Satybaldy NARYMBETOV: Oınaý men oılaýdyń arasy alshaq

Anapadaǵy (Reseı) «Kıno-Shok» festıvaliniń «Parasattylyq pen qaıyrymdylyǵy úshin» júldesi; Anjedegi (Fransııa) «Avtorlyq kıno úshin» Eýropa kıno qaıratkerleri halyqaralyq konfederasııasynyń arnaýly júldesi; Rıgadaǵy (Latvııa) «Arsenals» halyqaralyq kınofestıvaliniń «Gran-prı» júldesi; Fransýz kınoakademııasynyń Jorj Sadýl atyndaǵy júldesi; 45-shi Berlın halyqaralyq kınofestıvaliniń arnaýly dıplomy, Insbrýktegi (Avstrııa) 8-shi halyqaralyq kınofestıvaldiń úzdik rejıssýra úshin arnaýly júldesi... «Álem kınosyndaǵy úzdik fılmder» tizimine engizilgen «Kózimniń qarasy» lentasy alǵan júldeler, ataqtar tizimi osylaı jalǵasa beredi. Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, «Platınaly Tarlan» táýelsiz syılyǵynyń ıesi, respýblıkaǵa eńbegi sińgen qaıratker Satybaldy Narymbetovpen bul suhbat taıaýda «Saryaǵash» shıpajaıynda ótti. Ataqty sýretkermen oıda-joqta ushyrasý onsyz da qysqa demalys kúnderin qysqarta túskenine ókingen joqpyz. Tanymal kınorejısser, jazýshynyń aqtaryla aıtqan jan syryna nazar salyńyz, qadirmendi oqyrman. * * * – Qurmetti Sáke! Sizben suhbattasýdy kóp­ten oılastyryp júr edim. Myna «Sary­aǵashta» jolyqtyrǵanymda sondaı qýanyp qaldym. Áýelde aıaq astynan, daıyndyqsyz qalaı sóı­le­ser ekenbiz degenmin, áıtse de suraıtyn jaı­larymdy shamalap shyq­sam, oıǵa biraz nárse oralǵan da sııaqty boldy. О́zińizdi men bilgeli qy­ryq jylǵa jýyqtady. Biz KazGÝ-ge túskende joǵarǵy kýrs stýdentteri, jańa bitirgender Saty­baldy Narym­betovtiń ýnıversıtetti tastap, VGIK-ke ketkenin tańdana, tamsana sóz etisetin. Ol kezde aýyldan shyq­qan, qazaqsha oqy­ǵan, qazaqsha jazatyn jigit­tiń Máskeýge, onyń ústine «kınonyń oqýy­na» ketýi, rasyn­da, oqys qadam bolatyn. Siz bul qadamǵa qalaı bardy­ńyz? Jalpy, ózińizdiń balalyq shaǵyńyz, áde­bıet­ke áýestigińiz (qalaı degende de aldymen pro­zadan bastadyńyz ǵoı) ja­ıynda aıtsańyz. – Ádebıetke áýestik jetinshi synypta júr­gen­de... joldastarymnyń ǵashyq bolǵan qyzdaryna so­lar­dyń atynan óleń-hat jazýdan «start» alǵan. О́leń­­derdi ýnıversıtettiń ekinshi kýrsynda da qu­pııa dápterime jazyp júretinmin. Keıin Marat Otarálıev, Jumataı, Jarasqan jyrlarymdy oqy­ǵan­da óleń «syrqaty» sap tyıyldy. Qupııa dáp­­ter jyrtyldy, joıyldy. Proza sonda keldi. Proza aqyl toqtatady ǵoı... Al jyr-poezııa pe­rish­telerdiń sybyrymen týady... Naǵyz poezııany aıtam... Proza... proza bas (rasıo) pen sezimniń ter­rı­torııasy... Prozashy – shahter. Ken qazatyn – sóz­den, árıne, – shahter... Alǵashqy áńgimem – «Ten­tekti», Qurmanǵazy atam jóninde jazylǵan, – al­dymen oqyǵan Asqar aǵam, bir sózge kelmesten «Lenınshil jastaǵy» Ábish aǵama   alyp bardy. Ábish aǵam oqyp shyǵyp, esh jerin túzetpesten ga­zettiń erteńgi sanyna jarııalatyp jiberdi. Qo­lym­nan jetektep Asekeń ádebıetke ákeldi de, aýzy dýaly Ábish aǵam «tusaýymdy» kesti... Bireýi – «ókil áke», bireýi – «ókil aǵa»... Mine, men pro­zaǵa osylaı keldim. Sonsoń da áli kúnge deıin bir­deńe jazýǵa otyrsam – tý syrtymda osy eki aǵam turady da qoıady. Áli kúnge deıin. Talaı shyǵarma jyrtyldy da... Sol ekeýine unamaıdy-aý degen úreı býyp... talaı shyǵarma bastalady da aıaqsyz qalady... Sol ekeýi­niń mysy áli kúnge deıin basa­dy da tura­dy!.. Al prozamnyń bir tomdyq shyǵar­malar jı­na­ǵy – kezinde Asqar aǵam men Ábish aǵanyń «em­tı­hanynan» ótkender... Shyny kerek, Almatyda júrgende men eki ýnıversıtette qatar oqydym. Bireýi – KazGÝ... KazGÝ-de – Zeınolla aǵam. Qabdolov aǵam dáris berdi, tárbıeledi... Talǵamdy aıtam... Úlken áde­bıetke degen talǵam – sol Zeınolla aǵamnyń enshisi. Al ekinshi ýnıversıtet – Asqar aǵam men Ábish aǵam... Oǵan kep Qalıhan aǵamnyń, Býnın, Ka­zakov jáne Hemıngýeı, Folknerdiń prozasy qo­syldy. Bul, álbette, Asqar aǵamnyń «tizimi» boıynsha... – Kınoǵa aýysý ıdeıasyn sizge kim aıtty? Álde osy sheshimge ózińiz keldińiz be? Oı tas­taýshy Asekeń – Asqar Súleımenov emes pe? – Kınoǵa aýysý ıdeıasyn eshkim aıtqan joq. Ol kezdeısoq kelgen ıdeıa. Sháken aǵa – Aı­manovtyń ıdeıasy... Tań qalma! Men Máskeýge áýelde jazý­shylyqty qýyp barǵanmyn. Ol bylaı bolǵan... Ýnıversıtettiń ekinshi kýrsynyń sońy­na taman, birneshe áńgimelerim baspasózde jarııa­lanyp... As­qar aǵamnyń «altyn tizimindegi»  aqbas klassıkterdiń shyǵarma­la­ryn zertteı qaı­ta-qaıta oqyp, Asqar aǵamnyń keńesi bo­ıynsha – Kazakovtyń, Býnınniń bir-eki áńgi­me­le­rin, – jarııalaý úshin emes! – sol kisi­lerdiń tási­lin, stılin túsiný úshin qazaqshaǵa aýda­ryp, ári, onyń ústine, orys tilin meńgerý úshin, ózim úshin aý­daryp shyqtym... Úshinshi kýrsta sabaqqa barý da sıredi... Sol Asekeń bergen tizim boıynsha – stı­pendııa saıyn bir kitap, shetel jazý­shy­lary­nyń, árıne! – bir plastınka – Eýropa altyn ǵa­sy­rynyń klassıkalyq mýzykalyq shyǵarmalary: Vıvaldı, Pergolezı, Korellı, Skarlattı, Bethoven, Mosarttardyń «naǵashy­lary»... – Asekeń­niń ázili... Mine – úshinshi kýrs túgelimen osy shal­dar­dyń kompanııasynda «qol­bala bala» bolyp júrý­men ótti... Bir túni túni boıy dóńbek­ship shyq­tym... «Men Almatyda ne istep júr­dim? ...Ne istep júrmin?» degen oı jegideı jedi... Ýnıversıtetke tek Beısenbaı Kenjebaev, Temirǵalı Nurtazın, Myrzataı Joldasbekov, ásirese – Zeınolla Qabdolovty tyńdaý úshin ǵana baram... Ol kisiniń leksııasy – biz úshin jáı sabaq qana emes, teatr edi... Ol kisi leksııa oqy­ǵanda birtúrli qa­nat­tanyp ketetin... Kózi jaınap, or­ny­nan turyp, ádebıetti... ózi unatatyn shyǵar­malardy talda­ǵan­da búrkit arýaqtanyp ketetin!... Kúndiz – sol kisilerden dáris alsam, túni boıy ózimmen ózim aly­syp shyǵam... Chehovtyń keıipkerleri sııaqty: «V Moskvý! V Moskvý!» degen monologtar aǵyl-tegil, uıyqtat­paıdy... Al­maty­­da «qyzyq qalma­dy», bir sózben aıtqanda... Osy oıymdy Asekeńe aıttym... Ol kisi, qashanǵy ádeti boıynsha, keshqurym úıin­de jaryq jaqpaı Shopendi tyń­dap otyr eken... Aldynda – bur­qyraǵan qaǵaz!... Kúldi me, jymı­dy ma, – esimde joq, «ózińe senesiń be?», jo-joq: «As­tyńnan sý shyqty ma?» dedi... Men sóz taba almaı qaldym... Eki-úsh kúnnen soń súıre­tilip taǵy bardym... «Máskeýde ne bar?» dedi aǵam... Men: «Más­keýde Lıtınstıtýt bar» dedim... Sosyn ekeýmiz temeki tarttyq... Sosyn: «Barsań bar...» dedi... Máskeýge osylaı kettim... – Jaraıdy, áýelde Máskeýde jazýshylyqqa oqý ıdeıasy týǵan eken. Al kınoǵa qalaı baryp júrsiz? – Kınoǵa aýysý ıdeıasy qolma-qol sol Más­keý­de, VDNH degen kórme qalashyǵynda týdy... Qy­zyq­tyń kókesi Máskeýde bolatynyn men qaıdan bileıin... Aeroporttan birden ınstıtýtqa barsam – on­daǵylar zooparkten qashyp shyqqan bir janýar­ǵa uqsatty-aý deımin, hatshy áıel: «Molodoı chelovek, s proshlogo goda ochnye otdelenııa ınstıtýta zakryty, teper tolko zaochnye otdelenııa ostalıs», dep tóbemnen bir shelek muzdaı sý quı­dy da jiberdi... Eseńgirep men kettim. Sol ketkennen Máskeýdi eń bolmasa bir aralap qalaıyn dep álgi Búkilodaqtyq «О́stepki qala­shyǵynan» bir-aq shyqtym... Balmuzdaq jep, ishtegi ókinish jalynyn óshirýge tyrysyp júr­gem... «Oıbaı, Narymbetov Máskeýge salpaqtap bosqa baryp qaıtypty, ózine de sol kerek!» degen qańqý sóz aýylda da, Al­maty­da da gý-gý etetini, ásirese, janyma batyp barady! Balmuzdaqty taǵy da alyp jep kele jatqam... «О́lmegenge – óli balyq» degen naq ras eken! О́z­deri kóńildi, eki ezýleri eki qulaǵynda bir top qazaq shyqty aldymnan!... Aldynda ózim sýretinen, kınosynan biletin – Sháken aǵa... Aımanov... Janynda – Kamal aǵa, Smaıylov... Kamal aǵa meni biletin. Áńgime­lerimdi oqyǵan. Bardym da qol berip amandas­tym... Kamal aǵa birden aqjarqyn kúıi Sháken aǵa men qasyndaǵylarǵa tanystyryp úl­ger­di. Meniń «talantty jas jazýshy» ekenimdi de aı­typ úlgerdi... «Máskeýde ne istep júrsiń?» degen Kamal aǵanyń suraǵyna men bar muńymdy ja­ıyp saldym. Endi Almatyǵa qaıtýǵa bet joq degendi de aıttym ǵoı deımin... Kamal aǵam shashyn qos qolymen qaıta-qaıta sylap turǵanda, Sháken aǵa: «Bul bala shynynda talantty jas jazýshy ma?» dep jymıyp qaıta surady. Kamal aǵam: «Áń­gimeleri óte jaqsy!» dedi. Sháken aǵa mıyǵynan kúlip turyp: «Talantty dediń be?» dep taǵy surady. Kamal aǵam taǵy rastady... «Endeshe, – dedi Sháken aǵa, – osy jerden eki júz elý metrdeı jerde VGIK degen oqý orny bar, bala, – dedi. – Sonda kınoshylardy daıyndaıdy... Saǵan keregi, shynynda talantty áńgimeler jazatyn bolsań, sondaǵy ssenarıster daıyndaıtyn fakýlteti». Men sol kúni baryp VGIK-ke qujattarymdy tapsyrdym... Keshke taman Almatyǵa, Asqar aǵama mán-jaıdy aı­typ, telefon shaldym... Ol kisi quptady... Qudaı­dyń qudireti degen – osy... Atyń­nan aınalaıyn, Sháken aǵanyń ıdeıa-batasy­men kınoǵa keldim, Saýytbek... Sháken aǵadan men ja­man­dyq kór­gem joq... Ol kisiniń sońǵy eki kıno­týyndylary – «Atameken» men «Atamannyń aqyry» shedevrleri tól qazaq kınosynda ǵana emes, sınematograf (osylaı jazshy – kınematograf dep árkim-aq aıtady) degen úlken ónerdiń dúnıejúzilik altyn qorynan oryn aldy emes pe? Ásirese, «Atameken» naǵyz sınematograf tilinde túsirilgen týyndy! Jalǵyz qazaq kınosy emes, Gollıvýdte túsirilgen, túsirilip jatqan dúnıe­júzilik kınotýyndylardyń bári – taza sınematograf tilinde túsirildi dep aıta almaımyn – bul meniń óz pikirim... – Solaı bolýy zańdy da shyǵar. Kıno áli izdeniste júrgen óner, kesh týǵan óner ǵoı. – Sondyqtan da kıno áli kúnge deıin ádebıet pen teatr­dyń arasynda óz otaýyn tikkenmen, shańy­ra­ǵyn tolyq kótere alǵan joq... Tili – saqaý dese de bolady... Venesııa, Lokarno, Tokıo fes­tıval­deri­niń júldeleri tek sınematograf tilin, plastı­ka­syn izdep júrgen, taza sınematograf tabıǵatyn taný úshin túsirilgen fılmderge ǵana arnalǵan. Qalǵandarynda – geosaıasat, kommersııa, kınotehnıka úshin ǵana, ádette, jumys isteıdi!... Al bizde qazaq kınosynda tamasha kınolar joq emes, bar, biraq, taǵy qaıtalap aıtam, taza sınematograf tilinde Májıt Begalınniń «Tulpardyń izi» jáne álginde aıtqan Sháken aǵanyń «Atameken» fılmderi sóılep tur ekrannan. Bireýiniń ssenarııin – Ákim Tarazı, ekinshisiniń ssenarııin Oljas Sú­leı­menov jazǵan... О́kinishke oraı, ekeýi de ulttyq kınomyzdyń altyn qoryna engenimen, kıno­tarı­hy­myzda áli kúnge deıin tolyqqandy taldanyp, analızge salynǵan joq... Taza kıno degenimiz – mine – osy. Dúnıejúzilik kınoda – «Ja­la­­ńash aral» (Kaneto Sındo), Jan Vıgonyń fılm­­deri... Bresson, Fellını, Pıter Bogdanovıchtiń, A.Tarkov­skıı­diń keıbir fılmderi, Paradjanov, Mılosh Formannyń shyǵarmalary, t.b. Al kıno­danyshpan Bergmannyń keıbir sońǵy fılmderin radıopesamen shatastyryp alýǵa bolady – ekranǵa tý syrtyńdy berip tyńdaı ber – tek sózge qurylǵan dramatýrgııa! – Al sizdiń ózińizde bar ma sondaı sıpat? – Men de áli kúnge izdenis ústinde júr­gen­derdiń birimin, keıde – teatr tilinde, keıde áde­bıet tilinde «sóılep» ketkenimdi baıqamaı qa­lam... Asyly, men endi ǵana uqqan bir jáı: tek qa­zaq qana emes, myna túrik tektes halyqtar, ási­rese, kórshi ózbek kórermenderi ekranda tek – án men kúıge, qala berdi – bıge, teatrlandyrylǵan kóri­nis­terge qumar. Mentalıtet – solaı... Al ulttyq lıro-epostarmen túsirilgen fılmder, múmkin, pafospen, kotýrnda turyp sóılegeni durys ta bolar, biraq – ol endi taza sınematograf emes. Kórer­men­derdi bylaı qoıǵanda – myna qyzyqty qarańyz! – meniń Bolat Atabaev degen professıonal rejısser áriptesim teatrda Roza Muqanovanyń shyǵar­ma­syn sahnalaǵan... О́te jaq­sy spektakl... Sol shy­ǵar­ma boıynsha, «Máń­gilik bala beıneni» aıtam men, Ákim aǵa Tarazı ekeýmiz ssenarııin ja­zyp, ekranızasııalaǵan­byz... Alǵash tusaýkeserin ótkizip, Atabaev ekeýmiz fılm jóninde sóılesip, pikiralys ústinde Bolat ókpe-naz aıtqan maǵan... «Anaý keıipker qaı­da? Myna keıipker nege bulaı sóıleıdi? Áne­bir keıipkerler qaıdan paıda bol­ǵan?... Materıal janryn ózgertip jiberip­siń!...» degen syqyldy sózder shyqty aldymnan. Sosyn men, amal­syz­dan, aıttym: «Bolat, men kıno túsi­rer aldyn­da «Qyzjylaǵan» fılmin seniń «Máń­gilik bala beıneńdi» kınospektakl retinde ekran­ǵa sol qalpy kóshirem dep ýáde bergen joq edim ǵoı» dep... Taǵy qaıtalap aıtam, men paı­ǵam­bar jasyna jetsem de (Astafyralla!) áli kúnge deıin ár kınomdy tek taza – ádebıetten de, teatrdan da ada – sınematograf tilinde túsirsem degen arman qýyp, taza «shermende» bolyp júrgen rejıssermin. Basqa kınolar jóninde pikir aıtsam, – ol tek taza sıne­ma­to­graftyń tabıǵatyna saı dúnıeler túsirilse eken degen adal nıet qana... Joqqa shyǵarý emes, Qudaı saqtasyn. Fılmder jóninde áńgime bolsa – bizde áli kúnge deıin professıonal aýzymen aıtylǵan, qalamymen jazylǵan pikir-analızder joq dese de bolady. Bizder pikir aıtýdan góri úkim aıtýǵa, min izdeýge shebermiz. Alajip keser – verdıkt aıtýǵa áýespiz! Nege bary­myzdy bar dep aıt­paımyz?... Ylǵı da – baıbalam.... Ylǵı da – qý shóp­­pen aýyz súrtý... Qudaı­ǵa shúkir deý kerek... Ba­ǵymyzǵa qaraı, Elbasy qazaq kınosyna oń kózi­men qaraıdy, úlken úmit artyp otyr, úlken qarjy bóldirip otyr. Ádeıi kelip te ketti. Úlken basyna qaramaı, «Men taza professıonal synshy emespin» dep sózin qarapaıym bastady da, biraz fılmderimizge onsha kóńili tolmaıtynyn aıtty, qan­daı-qandaı fılmderge el sýsap otyrǵanyn aıt­ty... Qamqor­lyq pikir-keńes aıtty. Qanat­tan­dyryp ketti. Premer-Mınıstr Kárim Másimov te kelip ketken. Jáı kelip ketken joq – kıno­stý­dııaǵa tehnı­kalyq kınonovasııalar engizý úshin kerekti qarjyny bıýdjetke endire ketti... Mine, qazir kınostýdııamyz tehnı­kalyq eń sońǵy apparat­tary­men jabdyqtalǵan úlken óndiris obektisine aınaldy. «Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt – nury ta­sy­syn» degen, Muhtar Qul-Muhammed aı qur­ǵat­paıdy, jıi kelip ótinish-muńymyzdy tyńdaıdy, tipti iske qyzý aralasyp ketti. Kele almaı qalsa saǵynatyn boldyq... Taǵy da – «Jaqsynyń jaq­sylyǵyn aıt – nury tasy­syn»... Basshylyqqa Ermek Amanshaev keldi... О́zi jazýshy, dramatýrg, fılosof... Oılaý aıasy keń. Jylda Júrgenov akade­mı­ıa­synyń dıplom qorǵaý kezinen qalmaıdy. Ta­lantty jastar izdeıdi. Mine, osy qazir ol tańda­ǵan onshaqty órimdeı jigit alǵashqy tolyq­metrajdy fılmderin túsirip jatyr. Eń bastysy – kóbisi qazaq tildi rejısserler... Eń bastysy – árqaısysy ártúrli janrda jumys isteıdi. Amanshaev tek búgindi ǵana oılap júrgen joq, qazaq kınosynyń erteńin de oı­laıtyn aýqymy keń isker, menedjer retinde kóri­nedi bizge. Jyl saıyn jas­tardy Gollıvýdqa, basqa da shetel kınoón­di­ris­terine stajırovkaǵa jiberedi. Bul jastardy by­laı qoıǵanda, qazaq kınosynda ózindik qoltań­ba­larymen Aqan Sataev, Rústem Ábdirashev, Sábıt Qur­manbekov, Danııar Salamatov degen rejısserler paıda boldy. Qazir kezekti fılmder túsirý ústinde. Eń bastysy – taǵy da aıtam – ár túrli janr­da... Jánibek Jetirýov degen rejısser – ol da ózinshe bir tóbe. Alǵashqy, tyrnaqaldy tolyq­metrajdy «Dúnıe­ja­ryq» atty fılmine túsken Nurjuman Yqtym­baev ekeýi jıyrmaǵa jýyq ha­lyq­aralyq festıvalderden oljaly oraldy. Aıt­saq – osy aty atalǵan jigitterdiń fılmderin nege aıtpaımyz?.... Aıta qalsa keıbir «synshy­lar» «Qa­zaq­fılmde» aty joq, keıbir jeke stýdııa­larda túsirilgen fılm­derdi de «Qazaqfılmniń» týyn­dy­syna balaı salady... Eń bolmasa taspada­ǵy, tıtrlerdegi kıno­nyń adresine de qaramaıdy. Tek ańsaı­tyndary – Úndistannyń kúıge, bıge toly, «shat-sha­dy­man», ýaıymy joq, qaıǵysy-muńy joq, «kóı­legi – kók, qaıǵysy – joq», baıaǵy keńes óki­meti kezinde túsirilgen «Veselye rebıata», «Kýbanskıe kazakı» syqyldy plakat fılmderge qatty baýyr basyp qalǵan kórermender «tıse-terekke, tımese-butaqqa» dep syn, úkim, verdıkt aıtýmen keledi. «Syn – shyn bolsyn, shyn – syn bol­syn» degen Muh­tar Áýezov atamyzdyń aıt­qany umyt bolǵa­ly qasha-a-an!... О́kinishti... Jú­rek­jardy, shyn­dyq­ty shyjǵyryp turyp kórsete­tin shynshyl fılmder paıda bolsa shyj-byj bolyp aıǵaı-shý kóterýge tym áýes «jalań patrıottar» shyqty... «Aýrýyn jasyrǵan uzaqqa bar­maı­tyny» beseneden belgili. Qazaq kınosynda qyzmet isteıtinder de «el dese eńireıtin» jigitter. Olar da – patrıottar. «Shyndyqty jylatyp» aıtqanǵa ne jetsin. Biraq, gáp ony qalaı aıtýda bolyp tur ǵoı... Keıbir rejısserler sol shyndyq­ty, aqıqatty jóndep aıta almasa – ózine syn, ózine sert. Ondaı fılmder, shyny kerek, bol­ǵan... Nıeti durys bolǵanymen, fılminiń sapa-sıqy tómen... Ol – ras... Áıtse de qalǵan rejısserlerge de topyraq shashýǵa bolmas. Sonsoń da Asqar aǵam jıi esime túsedi... Sol kisiniń bilgirligi... taza analızge degen qushtarlyǵy... Sol kisiniń syny... Sol kisiniń orny áli de úńireıi-i-ip tur. – Bir sóıleskende áńgimelerim segizinshi synypta júrgende respýblıkalyq gazetterde basyldy dep qalyp edińiz. Alǵashqy «Tentek» atty shaǵyn jınaǵyńyz ádebı qaýymdy eleń etkizgen dep jatady. Prozadan kınoǵa aýys­ar­da ádebıet endi meniń qolym emes degen oı bol­dy ma, álde proza men kınossenarıı aǵaıyn­dy janrlar (túbi bir qarasóz ǵoı), muny da qosaqabat ala júrermin dep oıladyńyz ba? Smaǵul dosyńyzǵa ádebıet – báıbishe, kıno – kóńildesiń sııaqty degendeı ázil aıtypsyz... – Jaqsy pikir jetkilikti boldy. Aǵalardan Ju­meken aǵam, Tólegen Toqbergenov aǵam, Muh­tar aǵa Maǵaýınder joǵary baǵa berdi. Jerles, dos Saılaýbek Jumabekov marqum maqalalary­nan tas­taǵan joq... Aǵalardan Maǵaýın aǵamyz kezdesken saıyn: «Sen kınoǵa beker kettiń!» dep kiná-naz aı­ta­dy. Syrtymnan ǵana tanys Oralhan men Ty­nym­baı keıin tanysyp, aralasa bas­ta­ǵanda: «О́ı, seniń jazǵan shyǵarmalaryńa qarap, jasy kelgen jasamys, alpamsadaı kisi dep júrsek, óziń kip-kishkentaı ǵana bireý ekensiń, jasyń bolsa – taǵy kishi bop shyqtyń, bir jaqqa jumsaýǵa kerek jigit ekensiń», dep ıt kóılegin burynyraq toz­dyr­ǵanyn kóldeneń tartatyn. Proza men ssenarııdi qatar alyp júrmin dep oılaımyn. Kınossenarıı jazbas buryn jú­rek­jardy dúnıelerim aldymen proza kúıinde ja­zyla­-dy... Ýaqyt sarabynan ótkesin sol jazǵan­darym­nyń birneshe epızody kınoǵa, ssenarııge aınalady... О́zin­she qyzyq prosess bul men úshin. Jazǵan pro­zanyń bári kınoǵa jaraı bermeıdi. Ál­ginde aıtyp kettim ǵoı – sınematograf, qalaı de­genmen, basqa janr. Basqa óner ǵoı... Keıbir za­man­­dastarym áli de proza men pesalaryn kınoǵa daıyn turǵan dúnıe dep adasady... Kınoǵa óte jaqyn proza Ákim aǵa Tarazıdyń prozasy, dosym Smaǵul Elýbaevtyń pro­za­sy... Kezinde onyń «Aq boz úıinen» jaqsy kıno túsirip edi Dámir Manabaı degen áriptes. 90-shy jyldardaǵy alasa­py­ran kezinde túsirilgen edi. Ony aıtasyz, romannyń ózi Smaǵul shyǵarmashyly­ǵynyń eń shoqtyǵy bıik týyndysy. Áttegen-aı, memlekettik syılyqqa ábden-aq laıyqty edi. Al «Ádebıet – báıbishe, kıno – kóńildes» degen jas kezdegi qyzýlyqpen aıtylǵan, dosyma aıta salǵan jelikpe qaljyń edi ǵoı... Ol sózdiń qanat jaıyp keterin men beıbaq qaıdan bileıin... Sen de qaı-qaıdaǵyny esińde saqtaıdy ekensiń. Esime tússe, osy kezde uıattan qyzaryp ketemin. – Sizdiń dıplomdyq jumysyńyz «Shoq pen Sher» kınossenarııi odaqtyq «Iskýsstvo kıno» jýrnalynda jarııalanyp, naǵyz fýror jasa­ǵan­syz. Oǵan deıin ol bedeldi jýrnalǵa qazaq ssenarııshisiniń dúnıesi jarııalanbaǵan edi. Men «Shoq pen Sher» týraly baspasózde alǵash pikir bildirgenmin. «Lenınshil jasqa» resenzııa jazǵanmyn. Sonda ssenarııdi aldy­men «Qyr­ǵyz­fılmge» satqanyńyzdy estip, qarnym ashyp qalǵany este... Bul qalaı bolyp edi? – «Qazaqfılmge» jyl basynda (1969 jyly) jibergen ssenarııim iz-túzsiz joǵaldy... Habar-oshar joq... Alýyn alǵan, biraq asa bir qulshynys tanytpapty, al maǵan ne bar, ne joq degen habar da kelgen joq olardan. Balasyndy-aý, sirá. Sodan bir kúni kóktem aıaǵy bizdiń kýrsqa kezdesýge kózil­dirik kıgen bir qyrǵyz keldi... Aty-jóni Qadyrqul О́mirqulov... Manevıch, professory­myz­dy aıtam, as­pan­datyp kep maqtady ony. Bul jigit te bizdiń us­taz­dyń shákirti bop shyqty. Áńgime sońynda О́mirqulov «Qyrǵyzfılmde» bas redaktor ekenin aıtty bizderge... Bir buıym­taımen kelgenin de jasyrǵan joq. Kınostýdııaǵa birneshe ssenarıı ala ketkendeı oıy bar ekenin de aıtty. Manevıchtiń kózi jaınap ketti. Sen­derdiń, qazaq pen qyrǵyzdyń mentalıtetteriń bir emes pe? Eki el de atqumar... Mine, Narymbetov­tyń dıplomdyq ssenarııin oqyp kór. Tamasha ssenarıı! – dep maqtaýymdy jetkizdi... Sol kúni keshke О́mirqulov bizdiń kýrstan birneshe ssenarıı alyp, Bishkekke ushyp ketken. Tórt-bes kúnnen soń maǵan, ınstıtýtqa, jedelhat keldi... «Sensiz ssenarııdi talqylaǵanymyzǵa keshirim ótinem... Áıtse de ssenarıı biraýyzdan qabyl­dandy... Quttyq­taı­myn. «Qyrǵyzfılm» ssenarıı kollegııasynyń bas redaktory О́mirqulov» degen... Bir aıǵa jetpeı Máskeýge О́mirqulov taǵy keldi. Goskınoǵa kelgen eken basqa da tirliktermen... Sol joly maǵan stýdııamen kelisim-shartqa qol qoıǵyzyp ketti de, endi bir onshaqty kúnde gonorardy poshta arqyly jiberipti! Ekspress-qımyl degenińiz osy shyǵar... Tipti jumysqa shaqyrypty... О́zine orynbasar­lyqqa. Men, biraq, ol qyzmetten bas tarttym. Rejısser retinde SSSR halyq ártisi, Anglııaǵa biz­diń Sháken aǵamen Shekspırdiń ıýbıleıine baryp, sol jaqtyń sahnasynda Sháken aǵa – Otellony, ol kisi – Korol Lırdi oınap marapatqa ıe bolǵan  Muratbek Rysqulov jóninde derekti fılm túsirip júrgem... Bir kúni Bishkekke tanaýy deldıip osy Qanymbek aǵam jetip keldi!... Qolynda – «Shoq pen Sher» jarııalanǵan «Iskýsstvo kıno» jýr­naly. VGIK-te júrgende ol bizderdi balasynyp mensinbeıtin... Tanaýyn kóterip Konchalovskııdiń jany­nan qalmaıtyn... Sol Qanymbek aǵam keldi de amandasar-amandaspastan birden: «Kettik!» dedi. «Qaıda?». «Almatyǵa! Kamal Smaıylov shaqy­ryp jatyr! Jyldam jetsin dep jatyr!» Sol kúni taksıge otyryp, Almatyǵa jettik! «Metamorfoza» degen osy shyǵar... Kúni keshe meniń ssenarııim de, ózim de «Qazaqfılmge» onsha keregim sha­ma­ly sııaqty edi, bir sátte baǵam ósti de ketti! Sóıtsem – «Iskýsstvo kıno» jýrnalyndaǵy me­niń ssenarııimdi kóre sala Kamal aǵamyz kol­le­gııanyń shańyn qaǵypty! «Bul ne sumdyq! Men nege bilmeımin! Narymbetov qaıda? Ssenarııdi ol nege bizge emes, «Qyrǵyzfılmge» beredi?.. Ol ji­gitti Máskeýde sandalyp júrgende VGIK-ke tús dep Sháken ekeýmiz keńes bergenbiz. Qalaı­da ta­byń­dar!» dep planerkada ájeptáýir shý shyǵa­ryp­ty... Keıin ony Asqar aǵam aıtyp berdi. Sol kezde ol kisi de jańa kelgen eken jumys isteýge. Kol­le­gııaǵa... Men asyqpaı Kamal aǵaǵa jáı­men bar­ly­ǵyn baıandap berdim. Habar-osharsyz ol ssenarıı «Qa­zaqfılmde» segiz aıdaı jatyp qal­ǵanyn aıt­tym... «Qyrǵyzfılm» bas redaktory Máskeýge kelip, satyp alyp ketkenin de aıtqanda Kamal aǵam sabasyna túsip, telefonmen kınostý­dııanyń bas fınansısi Roza Syrýlnık degen apaıdy shaqyryp alyp, sosyn «Qyrǵyzfılmmen» de habarlasyp, bas-aıaǵy bir aptanyń ishinde qyr­ǵyzdardan qaıta satyp alyp, jedel túrde fılm­di óndiriske jiberdi... Mende esh kiná joq! «Shoq pen Sher» hıkaıasy osylaı bastalǵan... – «Shoq pen Sher» fılmi týraly da, rejısser Qanymbek Qasymbekovtiń ózi týraly da arnaıy eki ret qalam tartqanmyn. Fılm Qa­zaq­stan komsomoly syılyǵyn alǵanda taǵy jazdym. 1974 jyly ǵoı deımin. Lenta taby­sy­nyń basty arqaýy rejıssýra desek te, ssena­rıı­diń jaqsylyǵynyń da róli bar ǵoı. Syı­lyqqa qosa usynylmaǵanyńyzǵa renjigen bolarsyz? – Álbette! Shyny kerek qoı. Bir áıel bir áıel­ge aıtypty deıdi: «Balany men kótereıin, tolǵa­typ, bosanatyn sen bola ǵoı» dep... Ásirese, mar­qum ákem qatty renjidi; «Áı, balam-aı! Taıdy ósi­rip, tulpar qylǵan – sen, soǵan minip, bas júl­deni alǵan – bógde bireý!... Bul ne qylǵa­nyń?» dedi. Sonda... О́kingennen ne paıda?... О́t­ken is qoı... Asqar aǵam da qatty kúıindi: «Baryp turǵan basmachestvo!» degen. – Ana jyly Andreı Konchalovskııden suhbat alǵanmyn. Máskeýde. Nıkolına Gorada. Sonda Andron rejısser mamandyǵyna qatysty my­nan­daı bir oqys teńeý aıtyp edi. «Bir áıelge kóńi­liń ketedi, ańsaryń aýady, ólip-talyp qol jetkizip, ońasha kezdesýge kóndiresiń. Bólmede ekeýden ekeý qalǵan kezde, endi sharapty qolǵa alyp, rómkelerge quıa bergenińde esik ashylady da bireý kirip keledi. Kirip keledi de janyńdaǵy áıeldi ornynan turǵyzyp, qolyna kóterip alǵan kúıi kórshi bólmege kirip ketedi... Sol adam – rejısser», degen edi. Sózbe-sóz keltirip turmyn demeımin. Biraq maǵynasy osyndaı. Siz kınore­jıssýraǵa osyndaı oımen kelgen joqsyz ba? – Qudaı saqtasyn! Yzadan... Kijingennen... Birinshiden, «Shoq pen Sherdiń» oqıǵasy ómirden alyn­­ǵan bolatyn... Sozaq jaqta bolǵan... Goloshekınniń kór­set­ken qasireti, bizdiń elge alpysynshy jyldarda Hrýshev kókem kezinde, jumsaqtaý bolsa da, taǵy bir qaıtalanǵany esińde me?.. Qazaqstandaǵy jylqy­lar­­dy taǵy da tárkilegen zań shyqty ǵoı. «Malenkov bergen baıtaldy Hrýshev kelip qaıta aldy» esińde me? Mine – sol kezeń Sher degen balanyń kózimen berilgen edi meniń jýrnalda jarııalanǵan ssenarııimde... Sol ssenarııdi keńestik senzýra kınoprosesste julqylap-julqylap, umytpasam, on bir nusqa jaz­dym... Shetelden bas júlde alyp, ózimizde qansha ma­rapattalsa da sol fılmge kóńilim tolmaı qal­dy. Tómengi synyp oqýshy­lary­na arnalǵan tym «kámpıt-fılm» bolyp shyq­ty... Al meniń dittegen maqsatym – drama edi... Balanyń kózimen úlkenderge arnalǵan drama edi. Eldiń basynan ótken, qazaqtyń – «At – er qanaty» dep jylqy dese ishken asyn jerge qoıatyn ulttyń tragedııasy edi. Bul – bir deńiz... Rejıssýraǵa kelýimniń taǵy bir sebebi... Basqa rejısserlerge de arnap, birneshe ssenarıı jazǵam kezinde... Sodan júregim shaılyǵyp qaldy... Kózińe eles­tetshi bir sát... Men tańǵy segizde balamdy bala­baqshaǵa alyp baram... Keshki altylarda sol balamdy balabaq­sha­dan alyp qaıtýǵa barsam, tárbıeshi áıel qolymen jetektep bir... shashy bólek, qasy bólek... zulys balany qasyma alyp keledi: «Minekı – balańyz!» deıdi... Olaı qaraımyn, bulaı qa­raı­myn álgi balaǵa, – basqa... bóten bala! Tárbıe­shi betbaq­tyr­maıdy: «Basymdy aýyrtpańyz, ba­la­ńyz – osy!» deıdi. «Narymbetov degen bala osy» dep ashýǵa basady sonsoń jer tepkileı... Men osylaı birneshe ret amalsyz kınodan bógde-bóten balany jetektep ketkem, kezinde! Rejıssýra­ǵa kel­gen basty sebep – osy deseńiz de bolady! Al Konchalovskıı kınoǵa solaı kelse, solaı keldim dese – men senem... – Sodan siz qaıtadan Máskeýge tarttyńyz. Bul joly rejısser mamandyǵyn alýǵa. О́mi­rińizdiń osy belesi jaıynda da aıtyp berseńiz. Kıno­re­jıssýranyń jalyna qyryq jasqa tolǵanda baryp qol arttyńyz ǵoı, solaı emes pe? Fılm­deri­ńizdegi jyly ıýmor VGIK-tegi ustazyńyz, komedııa metri Georgıı Danelııa­nyń áseri me desem, al­ǵash­qy áńgimelerińiz de, «Shoq pen Sher» de, «Qylaý» da ádemi ıýmorǵa toly. Degenmen, Danelııa sheber­ha­nasynyń áseri qalaı boldy? – Oǵan da eki sebep: birinshiden, men túsirgen tuńǵysh tolyqmetraj­dy «Balalyq shaǵymnyń Don Kıho­ty» degen fılmim. M.Begalınniń «Oral ot qushaǵynda», B.Man­surov­tyń «Qula­ger», V.Pusyrmanov pen A.Ashrapovtyń «Aq arýana» fılm­deri­niń sońyn ala sol kezdegi Keńes ókimetiniń ustaǵan saıasatyna qarsy degen jeleýmen polkada jatyp qal­dy da sol kezdegi kıno­bastyǵymyz «Sen, Satybaldy, jaqsy ssenarıst-jazýshysyń, biraq rejısserlyq bili­m­iń joq» degen kesim-úkim aıtty da men kınokameradan alastatyldym... Basynda aıtyp óttim ǵoı – meniń ómirim ylǵı da kezdeısoq oqıǵalarǵa baı bolatyn sol kezde... Sol jy­l­dary biraz ýaqyt qol úzip ketken prozama qaıta oralyp, eki-úsh úlken hıkaıat jazyp, baspaǵa ázirlep júrgende... bir kúni máskeýlik bir gazet SSSR Goskınosy janynda eki jyldyq joǵarǵy kınorejısserler daıyndaı­tyn kýrsqa qabyldaý jarııalapty... Nartáýekel­men qolustasyp kettim sol jaqqa. Qoltyǵymda álgi «polkada jatqan» «Don Kıhottyń» tórt bóli­mi. Baǵyma qaraı sol fragmentter Georgıı Dane­lııaǵa unaǵan bolýy kerek – durystap emtıhan da tapsyrtqan joq, kózbe-kóz otyryp on mınýtteı sóılesken soń ún-túnsiz syrtqa shyǵyp ketken... «Oho, unaǵan joqpyn-aý!» dep kózim jáýdirep men qaldym on bes adam komıssııanyń aldynda. Bora­typ suraq jaýdyrdy-aı kep olar... О́ıtip-búıtip jaýap bergen boldym. Tunjyrap, ózimdi ózim súı­retip tysqa shaqsam – syrtta Georgıı Nıkolaevıch jaıbaraqat temeki tarty-y-yp tur eken. Maǵan temeki usyndy... Ottyǵymen tutatyp berip jatyp, jáı ǵana jymıyp: «Tolqyp tursyń ba?» dedi. Men basymdy ızedim ǵoı deımin... «Men seni sheberhanama alam, tolqymaı-aq qoı...» dep arqamnan qaqty da ishke qaıta kirip ketti. Sileıip men qal­dym... Senerim-senbesimdi bilmeı... Mine osylaı, Máskeýden taǵy da bir-aq shyqtym. «Jyǵylǵan kúreske toımaıdy» degeniń osy bolsa kerek! Sodan bala-shaǵany Almatyǵa tastap, taǵy da eki jyl oqydym. «Jamandyq bolmaı – jaqsylyq joq» deı me? Ustazym – Danelııa óz aldyna, eki jyl And­reı Tarkovskıı, Evgenıı Evstıgneev degen kı­no­daǵy kókelerimizdiń dárisin tyńdadym. Sóıtip, tarylǵan tynys qaıta ashyl­dy!... Áserimiz sol – eki jyldaı Danelııadan bastap álgi kisilerdiń ashy da tátti shybyqtarynyń arasynan «aman óttik» qoı!.. – Jalpy, kıno ónerinde kimderdi ustaz tut­tyńyz? Kimderden úırendińiz? Rejıssýrada elik­teýge urynbaǵan adam kemde-kem shyǵar. Elikteýdiń ózi de úırenýdiń bir joly bolar, tegi? Qalaı deısiz? – Ustazym – sol Georgıı Danelııa ǵoı... Áli kún­ge deıin habarlasyp turamyz. Máskeýde ót­ken tu­saýkeserler keshime qalaıda keledi. Barǵan sa­ıyn úıine soǵam. Qushaq jaıa qarsy alady. Más­keý­lik TV nemese kınojýrnaldarǵa qalaıda pikirin aıtyp júredi... Sosyn ónerde, ádebıette alǵashqy shyǵarma­la­ry­nda ustaz tutatyn kisilerine «eliktemedim» deı­tinderdiń jany shyqsyn!... Qansha kúshensek te elik­tep ketkenimizdi eshqaısymyz da baıqap úlger­meı qalamyz. О́zderimiz qazir pir tutyp júrgen aqbas aǵa­lar­dyń alǵashqy fılmderinen shu­qyp turyp kórsetýge bola­dy... Biraq, ol kimge kerek? Nege kerek?... Bastysy – Abaı ata­myz aıtqandaı: «úıren de jıren» emes pe?... – Kınorejıssýrany professııa dep te, remeslo dep te jatady. Bul mamandyqtyń ózin­­dik qıyndyǵy nede dep oı­laısyz? Qııamet-qaıym qıyn nárse ǵoı. Sháken aǵa­nyń ózi al­­ǵashqy fılmderinde «teatral­­shınaǵa» uryn­baı tura almady, tek «Atamekennen» bastap qana naǵyz kınorejıssýraǵa qol jetkizdi. Osy oıǵa kelisesiz be? – Gollıvýd rejısserleri­niń 90 paıyzy – remeslennıkter ... Ony ózderi de biledi. Ol tipten de jaman qasıet emes! Remeslennık degenimiz «sheberlik» degen uǵymdy bildiredi. Al bizde, shyny kerek, sol remeslo – sheberlik jaǵy jetispeı jatady! Gollı­výdtyń kez kelgen boevıgi sizdi kresloda tapjylt­paı eki saǵat boıy tutqynda ustaıdy: qorqytady, kúldiredi, úreıge býyp selkildetedi!... Al professıonal degenimiz – sol remeslennık degenniń egiziniń syńary! Biz bul jerde «hýdojnık» degen uǵymdy umy­typ bara jatyrmyz... Sol Gollıvýdtaǵy rejıs­ser­lerdiń on paıyzy ǵana «hýdojnık» degen qa­sıet­ti tájdiń ıeleri. Olar – Olıver Stoýn, Rıdlı Skott, Mılosh Forman, Koppola, t.t. Rossııada – A.Tarkovskıı, G.Danelııa, A.German... armıan S.Pa­rad­janov, grýzın O.Ioselıanı, t.t. Al «teatralshına» degen, sóz basynda aıttym ǵoı, bizde ǵana emes, búkil Eýropada, Amerıkada, Japonııada da bar, ekrandarynda órip júr... Tipti kınodanyshpan Akıra Kýrosavanyń keıbir lenta­larynda atoılap tur...  Sháken aǵamyzdyń «Ata­me­ken», Májıt aǵanyń «Tulpardyń izi», kezinde keńes senzýrasy talap tastaǵan Abdolla Qarsaq­baev aǵamyzdyń «Balalyq shaqqa saıahat» fılmderi – taza sınematograf tilinde túsirilgen shedevrler. – Qazaq kınorejıssýrasynyń ózindik sıpa­ty, artyqshylyqtary, kemshilikteri týraly ne aıtar edińiz? – Izdeseń – kemshilik jeterlik... Ásirese, janr jaǵy júdeý... Sháken aǵadan soń eshkim mýzy­kaly fılmder, komedııa, balalar men jas­ós­­pi­rimderge arnalǵan fılmder túsirmeı, joǵa­lyp ke­tip edi, qudaıǵa shúkir, qazir «Qazaq­fılmde» sol kemshinderdi joıýǵa umtylys bar... Bıylǵy tú­sirilgen, túsirilip jatqan fılmder – sonyń aı­ǵaǵy... Bir sózben aıtqanda – qazaq kınosy avtoportretin áli jasap bitken joq. Eń bastysy – úlken prosess júrip jatyr. – VGIK-ti bitirip kelgennen keıingi óner jolyńyz onsha tóselgen taqtaıdaı tegis bola qoıǵan joq. «Sozaqtan shyqqan Gamlet» sátsiz lenta sanaldy. Orazbek Sársenbaevtyń áńgi­mesi negizinde «Dolana» fılminiń ssenarııin jaz­dy­ńyz, solǵyn fılm bolyp shyqty. Sol tus­taǵy izdenisterińiz, qynjylystaryńyz ja­ıyn­da bilgim keledi. – Áli de tegis emes... Al «Sozaqtan shyqqan Gam­let» fılmin bireýler «sátsiz» dese degen shyǵar... Ol – sol kisiniń jeke problemasy. Osy byl­tyr Máskeýden sol fılm jáne «Ompa» fılmderiniń dıskilerin satyp alyp qaıttym... Ekeýin de shetel – Rossııa, Germanııa, Italııa – teledıdarlary jıi kórsetip turady... О́kinishke oraı, ol dıskiler bizde áli shyqqan da joq. Maq­ta­n­yp otyr dep qalma, aqıqatyn aıtyp otyr­myn... Olar shyǵarǵan arnaýly plakattar myna al­dyń­daǵy kitaptyń ishinde... Qaıtalap aıtam, shetelde meniń kózi tiri mıllıoner naǵashylarym joq – óziń bilesiń, men taza qazaqpyn... «Sozaqtan shyq­qan Gamlet» – «shestıdesıatnık» aǵalarymyz­dyń dramasy... Ol kisilerde erik bolǵan joq, tańdaý bolǵan joq... Tamyrsyz, «qańbaq-urpaq» der edim. «Moı adres – Sovetskıı Soıýz» degen ándi uran etip, partııa men komsomol qaıda bar dese balaǵyn túrip ap, kózsiz, oısyz shapqylap ketetin drama­syn ıronııa aralastyryp kórsetýge tyrysqan drama bolatyn. Al «Dolanany» túsirgen basqa bireý... Mana aıttym ǵoı ózińe. Balabaqsha jóninde ózim aıt­qan, ózimdi rejıssýraǵa barýǵa májbúr etken kóp sebepterdiń biri – sol... – Kózbe-kóz otyrǵanda ashyq maq­taý da yńǵaısyz. Degenmen, óz basym sizdiń «Kózimniń qarasy» fılmi­ńizdi («Jızneopısanıe ıýnogo akkordeonısta») qazaq kıno ónerindegi shyn mánin­degi jaýhar týyndy, ıaǵnı shedevr dep sanaımyn. Áneý kúni áńgimeleskenimizde ol fılm balalyq shaǵyma sýretker kózimen qa­raýym dep edińiz. Shyǵarma­nyń avto­bıogra­fııa­lyq jelileri qandaı? – «Kózimniń qarasy» meniń «Assalaý­maǵaleıkým, Atlantıda» degen hıkaıamnyń jelisi boıynsha túsirildi. Áke-she­shem­niń ómirinen alynǵan bes-alty epızod – sol fılmge ustyn-tireý boldy... Sol men tý­ǵan Túrkistan túbindegi Ashysaı kendi kentinde túsirdim... Eń qyzyǵy – túsirý tobyn alyp, Ashysaı, Kentaýǵa barǵanda sol jerde sona-aý Japonııadan osy jerde máńgilikke qalǵan ja­pon-tutqyndardyń beıitin izdep, týǵan-týystary kelgen eken... Solardy ertip sol kezdegi «Qazaq-Japon» dostyǵy qoǵamy­nyń tóraǵasy Ánýar aǵa Álimjanov ta júrdi!... Japondardyń keremet bir qasıeti – sonaý alystan at sabyltyp kep, týys­tary­nyń beıitin túzep, bir jarym aıdyń ishinde Kentaýdyń úlken baǵynyń ishinde tamasha memorıal ornatyp ketti! Fılmniń fınalynda osy me­mo­rıaldy túsirip aldym... Fılm úshin bul úlken ol­ja boldy. Ssenarııde de, hıkaıatta da bul kórinis joq. Al ssenarıı uzaq jazyldy... О́zińdi óziń ek­ran tiline aýdarý ońaı sharýa emes qoı... Álgi fı­naldy maǵan Jaratqan Alla ózi syı­­la­dy. Bar aqı­qat – osy... Túsirilýi de óte qıyn bol­dy... Ma­ǵan kómektesýge barǵan jeńgeń Iztóle­ge... ol ári soavtor edi... sol áke-sheshem jat­qan to­pyraq buıyr­dy... Qarjy-fınans jaǵy da qı­na­dy... Áke-sheshe­me arnaǵan fılm... ómirim­degi eń qıyn, qatal fılm... Syn-fılm boldy... – «Kózimniń qarasyn» shedevr degende onyń J.Sadýl atyndaǵy júldege ıe bolǵanyn, Narymbetovtiń atyn Parıjdegi baspaldaqqa al­tyn áriptermen jazdyrǵanyn ǵana aıtpaq emes­pin, ol fılmdegi stıl tazalyǵy, montaj minsizdigi, áýenmen árlenýiniń ǵajaptyǵy shynynda da qaıran qaldyrady. «Kózimniń qarasymen» qansha elde boldyńyz? – Jıyrmadan astam elde... Áli de «Qyz­jy­la­ǵan» fılmi ekeýi barlyq halyqaralyq festı­val­derdiń «úzdik fılmder» tizimine iligip, retrospeksııa seksııasynda Tokıo, Italııa, Germanııa, t.b. kóp elderde júrip jatyr. Bul endi konkýrstan tys... – Prozańyz ben ssenarıılerińizdiń arasyn­da­ǵy aýysýlardy baıqap qoıyp jatamyz. «Assa­laý­maǵaleıkým, Atlantıda» degen povesi­ńizde jas balanyń ákesi men sheshesiniń arasyna jatyp alyp, uıyqtaǵan kezinde kóterip basqa jaqqa apar­sa da oıana salysymen ata-anasynyń qoınyna kirip ketetin tusy bar edi, sol ssena «Kózimniń qa­rasynda» da kezdesedi. «Aıqaı» degen povesi­ńiz­degi mamasyn mektepke deıin emetin bala da sol fılmde júr. Mundaı remınıssensııalar sanaly túrde jasala ma, álde shyǵarma tabıǵatynan ózinen ózi shyǵyp jata ma? – Álbette, sanaly túrde. Men, jalpy, ózim kórgen, ózim­niń basymnan ótken oqıǵa­lar­dy, ózim biletin, jaqsy biletin adamdar jóninde jazam. Túsirem. – Sahnada da, ekranda da sátti qoıylatyn shyǵarma ilýde bir kezdesedi. Sondaı dú­nıeniń biri – Roza Mu­qanova­nyń «Máńgilik bala beıne» pesasy. Sizdiń osy shyǵarma negizinde qoı­ǵan «Qyzjyla­ǵan» fılmi­ńiz birneshe ha­lyq­ara­lyq fes­tıval­derden júldeli oral­dy. Fılm taby­synyń syry nede dep oılaı­syz? Batys kórermenine Semeı polıgonynyń sumdyǵyn kórkem túrde alǵash ret ta­nyt­qandyǵy ǵana emes qoı? – Sóz joq... Onyń ústine, Roza Muqanova keremet realıst jazýshy ǵoı... Keıipkerleri oı­dan shyǵarylmaǵan. Na­nym­dy jáne de sondaı trage­dııany ba­synan keshirgen eldiń ójet­tigi, ómirge