Án týraly oılansaq...

«Kórgenimdi aıtaıyn ba, ál­de estigenimdi aıtaıyn ba?». Bul sóz bizdiń bala kezimizde – sý­reti óshirilip, sulbasy ǵana este qal­ǵan sonaý bir myń da toǵyz júz qyrqynshy jyl­dar­dyń ishin­de jıi aıtylatyn. «Kórgenińdi aıtsań – kóz aldyńnan ótkizgenińdi aıtqa­nyń. Estigenińdi aıtsań, ara­syn­da qos­pasy da júretini haq. Endeshe, kórgenińdi aıt», dep túıip tastaı­tyn sonda aýyl úlkenderi. Ol kezde kórgen men esti­genniń arasy jer men kókteı dep oılaıtynbyz. Qazir bul ekeýi­niń birinen bir­i­niń aıyr­mashy­ly­ǵy bol­maı ket­ti ǵoı. Kór­ge­nińdi es­tı­siń, es­ti­ge­niń­di kóresiń. Tip­­­ti, kó­rip oty­ryp es­tı­siń, estip oty­ryp kóre­siń. Zaman sondaı. О́z­ger­gen, kemeline kelip to­lys­qan zaman­nyń qýaty, qudireti solaı. Qazirgi tehno­lo­gııa­nyń, teh­nı­kalyq alǵa umtylys­tyń eń ba­synda osy ózimiz biletin te­le­­dı­dardyń turǵany anyq. О́ıt­­keni, jahanda ne bop jatqanyn lezde estısiń. Já­ne de teledıdar joqtan bar ja­saı­d­y. О́ner­paz emesti óner­li qyp kór­setedi. Qa­zaq­sha aıt­qan­da, erin­­­begendi etik­shi, uıalmaǵandy ánshi qylady. Ánshi degennen shyǵady, biz­diń qazaq ánmen egiz jaratylǵan halyq. Abaısha aıtsaq, dúnıe esi­gin ánmen ashyp, jer qoı­ny­na ánmen kirý peshenemizge ja­zyl­ǵan elmiz. Kúlsek, ánmen saq-saq kú­lip, jylasaq, ándetip jylaǵan elmiz. Tirshiligimizdiń bar tyny­sy, bar tarmaq-taraýy ánmen as­tasyp jatady. Ánsiz ómir joq. Sodan da ǵoı, ómirimizdi ajar­lan­dyrý úshin telearnalar neshe túrli josparlar jasap, jańa jobalardy oılap taýyp jatady. «Qymyzhana», «Al­ty­baqan», «Uıat bolmasyn»... sııaqty jobalar. Bári de ánmen órnektelip, ánmen órilip jatady. Tipti, qazir án aralas­paıtyn, kılikpeıtin jer joq. Munyń ózi bir jaǵynan ánniń qadirin túsirip, qunyn kemitip bara jatqan sııaqty. Bertinde ǵana baqılyq bolyp ketken ataq­ty ánshimiz Roza Baǵlanovanyń, osydan toǵyz-on jyl buryn bolýy kerek, teledıdar tilshisine bergen bir suhbatynda qazirgi án aıtatyndar týraly «tyrtań­daǵan ánshiler» dep osy kúngi tal­ǵamsyz áriptesterin bir qa­ǵy­typ ótkeni bar edi. Zama­ny­myzdyń bulbul ánshisi Bıbigúl Tóle­geno­va da osy bıyl qazirgi ánshilerdi ánshi dep emes, «án oryndaýshy» dep baǵalaıtynyn ashyp aıt­qanyn óz qulaǵy­myz­ben estidik. Muny nege aıtyp otyrmyz? Ánniń qadirin túsirip almaıyq degen oımen aıtyp otyrmyz. Qazaq ánmen ósip, ánimen asqaq­ta­ǵan el. Biraq «ánniń de estisi bar, eseri bar» dep ony baǵalaı da bilgen halyq. Sonda ánniń estisi qandaı bolýy kerek? Esti án uıyqtap jatqan júrekti oıa­tady, júrek qylyn terbep, adam­ǵa neshe túrli oı salady. Esti án adamdy qanattan­dyrady, júregin izgilikke bóleıdi. Jaqsy ánniń áserimen qýatyńa qýat qosyp, ózgeshe bir rahat kúı kesher keziń bolady. Jaq­­sy ánnen ózińshe bir syr tyń­dap, lázzat tabasyń. Jaqsy án aıtyp turǵan ánshini ózińe jaqyn tar­typ, ony erekshe jaq­sy kórip ket­kenińdi baı­qamaı da qalasyń. Án kóńildi ǵana ajar­lan­dyryp qoımaı, adam men adam­dy jaqyn­datady, adam aby­roıyn bıiktetip, atyn asqaq­ta­ta­dy. Án arqy­ly birin-biri tanyp, án arqyly dostasyp ketken adamdar qan­sha­ma, án arqyly birine-biri ǵashyq bolyp, tabysyp jatqandar da az emes. Sonyń bári án qudiretiniń arqasy deý kerek. Án kóptiń kúsh qosyp birigýinen týatyn jalpylama óner emes, jeke tulǵalardyń ilýde bireýine ǵana qonatyn jalqy óner, dara qasıet. Sondyqtan án qasıetin uǵa bilgen arǵy ata-babalarymyz án­shi­lerdi jeke-jeke baǵalap, ár án­shiniń dary­nyn jeke-jeke tanı bilgen. Ár ánshiniń óz bıigi, ózin­dik án aıtý ereksheligi bolatynyn ta­ny­ǵan. Aspanǵa órletip, asqaq­ta­ta salýy­na qarap Birjannyń, baby­men qa­lyqtatyp, syńǵyrlaı shyq­qan sulý sazben sylqym aı­tylýy­na qaraı Aqan seriniń, kúm­pildeı tógiletin keń tyny­sy­na oraı Úkili Yby­raıdyń týyn­dy­syn nemese kekke toly ashýly únmen estilýine sáı­kes Jaıaý Mu­sa­nyń týyn­­dysy ekenin halyq eshkim nusqap aıtpasa da bilip oty­rady. Osydan da shyǵar, bizdiń qa­zaq ár ánniń óz oryndaýshysy, jeke oryn­daýshysy bolýyn qala­ǵan. Alty­baqan, bastańǵy sııaqty kóp adam jumylyp atqaratyn oıyn-saýyq kezinde bolmasa birigip, birine-biri barqyraı qosylyp án aıtý­dy onsha unata bermegen. Soǵan qaraǵanda, bir ándi eki nemese birneshe ánshi­niń qosylyp aıtýy onsha ońdy áser qaldyra bermeıtin sııaqty. Áıteýir sondaı bir án tyń­dadym dep esepke qosqanyń bol­masa, onsha tushyna almaısyń. My­sal retinde osydan sál ǵana ýaqyt buryn oryndalyp kelgen «Eki jul­dyz» telejoba­syn alaıyq. Jul­dyz de­ge­niń «júzden júırik, myńnan tul­par» deýge ǵana laıyq uǵym. Bir keshte birnesheýi jup­ta­syp shyǵyp án aıtatyn ne qylǵan kóp juldyz? Sonsha kóp bolsa, ol juldyz bola ala ma? Ádilin aıt­saq, ishinde jul­dyz deýge turarlyq naǵyz jul­dyz­dar da bar shyǵar. Biraq kóbi birin-biri súırep, birinde joq óner ekinshisinen tabylyp degendeı, birin-biri tolyqtyryp, biri­niń osal­dy­ǵyn ekinshisi bildirmeı jiberip jat­qandary basym bol­­dy. Qosy­lyp aıtqan ánniń asy­ly men jasy­ǵy kópke baı­qalyp, kózge uryp turmaıdy. Án júrekten shyǵyp, júrek qylyn qozǵaǵanda ǵana án bolady dedik. Ánshi atanyp, án aıtý úshin ándi júrekten ótkizip, júrekpen túsiný kerek. О́zińdi óziń eljiretip, ózińdi óziń tebirente almasań, án aıttym dep esepteme. Jýyrda tanymal bir ánshi ataqty halyq áni «Nazqońyrdy» aıtty. Talaı dúl­dúl ánshilerdiń oryndaýynda bul ándi talaı-talaı súısine tyń­dap júrmiz ǵoı. Álgi ánshi de bar ónerin salyp, ózinshe qubylta aıt­qan boldy. Biraq ándi quıqyl­jyta almady. Ánshiniń nazy, naz­danýy jetpeı jatty. Ánniń aty «Naz» degen sózden bastalyp, oǵan «qo­ńyr» degen syn esim qosylyp turǵan joq pa! Án nazben aıty­lyp, maıda qońyr maq­pal únmen quıylýy kerek edi. Álgi ánshi daýysyn zoraıta shy­ǵa­ramyn dep zorlana kúshendi, ók­pe­ge salmaq túsirip, aqyry shyń­ǵyr­dy. Sóıtip aıtqany án emes, «qur aıqaı ba­qyr­ǵan» bolyp shyq­ty. Kúnde týyp, kúnde umy­ty­lyp jatatyn qazirgi ánderdeı emes, halyq án­deri halyqtyń qa­zynasy, halyq­tyń bizge qaldyr­ǵan amana­ty. Olardy oryndaǵan­da ımanyń­dy úıirip, áldebir asyl álemniń esigin ashqandaı kúı keshýiń kerek. Án aıtyp júrgenderdiń bári ánshi emes. Ánshilik tabıǵattyń jeke tulǵalardyń boıyna ǵana da­ryt­qan erekshe bir syıy. Ánshi bo­lyp jaratylýyń kerek. Búkil bol­mys-bitimińde ánshilik qasıet bol­ǵanda ǵana júrekti jaýlap, tyń­daý­shyńdy ánmen arbaısyń. Ataq­ty Roza Baǵlanova sahnaǵa jarq etip shyǵa kelgende ol án bastamaı jatyp-aq ár júrek án­detip júre bermeıtin be edi! Al orta­myzd­a júrgen Bıbi­gúli­mizdi tele­ekran arqyly bolsa da sahnadan kórip qalý qalyń kórermen úshin úlken qýanyshqa aınalyp bara­dy. Bıbigúl Tóle­genova án tógilt­ken­de Ybyraı babamyz aıt­qan­daı: sáýir týyp, rahmet týy kóte­ril­gendeı áser alasyń. Án qud­i­reti, ánshi qudi­reti degen, mine, osy! Án qudireti, ánshi qudireti týraly aıta otyryp, uly Aqan seri babamyzǵa baılanysty oryn alyp júrgen mynadaı bir óres­keldik týra­ly aıt­­paı ketkenimiz jón bolmas. Aqan seriniń «Bal­qa­dısha» degen ataq­­ty ánin bul kúnde bilmeıtin pende joq shyǵar. Bal­qa­­dı­sha ómirde bol­­ǵan adam. Aqan seri men qyz ákesi Yby­raı birimen-biri jaqsy ta­nys, syılas bol­ǵan kisiler. Bir joly Aqan seri Yby­raı­­dyń aýylyn­da bo­lyp, bir toıda onyń oń jaqta otyrǵan qyzy Bal­qadı­sha­ny kó­rip, oǵan aǵalyq ińkár kóńilden án arnaıdy. Naǵyz arý qyzǵa arnal­ǵan tamasha án. Kez kelgen halyq­tyq dúnıege kekesinmen qa­raıtyn kesirli keńes zamanynda sol ándi qasaqana búl­dirip, teris aıtatyn aýrý shy­q­ty. Buryn áıel teńdigi saqtal­maǵan, talaı qyz baı­lar­dyń, ma­ly kóp kári shal­dardyń ýysyna tústi degen ıdeologııa ás­pettelip kelgen edi. Sondaı dúr­mekke ergen keıbir bilgishter bul ándi «Kúıeýiń seksen beste shal Qadısha» dep qasaqana burma­lap, teris aıtyp keldi. Qa­zir zaman óz­gerdi, jaǵdaı túzeldi deımiz. Bi­raq jekelegen ánshisy­maq­tar­dyń, olar­ǵa jón-joba kór­setý­ge tıis stýdııa qyzmet­ker­leriniń áli de sanasy silkinip, oı-túısigi ońala qoımapty. Aqan seri­niń álgi ánin sol keńes za­ma­­nyn­daǵydaı eski sarynmen áli de búldirip oryndap júr. Osy bıyl ǵana, dálirek aıt­qan­da 26 naýryz­dyń keshinde «Ji­git­ter kvar­teti» degen atpen tórt jigit qo­sy­lyp telearnadan «Balqa­dı­­sha­ny» oryn­da­dy. Sonda olar­dyń «Kú­­ıeýiń seksen beste shal Qadı­sha» dep tóbeden urǵandaı etip orynda­ǵanyna ózim kýá boldym. Túısik bolmaǵan jer­de sózge mán berip, onyń túp tór­kinine kóz jú­gir­tý de umyty­lady ǵoı. Áıtpese bir túgil, eki birdeı jeńgesi úıge qaıtaıyq dep shaqy­ryp kelip otyr­ǵan oń jaqta ál­peshtelgen aıaýly arý qyzǵa Aqan seri sııaqty bekzat bitimdi ǵazız jan «kúıeýiń» degen sózdi túıeden qulaǵandaı qylyp battıta aıtpas bolar. Aqan seriniń bul áni: Qyzy ediń Ybyraıdyń Balqadısha, Jelkildep kólge bitken tal Qadısha – dep bastalyp, Seksen qyz serýenge shyqsa-daǵy, Ishinde sholpan juldyz sen, Qadısha, – dep ádemi órilip sulý sýretpen jalǵaspaýshy ma edi. Aqan seri eshkimge qoljaý­lyq bola almaıtyn, arýaq qon­ǵan asa kıeli jan. Onyń ózin de, bizge án bolyp jetken sózin de burma­laý­ǵa, qorlaýǵa bolmaı­ty­nyn ár­kimniń de zerdeleı bilgeni jón. Án taýsylmaq emes. Án tý­ra­ly sóz de taýsylmaıdy. Biraq qaıs­y­myz aıtsaq ta, qansha aıtsaq ta uly Abaıdan asyra almaspyz. «Qulaq­tan kirip boıdy alar, jaq­sy án men tátti kúı. Kóńilge túrli oı salar, ándi súıseń, menshe súı» – demep pe edi bar qazaqtyń uly aqyny! Ándi Abaısha súıip, Abaısha túsinip, Abaı­sha baǵalaı bilip aıtatyn bolaıyq. Esmuhambet AITMAǴAMBETOV. Almaty.