Halyqaralyq qujattar tiliniń sapasy tómen. Nege?..

Memlekettik til búginde qoǵamdyq-saıası ómirdiń barlyq salasyna enip keledi. Osy oraıda Qazaqstannyń shet memlekettermen jáne halyqaralyq uıymdarmen jasasatyn sharttarynyń memlekettik tildegi mátininiń aıryqsha mańyzdy ekenin eskerý qajet. Halyqaralyq kelisimder týraly arnaıy zań qabyldandy. Mine, osy zańda ekijaqty halyqaralyq sharttardyń ádette qatysýshy taraptardyń memlekettik tilderinde jasalatyny bekitilgen. Sóıtip, tilimizdiń halyqaralyq keńistikke ótýine zańdyq negiz jasalǵan. Endigi másele – osy múmkindikti meılinshe tıimdi paıdalana bilý. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Jarlyǵymen bekitilgen Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2001-2010 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynda «Memlekettik egemendiktiń asa mańyzdy atrıbýttarynyń biri retinde memlekettik til eldiń halyqaralyq qyzmetinde laıyqty kórinis tabýy kerek. Resmı halyqaralyq kezdesýler memlekettik tilde júrgizilýge tıis» dep atap kórsetildi. Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2020 jylǵa arnalǵan Baǵdarlamasynda osy qaǵıdat odan ári dáıektelgen. Qos palataly Parlament qyzmetine kiriskeli beri, ıaǵnı 1996 jyldan bastap 2011 jyldyń maýsym aıyna deıin ártúrli 770 halyqaralyq qujat ratıfıkasııalanyp, tıisinshe solarǵa sáıkes osynsha zań qabylda­nyp­ty, al onyń ishinde 227-si Parlamenttiń qazirgi tórtinshi saılanymynyń úlesinde. Osy arada azyraq arıfmetıkaǵa júginsek, osy kezge deıin, ıaǵnı 15 jyldyń ishinde qa­byldanǵan 1883 zańnyń 40 paıyzyna jýyǵy ratıfıkasııalar eken. Al bir ǵana tórtinshi saılanymda qabyldanǵan zańdardyń 50 paıyzynan astamy – halyqaralyq qujat­tardy ratıfıkasııalaý týraly zańdar. Alaıda Parlamenttiń ratıfıkasııa­laýy­na usynylatyn halyqaralyq qujat­tardyń kópshiliginiń memlekettik tildegi aýdarmasy syn kótermeıtinin ashyq aıtý qajet. Bekitilip, qoldanysqa engen zań ter­mınderiniń birizdi alynbaýy, burmalanyp qate aýdarylýy, sóılem qurylymynyń jol­ma-jol aýdarmanyń orasholaq deń­geıinde jasalýy, tipti mátinniń ishinde órip júrgen grammatıkalyq, emile qateleri osy qujattardy ázirleýshi memlekettik meke­melerdiń memlekettik tilge mán bermeýiniń, jaýapsyzdyǵynyń saldary demeske laj joq. Jaýapsyzdyqtyń mundaı kórinisi ári-beriden soń til týraly, halyqaralyq kelisimder týraly zańnamany óreskel buzýshy­lyq. Kóp jylǵy tájirıbemnen bilemin, ratı­fıkasııalardyń memlekettik tildegi máti­nine Parlament qabyrǵasynda jasalatyn saraptama júrgizý barysynda, árıne, olar­dyń orysshadan aýdarylatyndyǵy eskeriledi. О́kinishke qaraı, biz óz ana tilimizde zań jazý túgili, keńseniń resmı qujattaryn jazýǵa da áli tolyqtaı kóshe qoıǵan joq­pyz. Kóp júk áli túgeldeı derlik aýdarma­nyń moınynda. Sondyqtan uǵymdardyń orysshamen dáldigi, jekelengen sózderdiń maǵynalyq burmalanýy, ratıfıkasııalana­tyn qujat taqyryptarynyń mazmunyna sáıkes bolýy, termınderdiń durys alynýy sııaqty jáıttarǵa basty nazar aýdarylady. Memlekettik tildegi halyqaralyq qu­jat­ty aýdarýshylardyń basty kemshiligi – ratıfıkasııa mazmunyna oraılas zań mátinderiniń normalyq, termındik qolda­nystaryn eskermeýi. Aıtalyq, ekonomıka, qarjy, salyq, keden, qylmystyq, azamat­tyq ister máselelerin qozǵaıtyn kelisimderde osy saladaǵy zańnamanyń normatıvtik leksıkasy múlde eskerilmeıdi. Jaýapty daıyndaýshy qujatty memlekettik tilde daıyndaý barysynda zańnamalyq bazamen múldem jumys istemeıtin sııaqty áser qaldyrady. Máselen, negizdemelik zańdarda (ramochnyı zakon) qoldanylatyn, qalyp­tasyp, júıege túsken belgili termınder halyqaralyq qujattardyń deninde durys, birizdi alynbaıdy, tipti múldem burma­lanǵan maǵynasynda alynady. Sózimizdi dáıekteý úshin birer mysalǵa júginsek te jetkilikti. «Keden odaǵynyń sanıtarııalyq sharalar jónindegi kelisimniń» 7-baby tórtinshi abzasyndaǵy «Keden odaǵynyń joǵary or­gany» degen tirkes «Keden odaǵynyń jo­ǵar­ǵy soty» dep alynsa, al «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Saýd Ara­bııasy Koroldiginiń Úkimeti arasyndaǵy Astana qalasynda Saýd Arabııasy Koroldigi elshiliginiń obektilerin salý úshin jer ýchaskesin berý týraly kelisimniń 2-babynda «elshi» (posol) degen sóz «ókil» dep qazaq­shalanǵan. Mundaı keleńsizdik qujatqa jaýapty adamnyń múldem saýatsyzdyǵyn kórsetedi. Mine, ana tilimizdegi osyndaı kelisimderge resmı kezdesýler barysynda qol qoıylyp ketkendikten, amalsyzdan halyq­aralyq nota arqyly resmı túrde saýatsyz­dyǵymyzdy túzetýge májbúrmiz. Kóptegen halyqaralyq qujattardyń mátini jolma-jol aýdarylady da, sózderdiń maǵynalyq úılesimi joıylady. Aıtalyq, «Syrtqy saýda statıstıkasy men ózara saýda statıstıkasynyń derekterin berý tártibi týraly hattamanyń» 2-baby birinshi abza­syn­da «sharalar qabyldaıdy» degen sóz tir­kesi óziniń qısynsyzdyǵymen birden kóz­ge urady. Sharalardy qalaısha qabyldaýǵa bolady? Mátindik durys úılesimi «sharalar júzege asyrylady» nemese «sharalar qol­da­nylady» emes pe! Birin-biri keri tepken eki sózdiń basy bir qazanǵa syıyp turǵan joq, árıne. Al osy baptyń ekinshi abzasyndaǵy «ózektilendirilgen» degen anyqtaýyshty qazaqsha deýge aýyz barmaıdy, bul aradaǵy uǵymnyń anyqtaýyshy «tolyqtyrylyp, jańartylǵan» degenge saıyp tur. «Tańbalardy halyqaralyq tirkeý týra­ly Madrıd kelisimi hattamasynyń» 8-baby máti­ninde «ústeme baj» termıni «qosymsha baj» (dobavochnaıa poshlına) dep jolma-jol alynady da, zań aktisiniń normasy burma­lanady. Osy sııaqty kemshilikterdi Parlamentte qaraý barysynda túzeý kóptegen qıyn­dyq­tar týǵyzatyny belgili. «Zań shu­ǵyl qajet, qazaqshadaǵy ony-muny olqy­lyq­tar­dy túzep jatýdy ýa­qyt kótermeıdi. Orysshasy, áıtpese aǵylshynshasy durys jazylǵan, soǵan júginemiz degen ýájben keıbirde kózjumbaılyq táýekelge barý – tilimizge qııanat ekenin eskere bermeıtin jaǵ­daılar da bolyp jatady. Qazaqsha mátinniń, óz tilimizdegi halyqaralyq qujattyń sa­paly bolýyna basqa emes, aldymen ózimiz múddeli bolýymyz kerek emes pe?! Ratıfıkasııalanatyn qujattardyń má­tin­derinde zań termınderiniń birizdiligi kóp jaǵdaıda saqtalmaıdy. Osydan kelip qalyptasqan belgili bir uǵymnyń maǵynasy buzylady. Máselen, zalal, zııan, nuqsan, qater, qaýip, bilikti, quzyrly («Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe memleket­terdiń úkimetteri arasyndaǵy halyqaralyq aqparattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisim»), ýákiletti, ókiletti («Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Úkimeti men Ispanııa Koroldiginiń Úkimeti arasyndaǵy Tabys pen kapıtalǵa salynatyn salyqtarǵa qa­tys­ty qosarlanǵan salyq salýdy boldyr­maý jáne salyq salýdan jaltarýǵa jol bermeý týraly konvensııany jáne oǵan Hattama»), ǵalamdyq, jahandyq («Balalardy qorǵaý jáne balany sheteldik asyrap alýǵa qatysty yntymaqtastyq týraly konven­sııa») degen termınder ár qujatta ártúrli qolda­nylady. Al shyn mánisinde bular sınonımder emes, árqaısynyń zańdyq turǵyda kóterip turǵan normalyq júgi bar termınder. Qazaq tilindegi mátinge jaýapsyz qaraý­dyń nebir soraqy mysaldary maǵynalyq aýytqýlarǵa jol beretin sóılemderdiń stıl­dik qatelerinen de kóp kórinis beredi. «Balalardy qorǵaý jáne balany sheteldik asyrap alýǵa qatysty yntymaqtastyq tý­raly konvensııanyń» kirispesinen «shetel­dik bala asyrap alýdyń» degen sózderdi oqımyz. Qujatty ázirleýshi tym bolmasa Konvensııanyń taqyrybyndaǵy «balany sheteldik asyrap alýǵa qatysty» degen tirkeske de kóńil aýdarmaǵan. Stıldik ora­sholaqtyqtan «sheteldik bala asyrap alý» degen uǵym engizilip, qujattyń normalyq maǵynasy buzylyp tur. Osy Konvensııada «qabyldaýshy ata-ana» dep jolma-jol be­rilgen uǵymnyń da stıldik durys maǵy­nasy: «asyrap alýshy ata-ana», al «shyq­qan memleketiniń» degen dúbára tirkestiń jatyq, túsinikti qazaqshasy: «balany asy­raýǵa berip otyrǵan memlekettiń» bolýǵa tıis. Máselen, myna bir konvensııanyń taqy­rybyna kóńil aýdaraıyq: «Aqparatqa kirý, sheshimder qabyldaý prosesine jurtshy­lyq­tyń qatysýy jáne qorshaǵan ortaǵa qa­tysty máseleler boıynsha sot ádildi­gine qol jetkizý týraly konvensııa». Osyn­daǵy ózimen-ózi jalqy turǵan «aqpa­ratqa kirý» tirkesine kózińiz amalsyzdan súrinip, múdirip qalasyz. Bul arada kez kelgen bir aqparatqa kirý emes, qorshaǵan or­taǵa qatysty máseleler boıynsha aqparatqa qol jetkizý, sol boıynsha sheshimder qabyl­daý prosesine jurtshylyqtyń qa­tysýy sóz bolyp otyrǵan joq pa? Sondyqtan da durysynda konvensııa: «Qorshaǵan ortaǵa qatysty máseleler boıynsha aqparatqa qol jetkizý, sheshimder qabyldaý prosesine jurtshylyqtyń qatysýy jáne sot ádildigine qol jetkizý týraly» máseleni kóterip otyr. Al keıde aýdarmanyń yqpalymen ter­mın­derdiń maǵynasy ásire aýytqýshylyqqa da urynady. Halyqaralyq termınderdiń sana­tyna engen latyn, grek, arab, parsy tilindegi ataýlardyń arnaıy bekitilgen qazaq­sha ońtaı­ly balamasy bolmasa, muny pýrızmge saly­nyp, ásire aýdaryp álektenýdiń qajeti joq. «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Ispanııa Koroldiginiń Úkimeti ara­syn­daǵy Tabys pen kapıtalǵa salynatyn sa­lyq­tarǵa qatysty qosarlanǵan salyq salý­dy boldyrmaý jáne salyq salýdan jal­tarýǵa jol bermeý týraly konvensııany jáne oǵan Hattama týraly» qujattyń 15-ba­bynyń ataýy men mátinindegi «gono­ra­ry» degen sóz «qalamaqylary» dep qazaq­shalanady, shyǵarmashylyq eńbekke beriletin aqyny «qalamaqy» desek quba-qup, al osy qujattaǵy kóterilip otyrǵan máselede kompanııa dırektoryna qalamaqy ne úshin beriledi, osy oraıda «gonorar» degen ha­lyq­aralyq uǵymdaǵy ortaq termınnen qashýdyń qajeti bar ma?! Halyqaralyq qujattardyń kópshiligi Par­lamentke lıngvıstıkalyq saraptaýdan ótpeı, mátinder ala-qula, shala, jolma-jol aýdarmanyń deńgeıinde keledi desek, asy­ryp aıtqandyq bolmas edi. Sonyń sal­da­rynan mátinder qaıta-qaıta túzetilip, nota arqyly kelisim jasaýshy taraptarǵa nemese Úkimetke qaıtarylyp jatady. Halyq­ara­lyq deńgeıde mátin túzetý jumysynyń, by­laısha aıtqanda korrektorlyq, redak­sııa­lyq jumystardyń únemi júrgizilýi onsha qo­laıly bolmasa kerek. Bul jóninde osy taıaýda Úkimet májilisinde de qatań aıtyldy. Bul ótkir máseleniń durys tııanaǵyn qa­laı­sha tabýǵa bolady? Mınıstrlikterden keıin zań mátinderiniń memlekettik jáne resmı tildegi sáıkestigin úılestirip otyratyn or­talyqqa bul mindetti júkteý qan­sha­lyqty zańdy? Olardyń lıngvıs­tı­kalyq sarap­tamasynyń nátıjesi Parlamenttegi, Úkimet keńsesindegi ma­man­dardyń pikirimen úılesse jaqsy, al olaı bolmaǵan jaǵdaıda ne isteý kerek, taǵy da sol memlekettik tildegi mátindi durystaý jónindegi aıtys pen pikirtalastyń ıiriminde úıirile berý kerek pe? Onyń ústine bul ortalyq zań ınstıtýtynyń qurylymdyq bó­lim­shesi ǵana shyn mánisinde lıng­vıstıkalyq ortalyq táýelsiz ári oǵan aıryqsha mártebe berý kerek. Bul oraıda eń basty sheshim – qujat daıyndaıtyn joǵarǵy dáre­jedegi mekemeniń memlekettik tildi óz salasynda saýatty ornyqtyrýdyń saıasatyn durys jolǵa qoıa bilýi. Qazaqsha qujat jazý (tek qana aýdarma jasaý emes) tapsyrylǵan mamannyń óz tilin meńgerip, memlekettik qyzmetti atqarý biliktiligi basty ólshem men talap bolýy kerek. Bul údeden shyǵa almaıtyn maman­nyń memlekettik qyzmettegi kategorııasy mindetti túrde tómendetiletindigi basty shart ári shara retinde ornyqtyrylýy qa­jet. Talap qatań, biraq munsyz nátıjege, sapaǵa jetý múmkin bolmaıdy degen pikirdemin. Tilimizdi memlekettik deńgeıde ıge­rý­diń ýaqyty búgingi tańda ábden pisip-jetildi, osylaısha ákimshilik turǵydaǵy naqty sharalar arqyly ǵana sharýamyzdy bútindeı alamyz. Áıtpese eńbek normasyn buzyp, kúnige on-on eki saǵattap jumys isteıtin aýdarmashymen ǵana tilimizdiń qoldanysyn mem­­lekettik turǵyda jolǵa qoıý – ónimsiz tirlik. Halyqaralyq ártúrli máselelerge qa­tys­ty qujattardy ana tilimizde saýatty jaza almaıtyndyǵymyz – ulttyq namysy­myzǵa syn. Táýelsizdigimizdiń jıyrma jylynda memlekettik tilde qujat ázirleýi­mizdiń deńgeıi osy bolsa, tilimizdiń kósegesi qashan, qaıtip kógeredi degen saýal til ushyna eriksiz oralady. Damyp, órkendeýimizge qatysty álem elderimen ártúrli ózekti baılanystar ornatý isinde memlekettik tilimizdiń halyqaralyq deńgeıdegi mártebesi áli syn kótermeıtin dárejede ekeni ashy da bolsa, shyndyq. Munyń basty sebebi, ana tilimizdi biz áli ózi­miz tolyq moıyndap bolǵan joqpyz, onyń konstıtýsııalyq bıik mártebesi týraly bul­jymas qaǵıdany sanamyzǵa birjola sińi­re almaı kelemiz. Júsipbek Aımaýy­tov­tyń budan bir ǵasyrǵa jýyq buryn aıtqan «Esterińizde bolsyn, qara halyqtyń máde­nıetti bolýynan mádenıetti kisiniń qazaq bo­lýy qıyn. Balasyna osy bastan ult rý­hyn sińirip, qazaq ómirine jaqyndatyp tár­bıeleý kerek. Orys tárbıesin alǵan bala ult qyzmetkeri bola almaıdy» degen kóre­gen­dik paıymy óziniń ózektiligin búginde de joıǵan joq. Qudaıǵa shúkir, tilimizdiń asyl qazyna­sy sarqylǵan joq, ulttyq bolmys-bitimi ulan-ǵaıyr baı tilimiz dástúrli de jańa sıpatty mádenıetimiz, ádebıetimiz bar. Qa­zir­gi jańa ınnovasııalyq zamannyń tala­by­na oraı tilimizge ózge tilderden jańa uǵym­dar men ataýlar enip, ol óziniń progressıvtik belgili bir damý satysyna aıaq basty. Qoǵam ómiriniń jańarýy tildiń qoldanylý sıpatyna áser etpeı qoımaıdy, biraq budan ulttyq leksıkamyzdyń boıaý-naqyshy, ómir­sheń órisi kórkeıe, keńeıe túsetini aqıqat. Belgili etnograf Jaǵda Babalyqovtyń paıymdaýynsha, qazaq tilinde jylqy ma­lyn bir ǵana syrtqy túr-túsine qaraı úsh júz ataýmen atap berýge bolady eken. Al ismer­lik ónerge qatysty 80-ge jýyq ataý bar eken. Qaı eldiń tilinde osynshama kól-kósir baılyq bar?! Ana tilimizdiń osyndaı káýsar tunyǵyn laılamaı, durys qoldana bilsek, árıne, ómirimizdiń barlyq salasy boı­ynsha ońtaıly da jatyq, qazaqsha uǵy­nyqty ataýlardy, termınderdi tiriltýge ábden bolar edi. Búgingi kúni birshama jańa zań termınderi de qoldanysqa endi, ornyqty dep aı­týǵa tıispiz. О́zim jumys istegen jyldary Senat apparaty Redaksııalyq-baspa bólimi­niń bastamashylyǵymen «Zańdarda jıi qol­danylatyn termınder men sóz tirke­steri­niń» 5 myń ataýdan turatyn qazaqsha-orys­sha, oryssha-qazaqsha sózdigi qurastyrylyp jáne ár jyldary tolyqtyrylyp úsh ret shyǵaryldy. Joǵary bılik organdary men mınıstrlikterge tegin taratylyp berildi. Ádilet mınıstrligimen birlesip shyǵaryl­ǵan «Zań termınderiniń sózdigi» de birneshe basylymmen jaryq kórdi. Senat appara­tyndaǵy zańgerler men ekonomıster birigip, ekonomıkalyq sózdik qurastyrylyp, jaryq kórdi. Budan basqa da ártúrli salalyq termınder sózdikteri jyl saıyn shyǵarylyp keledi. Buǵan qosa zańnyń elektrondyq bazasy da bar, muny Ádilet mınıstrligi janyndaǵy arnaıy ortalyq kún saıyn jańǵyrtyp, tolyqtyryp otyrady. Memlekettik tilde saýatty jumys isteımin degen adamǵa derek te, qural da jetkilikti. Tek talap pen ynta, al eń negizgisi ana tilimizge degen ózimizdiń azamattyq, ultjandy kirshiksiz qurmetimiz qajet. Al tilimizdiń eldiń halyqaralyq qyz­metine laıyqty kórinisin tabýy úshin sannan sapaǵa ótip, memlekettik tildi ult­aralyq jáne halyqaralyq arenaǵa shyǵarý mindetin memlekettik deńgeıde kún tár­tibine qoıýdyń mezgili ábden jetti. Mádı AIYMBETOV, jazýshy.