zertteýlerde otansúıgishtik­tiń qalyptasýyna, baǵytyna baılanysty memlekettik, etnostyq jáne týǵan jerge degen patrıotızm dep jiktep júr. Basqa túrleri tý­raly da pikirler jeterlik. Bul pat­rıotızmniń kúrdeli áleýmettik-mádenı ku­by­lys ekendigin kórsetedi. Sebebi, ol ıdeıa, sezim jáne is-áreket úlgisi retinde baı­qalady. Sondyqtan patrıotızm ıdeıa retinde qoǵamdyq sanada, úlgi retinde máde­nıette jáne belsendi is-áreket retinde saıasat pen ekonomıkada kórinis tabady. Mysaly, etnostyq patrıotızm Keńes­ter Odaǵy ydyraǵan kezeńde aıqyn baı­qal­dy. Al endi týǵan jerge degen ystyq yqy­las­ty bizdiń jastarymyzdyń «Dıp­lom­men – aýylǵa», «Aýyldyń gúldenýi – Qazaq­stan­nyń gúldenýi» atty sharalardan baıqaýy­myzǵa bolady. Qazir el jastary táýelsiz Otanymyzdyń keleshegin kemel etýge umtylýda. Sondaı patrıotızmge joǵary oqý oryndarynyń túlekteri de bet buryp, keń qoldaý kórsetip keledi. «Dıplommen – aýylǵa» sharasyn júzege asyrý barysynda joǵary oqý oryn­dary­nyń 12 myńnan astam túlegi óz aýyl­daryna oralyp, elge qyzmet etýde. Bul da elin súıýdiń úlgisi dep bilemin. – Qazirgi kezde qazaqstandyq patrıotızm týraly kóp aıtyp júrmiz. Ony jo­ǵaryda aıtqan patrıotızmniń qaı túrine jatqyzamyz? – Qazaqstandyq patrıotızm – memlekettik patrıotızm ıdeıasy. Qazaqstanda memleket qurýshy ult retinde qazaq halqy etnostyq patrıotızm satysynan ótti. Qa­zaqtar osydan eki jyl buryn ótken halyq sanaǵy boıynsha 63 paıyzdan asty. Ol endi ózi qurǵan memlekettiń damýyna múd­deli bol­ǵandyqtan, barlyq ult ókilderi­niń uıyt­qysyna aınalyp, jasampazdyqqa bas­taý­shynyń mindetin atqarýǵa kiristi. 2009 jyly ótken Qazaqstan halqy Assam­bleıa­synyń 14-shi sessııasynda sóılegen sózinde Elbasy N.Nazarbaev jalpy ult­tyq ke­li­simniń bes qaǵıdasynyń biri retinde «qazaq ultynyń úılestirýshi rólin» tujy­rym­da­dy. Sondyqtan Prezıdent mem­lekettik patrıotızmdi damytýǵa úlken kóńil bólýde. Ol: «...qazaqstandyq pat­rıo­tızmniń basty krıterııi – elimizdiń ıgiligine arnalǵan ónimdi jáne shyǵar­mashylyq eńbek» dedi. Sonymen birge, Memleket basshysy qa­zaqstandyq patrıotızmniń basty kórinisi, onymen tyǵyz baılanysty másele – ol mem­lekettik til máselesi dep atap ótti. Son­dyqtan qazaqstandyq patrıo­tızm – búkil qazaqstandyqtardy kemel bolasha­ǵy­na sendirý, olardy jasampaz eńbekke sha­qyrý, bereke-birlikti, baıandy yntymaqty ornyqtyrý. Qazaqstandyq patrıotızm – bizdiń ekonomıkadaǵy, saıasattaǵy tabystary­myz­dyń jemisi. Sebebi, 90-shy jyldar­dyń so­ńynda júrgizilgen sosıologııalyq saýalnamalarda basqa ult ókilderiniń 30 paıyzdan astamy Qazaqstandy otanym dep moıyn­da­maı, kóship ketýge daıyn ekendigin búkpesiz aıtsa, al 2007 jylǵa qaraı tek úsh paıyzy ǵana kóshsem degen nıeti baryn kórsetken. Iаǵnı, qazir basqa ult ókilderiniń basym bóligi ózin qazaqstandyqpyn dep eseptep otyr. Bul – elimizdiń ekonomıkadaǵy, saıasat­ta­ǵy eleýli jetistikteriniń nátıjesi. Soń­ǵy 20 jyl ishindegi ózgerister, shyqqan bıik, qaıta oralǵan qundylyqtar, ólmes-ósh­pes mura, tapqan tabystardy tilge tıek etsek, ár qazaqstandyqtyń júregine qýa­nysh pen maqtanysh keler kúnge degen senim uıalatady. Búginde álemniń alpaýyt el­deri sanasatyn memleketimiz, álem qy­zy­ǵatyn baılyǵymyz, bedeli bıik El­ba­symyz bar. Osyndaı jetistikke jetýimiz – hal­qy­myz­dy jasampazdyqqa jumyldy­ryp, elimizdiń tarıhtaǵy jańa ornyn aıqyndaǵan Ult Kóshbasshysy Nursultan Ábishuly Nazar­baev­tyń eńbegi. Bul jetistikter – búkil qazaqstandyqtardyń maq­tany­shy. Memlekettik patrıotızmniń aıqyn kóri­nisi týraly belgili saıasatker, AQSh prezıdenti Djon Kennedıdiń amerıkan patrıotızmi týraly pikirin mysalǵa keltirýge bo­lady. Onyń «Sen Otanyń saǵan ne berdi dep surama, men Otanyma ne berdim dep sura» degen qanatty sózi amerıkandyq pat­rıotızmniń mazmunyn ashyp kórsete alady. Bir sózben aıtqanda, búkil qazaq­stan­dyqtar óz eliniń, jeriniń ótkenin sezinbeı, onyń erlikke, adamgershilikke toly ta­rı­hyn, ónerin jete uǵynbaı, otanshyl­dyq sezimdi qalyptastyrý múmkin emes. Sonymen birge, Elbasy óziniń halyqqa ár Jol­daý­yn­da otandyq patrıotızmdi azamat­tardyń eline degen súıispenshiligin damytýdy ulttyq qaýipsizdikti saqtaýdyń negizgi element­teriniń biri retinde alǵa tartyp keledi. – Joǵaryda Elbasynyń azamattar­dyń otanshyldyq sezimi men óz eline degen súıispenshiligin damytýdy ulttyq qaýipsizdikti saqtaýdyń negizgi element­teriniń biri retinde usynyp otyrǵanyn aıtyp óttińiz. Rasynda da, patrıotızm men el qaýipsizdiginiń baılanysy aldyń­­ǵy orynda turýǵa tıis qoı. Jas urpaqty ártúrli ekstremıstik aǵym­dardan saqtaýdyń basty amaly – otan­shyldyq sezimdi, elge, jerge, ultyna degen tabandylyqty qalyptastyrý. Elba­sy Nur­sultan Nazarbaev «Biz Qazaq­stan­nyń bar­lyq azamattarynyń otanshyldyq sezimi men óz eline degen súıispenshiligin damy­týǵa tıispiz» degen bolatyn. Jalpy, Prezıdent ulttyq rýhanııat damýynyń memleket ómirine tıgizer ıgi áseri týraly da az aıtyp júrgen joq. Ol bir sózinde «Qazaqstan­dyqtardyń otanshyldyq sezimin tárbıeleý bilim berýdiń mektepke deıingi júıesinen bas­tap joǵary oqý oryn­daryna deıingi bar­lyq uıymdarda kókeı­kesti bolyp taby­lady. Balalardy Otan­dy, týǵan jerdi, ózi­niń halqyn súıýge tárbıeleý – muǵalimniń asa mańyzdy ári jaýapty paryzy» – degen edi. О́skeleń urpaqty tárbıeleýde, qazaq­stan­dyq patrıotızmdi qalyptastyrýda negizgi strategııalyq baǵyt – memlekettik jal­pyǵa birdeı mindetti bilim berý stan­dartyna saı oqý prosesin júzege asyrý. Standart negizinde «Qazaq tili», «Qa­zaq ádebıeti», «Qazaqstan ta­rı­hy», «Beıneleý óneri», «Etıka jáne psıhologııa», «О́zin-ózi taný» jáne «Mýzyka» pánderi mindetti túrde oqytylyp, oqýlyqtar maz­mu­nynda halqymyzdyń ulttyq máde­nıeti, salt-dás­túrleri, taǵy basqa rýhanı qundylyqtar týraly tolyq maǵlumat beriledi. – Baqytjan Tursynuly, álem­­di shar­pyǵan terrorızm, eks­­tre­mızm ushqyn­dary bizdiń adam­dardyń da júregine qor­qy­nysh uıalatatyny sózsiz. Jas­tary­myz­­dyń sondaı oıy buzyq top­tar­­dyń qolshoqparyna aı­nal­­maýy­­nyń aldyn alý úshin ne istelip jatyr? – Onyńyz ras, ekstremızm óte qaýipti nárse. Jastardyń ártúrli dinı aǵymdar men sektalardyń shyr­maýyna túsip, ekstre­mıstik áre­ket­terge barýy ózine degen, bo­la­shaǵyna degen senimniń bolmaýy­nan. Olaı bolatyn bolsa, biz ár aza­ma­tymyzdyń ózine, eliniń bolashaǵyna degen senimin arttyrýǵa yqpal etýimiz kerek. Sondyqtan da, mınıstrlik jas­tarǵa bilim berip, olardy tárbıe­leıtin ustaz má­se­lesine erekshe kó­ńil bólip otyr. Us­tazdyń márte­besin kóterý, materıaldyq jaǵ­daıyn jaqsartý tárbıe isine eleýli serpin beretini sózsiz. Ahmet Baıtursynulynyń «Balam degen jurt bolmasa, jurtym deıtin bala qaıdan shyqsyn!» degen qanatty sózi tegin aıtyl­masa kerek. Sondyqtan jastarǵa sapaly bilim, sanaly tárbıe berip, eńbekke baýlýǵa erekshe kóńil bólinýde. Patrıotızmge tárbıeleýdiń úlken or­ta­sy – mektep ekeni belgili. Ondaǵy jos­­par­ly taqyryptyq sabaqtarmen qatar, pándik olımpıadalar, ǵylymı jobalar patrıotızmge tárbıeleýdiń bir baǵyty bolyp otyr. Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýdi jaqsartý úshin «Kásipqor» baǵdarlamasy qabyldanýda. Sonyń nátıjesinde, Elbasy tapsyrǵan álemdik deńgeıdegi aımaqtyq kásibı bilim ortalyqtary salynady. Bul baǵdarlama jastardy jumyspen qamtýdy kúrt jaqsartýǵa baǵyttalǵan. Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha stýdentterdi jataqhanamen qamtamasyz etýge baılanysty 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan «Stýdenttik baspana» baǵdarlamasyn ázir­ledik. Bul baǵdarlama 2015 jyly joǵary oqý oryndarynyń stýdentterin jataq­ha­na­men qamtamasyz etýdi 80%-ǵa jetkizedi. – Elimizdegi jastar uıymdary týra­ly ne aıta alasyz? – Búginde elimizde 1000-nan asa balalar men jastar uıymdary jumys jasaýda. Mınıstrlik tarapynan olardyń tek qaǵaz júzinde qalyp qoımaı, belsendi jumys isteýin qamtamasyz etýine basa mán berilýde. Osy maqsatta 14 oblysta, Astana men Almaty qalasynda jastardyń re­sýrstyq or­talyqtary jumys isteýde. Olar jas­tar­dyń qoǵam ómirine erkin ara­lasýyna, aqpa­rat alýyna qolaıly jaǵdaı jasaıdy. Qa­zaq­stan Respýblıkasynda bilim berýdi da­mytýdyń 2011-2020 jyl­dar­ǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyna sáıkes jas­tardyń sapaly bilimmen birge tárbıe alyp, pat­rıottyq rýhta ósýin qam­tamasyz etý jan-jaqty qarastyrylǵan. Onda jas­tar­dyń saıası belsendiligin art­ty­ryp, qoǵam ómirine aralasýyna jaǵdaı jasaıtyn túrli sharalar kózdelgen. Jas­tarǵa arnalǵan is-sharalarǵa 2015 jyly jalpy jastardyń 27 paıyzyn, 2020 jyly 55 paıyzyn qamtý josparlanýda. Jalpy alǵanda, túrli deńgeıdegi res­pýb­lıkalyq, jergilikti sharalardy qos­qan­da jastar saıasaty men jastardyń pat­rıot­tyǵyn arttyrýǵa 2009 jyly 4055 shara, 2010 jyly 4436 shara ótkizilipti. Memleket isine, el saıasatyn júrgizýge jastardyń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzyp, tek mansap, bılik úshin emes, el úshin, bola­shaq úshin qyzmet etetin taza qoldy, úlken jú­rek­ti memleketshil, bilim-biligi myqty ma­mandar legin daıyndap shyǵýǵa pat­rıottyq sharalar úlken áser etedi. О́tken jyly bul sala boıynsha túrli deńgeıdegi 465 shara júzege asty. Mysaly, «Jasyl el» baǵ­dar­lamasy boıynsha 15 630 stýdent eńbek etip, 4,7 mıllıon túp aǵash kó­shetterin otyr­ǵy­zyp, 12 myń gektardy kógaldandyrǵan. «Meniń Qazaqstanym» respýblıkalyq jastardyń patrıottyq forýmynyń róli erekshe. 2007 jyly «Meniń Qazaqstanym» forýmy Elbasynyń qatysýymen alǵash Astana qalasynda ótken bolatyn. Sol forým­ǵa qatysqan jastardyń Ánura­ny­myz­dy shyr­qap, kók týymyzdy jelbiretkende kóp­shi­liginiń tolqyp, maqtanysh sezimi keýdesin kernegenine kýámiz. Al endi jaqynda ǵana Qostanaı qalasynda ótken IÚ forýmda órt­ten, sý tasqyny kezinde adamdardy qut­qar­ǵan 5 jas azamatqa úlken qurmet jasaldy. Jastar úshin olardyń erlikteri úlgi bola­tyny sózsiz. О́z memleketiniń saıasatynan habary bar, óz elin súıetin azamattar ekstremıs­tik, ter­rorıstik uıymdardyń shyrmaýyna tús­peıdi dep oılaımyn. Bul turǵyda ju­mys­tar odan ári úzilissiz jalǵasa beredi. Búgingi tańda, urpaǵymyzdyń azamat bo­lyp qalyptasýy barysynda biz olar­dyń ja­handanýdyń teris yqpaldaryna qarsy tu­rýyn eskerýimiz qajet. Bul jaǵ­daı­da tárbıe jumysynyń tıimdiligi ata-ana men mek­tep­tiń ózara baılanysynan kórinedi. Ata-ana­lardyń bala tárbıesine degen jaýapkershiligin arttyrý maqsa­tyn­da respýblıkadaǵy bar­lyq mektepterde «Ata-analar keńesteri» men «Qam­qor­shy­lyq keńesteri» júıeli jumys atqarýda. Patrıottyq tárbıeniń basty baǵyt­tary­nyń biri – áskerı-patrıottyq tárbıe. Jastar­ǵa patrıottyq tárbıe berýde, salamatty ómir saltyn qalyptas­tyrýda 739 áskerı-patrıottyq klýb jumys isteıdi. Sonymen birge, el azamattarynyń pat­rıot­tyq sezimin damytýdyń arnaıy tujy­rym­damasy jasalyp, memlekettik baǵ­dar­lamalar da júzege asýda. Qazir elimizde 2009-2011 jyl­darǵa ar­nalǵan “Aýyl jastary” jalpy­ulttyq baǵdarlamasy óz sheshimin taýyp jatyr. Sondyqtan bizdiń jas órenderimiz ata-babadan kele jatqan darhandyq pen baýyr­­maldyqty, tatýlyq pen meıirimdilikti boılaryna sińire otyryp, el bola­sha­ǵyna eńbek ete beredi dep senemin. Áńgimelesken Súleımen MÁMET.