Jańa daǵdarystardyń aldyn alý men kiltin tabý óz qolymyzda

Budan buryn habarlaǵa­ny­myz­daı, senbi kúni Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Reseı­diń Sankt-Peter­býrg qalasynda bolǵan HV halyqaralyq eko­nomı­ka­lyq forýmǵa qatysyp, onyń plenarlyq oty­ry­synda sóz sóıledi. Otyrys tóralqasyna Qazaq­stan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtan basqa Reseı Fede­ra­sııasynyń Prezıdenti Dmıtrıı Medvedev, Ispanııanyń Premer-mınıstri Hose Lýıs Rodrıges Sapatero, Fınlıandııanyń Prezıdenti Tarıa Halonen kóte­rildi. Moderatorlyq etýshi The Wall Street jýrnalynyń bas re­daktory Robert Tomson boldy. Otyrystyń taqyryby: «Ǵalam­dyq ekonomıkalyq ósimdi qam­tamasyz etý. Júıeli qatelik­ter­di joıý: Bolashaqta daǵda­rys­ty boldyrmaýdyń jolda­ry qandaı?» dep ataldy. Sońǵy jyldary Sankt-Pe­terbýrg forýmy aımaqtyq jáne jahandyq aýqymda naqtylanǵan ekonomıkalyq strategııany ázir­leýge kómektesetin mańyzdy tetikke aınalyp keledi, dep bas­tady Nursultan Ábishuly óziniń sózin kezegi kelgen kezde. Forým­nyń búgingi taqyrybynyń ózek­ti­ligi de eshqandaı suraq týdyr­maıdy. Odan ári Elbasy búgingi kúni álemniń daǵdarystan keıingi damý kezeńine ótip otyrǵanyn aıtyp, onyń erekshelikterine toqtaldy. Daǵdarystan keıingi damý óte kúrdeli ári qaterli kezeń dep aı­týǵa tolyq negiz bar. Osy kezeń­nen ótýde álemdik ekonomıka men saıasattyń barlyq sýbek­tilerine dúnıejúzilik tıimdi damý formýlasyn tabý kóp nársege baılanysty. Birinshiden, álem­dik ekonomıkalyq jáne valıý­ta­lyq júıede kúrdeli ózgerister bola ala ma? Osy ózgeristerdiń qajettiligi týraly kóp aıty­lý­da, biraq is júzinde birde-bir shara qoldanylmaı otyr. Men bul týraly QHR Tóraǵasy Hý Szıntao da, «Úlken segizdik» elderi­niń lıderleri de aıtqanyn bilemin, biraq nátıje áli joq. Ekinshiden, osy ózgerister kóp elder men olardyń azamattary­nyń ómirine qalaı áser etedi? Ja­handyq máselelerdiń sebepterin túsiný jáne olardy she­shýdiń kiltin tabýdan búkil álem­niń bolashaǵy qandaı bolatyny táýeldi bolyp otyr. Men Peterbýrg forýmynda osynaý syn­dar­ly máseleniń sheshimin tabýǵa ma­ńyzdy qadam jasalar degen senimdemin. Odan ári Prezıdent jahan­dyq daǵdarystyń saldary men ony eńserý joldary qalaı jú­rip jatqanyna toqtaldy. Daǵda­rys óte tereń ekonomıkalyq ja­ryqshaqtar salyp ketti, dedi El­ba­sy. Qazir olar daǵdarysqa qarsy sharalar paketi arqyly shyǵaryl­ǵan arzan aqsha massasymen ja­map-jasqalýda. Biraq birtutas álemdik ekonomıkanyń jaryq­sha­ǵy mu­nymen bitelmeıdi, tek syrty ǵana ózgeredi. Sondyq­tan mun­daı sharalar daǵdarysty tolyq eńseredi dep aıta al­maı­syń. О́kinishke qaraı, áli kúnge jańa ekonomıkalyq qaterlerge qarsy tura alatyn tıimdi tetikter tabylǵan joq, sondaı-aq eko­no­mıkalyq turaqtylyqtyń saq­ta­lýyna birshama oń áser ete ala­tyn jınaqtaǵy qarajattyń saqtalýyna kepildik berýi múm­kin senimdi álemdik rezervtik valıýta nemese aımaqtyq valıýtalar toby oılastyrylǵan joq. «Keshegi kúnniń valıý­ta­syn» qosymsha emıssııa arqyly kóbeı­tý jańa ekonomıkalyq tol­qý­lar­dy uzaq ýaqytqa tuzaqtaı alma­sy aıqyn bolyp qaldy. Olar kóptegen elderdiń ekonomıkalyq damýyndaǵy teńgerimsizdik­ter­diń – jumyssyzdyqtyń joǵary deńgeıi, bıýdjet tapshylyǵynyń kóptigi, memlekettik jáne jekemenshik qaryzdar deńgeıiniń jo­ǵarylyǵy sekildilerdiń sal­dary­nan týatyn áleýmettik ja­ry­lystardyń aldyn alýǵa qu­di­reti jetpeıdi. Oǵan EO elderi – Grekııa, Ispanııa, Portýgalııa, Irlandııa jáne Taıaý Shyǵys pen Soltústik Afrıka elderi aıqyn mysal bola alady. Odan ári Elbasy álemdik eko­nomıkanyń qazirgi jandana ba­s­taýynan kútetin keıbir qaýip­terdi de saralap ótti. Bul kór­set­kish, dedi ol, álemdik ekono­mı­kanyń turaqty qalpyna keltirile bastaýy degen sóz emes. Birkelki bolmaǵan soń ekono­mı­kalyq damýdyń ózi úlken táýe­kel týdyrady. Joǵary damyǵan elder azdaǵan ósimge qol jetkizýde, biraq olarda jumyssyzdyq deńgeıi sol qalpynda qalyp otyr. Al damýshy elder rynogy qy­zyp ketýdiń úlken táýekeline ja­qyndap jaqsy kóterilip keledi. Daǵdarystan keıingi kezeń azyq-túlik resýrsynyń jetispeý­shiligimen erekshelendi. Osy daǵdarystyń salqyny azyq-tú­lik problemasynyń ótkirlene túsýine alyp keldi. BUU-nyń má­limetine qaraǵanda, ashtyq qaýpi 2008 jyly 963 mln. adamǵa, al 2009 jyly mlrd.-tan ar­tyq adamǵa tóngen. Tabıǵı-klımattyq jáne basqa da fak­torlardyń qı­yndaǵan kezinde azyq-túlik óndirý shyǵyndary­nyń artýy búkilálem­dik azyq-túlik daǵdary­syna alyp kelý qaýpi bar. Qazir álemdik IJО́-niń 4,2 paıyzdan artyǵy munaı óndi­rý­ge ketetin shyǵyndar bolyp otyr, al bul tarıhı qalyp­tas­qan 3 paıyzdan joǵary. Sony­men birge, jahandaný ekonomı­ka­lyq básekelestik pen áleýmettik teńsizdikti kúrdelendire túsýde. Keıbir sarapshylardyń baǵa­laýy­na qaraǵanda, álemniń jar­ty baılyǵyn Jer turǵyn­dary­nyń 2 paıyzy ǵana ıelenip otyr. Qoldan shyǵarylǵan qaǵazdy bel­sendi saýdalaý jalǵasa túsý­de, ol ásirese sońǵy kezderi jyl­­dam qarqynmen ósip kele jatqan shıkizat rynogynyń reń­kinde jaqsy kórinedi. Qarjy sektory men naqty ekonomıka­nyń ara­synda tıimdi teńgerim­di­lik joq, alypsatar kapıtaldy qoldan kúmpıtý jalǵasyp ja­tyr. Mine, osynyń bári álemdik qarjy ar­hıtektýrasyn tez arada reformalaý úshin qarqyndy jáne tıimdi sharalar qabyl­daý­dy qajet etedi. Máseleni sóz­buıdaǵa salmaı, naqty iske asyrýǵa kóshý kerek. Odan ári N.Nazarbaev álemdik daǵdarystan shyǵý úshin naqty qandaı sharalar jasalýy kerektigine toqtaldy. Álemdik qoǵam­dastyq, dedi ol, daǵdarystan naq­tylaı shyǵý úshin jańa jáne ádiletti qarjy-valıýtalyq arhı­tek­týraǵa qaraı satylaǵan adym­dar jasaýy kerek. Al endi mundaı qadamdardyń lokomotıvteri birinshi kezekte jańa za­mannyń lıderleri bolary anyq. Biraq sol jańa zamannyń qashan bastalatyny ázirge belgisiz. Ol úshin bizge osy daǵdarystyń aıaq­talǵanyn jáne jańa zamannyń bastalǵanyn bildiretin belgiler men krıterıılerdi anyqtaý kerek shyǵar. Bul krıterıılerdi men osydan eki jyl buryn, 2009 jyldyń aqpan aıynda jarııa­lan­ǵan «Daǵdarystyń kilti» atty eńbegimde jarııalaǵan edim. Ázirge onyń birde-bir tujy­ry­myn eshkim de joqqa shyǵarǵan joq. Osy jerde qaıtalap aıta ketetin bolsam, olar: Birinshiden, negizgi qoldanýshylardyń álem elderi men óz halyq­tary­nyń múddesi úshin ázirlegen zań­dylyq krıterııi, ıaǵnı álemdik valıýta týraly Búkilálemdik zań (nemese kelisim). Ekinshiden, álem­dik valıýtany shyǵarý tetikterin basqarý men prosedý­ra­lary­nyń móldirligi, ıaǵnı de­mokratııalylyq krıterııi. Úshinshiden, qoldanýshylar men álemdik qoǵamdastyq tarapynan álemdik valıýta emıtentin ba­qy­laý krıterııi. Tórtinshiden, negizgi sýbektiler – elder, kompanııalar jáne azamattar, álem­dik qoǵamdastyq aldyndaǵy álem­dik valıýta emıtentiniń jaýapkershilik krıterııi. Kez kelgen sarapshy ústirt qa­rap shyqqannyń ózinde osy krıterıılerdiń álemge asa qa­jet­ti ekenin anyqtar edi. Qa­zir álemdi jahandyq daǵdarysqa dýshar etken batystyń eski damý paradıgmasy óz qaýqarsyzdyǵyn tolyq kórsetti. Onyń ornyna qazir jaqyn bolashaqta HHI ǵasyrdyń meınstrımi bolatyn damýdyń jańa paradıgmasy kele jatyr. Bul – buljymas, aıqyn fakt. Men bizdiń plenarlyq oty­rystyń «Bolashaqta daǵdarysty boldyrmaýdyń joldary qan­daı?» degen suraqtyń jaýaby qysqa ári qarapaıym der edim. Onyń jaýaby tez arada uıym­shyl­dyqpen ári maqsatty túrde tıimsiz qarjy-valıýtalyq arhı­tek­tý­rany aýystyrý bolyp ta­bylady. Osyǵan baılanysty men myna ózekti máselelerge nazar aýdarǵandy qalaımyn: Birinshi. Jahandyq qaýipter ekonomıkanyń shıkizatqa táýel­di­liginen qutylyp, turaqty jáne ınnovasııaly damýǵa kóshý qajettiligin kórsetip otyr. Odan ári Memleket basshysy osyǵan baılanysty Qazaqstanda atqarylyp jatqan sharalarǵa toq­taldy. 2010 jyly otandyq eko­nomıkanyń ósimi 7 paıyz boldy. Biz osy qarqyndy tómen­det­peý maq­satyn aldymyzǵa qoı­yp otyr­myz. Sóıtip, Qazaq­stan 2016 jyly IJО́ kólemin 15 myń dol­larǵa jetkizip, tabysy joǵary elder tobyna ótetin bolady. Al ótken jyly biz Qazaqstannyń 2020 jylǵa deıingi damý stra­te­gııasyn qabyldadyq. Ol biz­diń elimizdiń on jyldyq keze­ńin­degi jańǵyrý baǵyttarynyń negizgi baǵyttaryn aıqyndaǵan. Atap óter bolsaq, olar ekono­mı­kany údemeli túrde ártaraptan­dyrý, adam kapıtalyn damytý, iskerlik jáne tartymdy ınves­tı­sııalyq klımatty qalyp­tas­ty­rý, halyqqa qyzmet kórsetýde joǵary sapaǵa jetý jáne ult­aralyq kelisimdi saqtaý. 2015 jylǵa deıin Qazaq­stan­da quny 80 mlrd. dollar bola­tyn jáne jańadan 200 myń ju­mys ornyn ashatyn 500-deı joba iske asyrylatyn bolady. Biz turaqty ekonomıkalyq damýdyń negizi men ınnovasııalardyń bas­ty qozǵaltqyshy adam kapıtaly ekenin jaqsy túsinemiz. Sondyq­tan da daryndy balalardyń áleýe­tin ashýdy kózdeıtin In­tel­lektýaldy mektepter júıe­sin ashtyq. Joǵary oqý oryn­da­rynyń ınnovasııalyq isterge ótýin qamtamasyz etetin ju­mys­tar jasaýdamyz. Sonyń ishinde Astana qalasynda jańa halyq­ara­lyq ýnıversıtet pen ınnova­sııa­lyq tehnologııalar parkin ash­tyq. Bolashaqta osynaý ın­tel­lektýaldyq alańdar álemdik deńgeıdegi ǵylymı ortalyqtar­ǵa, bolashaqtaǵy ınnovasııalar­dyń qaınar kózine jáne ony is júzine asyratyn oryndarǵa aı­na­lady. Odan ári Elbasy saly­nyp jatqan «Batys Qytaı-Ba­tys Eýropa» avtojoly men Iran men Qytaıǵa tartylatyn temir joldar, sondaı-aq sý joldary­nyń damytylatynyna toqtalyp ótti. Biz Qazaqstandy 2016 jyly saýda, logıstıka, iskerlik hab jáne Ortalyq Azııadaǵy bilim­niń aımaqtyq ortalyǵyna aı­nal­dyrýǵa barlyq kúshimizdi ju­myldyrýdamyz, dedi ol. Ekinshi. Ǵalamdyq ekono­mı­ka­lyq qaýipterdi kez kelgen mem­leket ózdiginen eńsere al­maı­dy jáne bolashaqta jańa eko­nomıkalyq tolqyndarsyz da­mý­ǵa kepildik berilmeıdi. Son­dyq­tan da Qazaqstan TMD, EýrAzEQ, ShYU jáne basqa da birlestikter aıasyndaǵy ıntegrasııalyq úde­risterdiń qyzý qoldaýshysy bo­lyp keledi, dedi Prezıdent. О́ziniń sóziniń kelesi bóligin­de Nursultan Nazarbaev Qazaq­stan, Reseı jáne Belarýs múshe­si bolyp tabylatyn Keden oda­ǵy jáne onyń barysy týraly aıtty. Onyń birinshi jylynyń ózinde ǵana Qazaqstannyń árip­testerimen aradaǵy taýar aına­lymy 40 paıyzǵa artty. Sonyń ishinde Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy alys-beris 28 paı­yz­ǵa, al bıylǵy jyldyń birinshi toqsanynda 50 paıyzǵa deıin kóbeıdi. Al 2012 jyly biz ınte­grasııanyń qazirgiden de tereń­detilgen deńgeıine, ıaǵnı Birlesken ekonomıkalyq keńistikke ótemiz. Bizdiń Keden odaǵyndaǵy áriptesterimizdiń biri – Belorýssııa qazir qıyn ekonomıkalyq jaǵdaılardy bastan keshýde. Eger olardyń tarapynan birlese is-qımyl jasaýǵa umtylys bolsa, Qazaqstan men Reseı Federa­sııasy kómek qolyn sozýy kerek dep oı­laımyn. Atap aıtqanda, biz Belo­rýs­sııanyń asa iri kásip­oryndaryn jańǵyrtý men jekeshelendirýge qarajat salýǵa daı­yn­byz. Úshinshi. Keden odaǵyn qur­ǵa­nymyzben, bizge BSU-ǵa ený tıimdi ári strategııalyq jaǵy­nan mańyzdy ekeni aıqyndalyp otyr. BSU – adamzattyń qol jet­kizgen úlken jetistigi ekeni daýsyz. Qazaqstan da, sondaı-aq Reseı de, basqa elder de onyń tolyqqandy múshesi bolǵysy keledi. Biraq álemdegi ǵalamshar halqynyń 15 paıyzy ǵana tura­tyn joǵary damyǵan 34 el syrt­qa shyǵarylatyn ónimderdiń 52,3 paıyzyna ıe bolyp otyr. Al sol kezde damýshy memleketterdiń qataryna enetin 150 eldiń úlesi­ne jahandyq eksporttyń úshten biri ǵana tıesili. Osynyń ózi BSU sheń­berindegi jasalatyn ke­li­simderdiń teńquqyqty jaǵ­daı­da emes ekenin kórsetedi. Má­se­len, aýyl sharýa­shy­lyǵyn ala­tyn bolsaq, bul Qazaqstan úshin ǵana emes, barlyq damýshy elder úshin básekeles­tikke qabilettigi óte tómen sala bolyp tabylady. Sondyqtan biz bul sektordaǵy memlekettik qol­daýdy doǵara almaımyz. Jahandyq ekonomıkadaǵy qa­zirgi jaǵdaıdy eskere otyryp, Keden odaǵy elderine BSU-nyń tek negizgi kelisimderiniń shart­ta­ryn saqtaý qajet, al onyń sheń­berinen shyǵatyn BSU-PLIýS sharttaryn saqtaý qıyn. Sony­men birge, Keden odaǵy elderine keden aýmaǵynyń ishinde de, onyń syrtynda da birtekti syrt­qy saýda qaǵıdattaryn us­ta­nýy asa qajet. Osy qatardaǵy sóziniń sońyn Elbasy BSU-ǵa enýge daıyndyqtar júrgizilip jat­qanymen aıaqtady. Tórtinshi. Búgingi kúni álem energetıkalyq qaýipsizdiktiń jańa qaterlerine jolyǵyp otyr. Dúnıe júziniń 1 mlrd.-qa jýyq halqy bar damyǵan elderi álem­niń barlyq basqa bóligine qaraǵanda energııa resýrstaryn eki eseden artyq jumsaıdy. Son­dyqtan shıkizat resýrstary­na ıelik etý jolyndaǵy kúres­ter álemdegi ahýaldy jańa shıelenisterge ákelýi múmkin. Halyqaralyq energetıkalyq agenttik munaı men gazdy qaıta bólý jaǵynan alǵanda is jú­zin­de tek energoresýrstardy tuty­ný­shy ımporter elderdiń múdde­sin ǵana jaqtaıdy. Sonymen birge, balamaly energetıka kózde­rin tabý boıynsha barlyq zertteýlerdi úılestirý isi joq. Son­dyqtan men Álemdik energe­tı­ka­lyq uıym qurýdyń qajetti­li­gi týdy dep sanaımyn. Ol álem­degi energetıkalyq resýrs­tar­dyń barlyq túrin óndirý men bólý jáne ǵylymı zertteý ju­mystarymen aınalyssyn. Son­daı-aq energetıka qaýipsizdigi salasynda monıtorıng jasaýmen jáne barlyq máselelerdi she­shýmen aınalysýy kerek. Bul is álemdegi barlyq energııa kóz­de­rin, sonyń ishinde atom ener­gııasyn da artyq problemasyz jáne dúrbeleńsiz qoldanýǵa múm­kindik berer edi. Sóziniń sońynda N.Nazarbaev qatysýshylardyń bárine tabys jáne jemisti jumys tiledi. N.Nazarbaevtyń sózi úlken yqylaspen jáne zor yntamen tyńdaldy. О́ziniń qorytyndy sózinde Reseı Federasııasynyń Prezıdenti D.Medvedev Qazaq­stan basshysynyń kóptegen usy­nystaryna den qoıyp, siltemeler jasap otyrdy. Sondaı-aq otyrysta Ispanııa Premer-mınıstri Hose Lýıs Rodrıges Sapatero men Fınlıandııa Prezıdenti Tarıa Halonen de sóıledi. Osy kúni Elbasy N.Nazarbaev Sankt-Peterbýrgte Fınlıandııa Prezıdenti T.Halonen, Shrı-Lanka Demokratııalyq Sosıalıstik Respýblıkasynyń Prezıdenti M.Radjapaksemen de kezdesip, ekijaqty kelissózder júr­giz­di. Al Reseı Federasııasynyń Prezıdenti D.Medvedevpen ju­mys babyndaǵy keshki asta kezdesip, ekijaqty jáne keıbir álemdik máselelerdiń ózekti má­se­leleri týraly pikir almasty. Jaqsybaı SAMRAT. ----------------------------------------- Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.