Qurylys ındýstrııasyna – qaryshty qadam Qazaqstanda onyń joldary aıqyndalyp otyr

ÚKIMET

«Egemen Qazaqstannyń» aptalyq qosymshasy

Adamzat ómiriniń sońǵy on jyldyqtary ekonomıka men turmysta túrli tehnologııalyq úderisterdiń kúrt qaýlap ósýimen erekshelenedi eken. Solardyń aldyńǵy qatarynda qury­lys salasy da bar. Qurylystyń qarqyndy damýy jer betinde kóptegen jańa qalalardyń paıda bolyp, olardyń sanynyń artýyna alyp keldi. So­nymen qatar, burynǵy shaǵyn qalalar bar­ǵan saıyn qanatyn keń jaıyp, aglomerasııalyq úderisterdi damytty. Aglomerasııa sózin qazaq tiline týra maǵynasynda aýdaratyn bolsaq, «qosyp alamyn», «qorshaımyn» degen uǵym­dy bildiredi eken. Qalalardyń qarqyndy damý nátıjesinde aınalasyndaǵy eldi-mekenderdiń sol qalalarǵa qosylyp ketip jatqan úderis­teri bizdiń Qazaqstanymyzda da az emes. Má­selen, mundaı qubylys qazirgi kúni Almaty, Astana, Qaraǵandy men Temirtaý qalalary­nyń bet-beınelerinen baıqalyp otyr. Álemde qurylystyń qarqyndy damýy qurylys ındýstrııasynyń etek jaıýyna alyp keldi. Qurylys salasynda jańa tehnologııa­larǵa negizdelgen nebir jańa materıaldar paıda bolyp, turǵyn úıler men ǵımarat­tardyń beriktigin nyǵaıtyp, sánine sán qosty. Eń bastysy, buryn qıyndyqpen júrgiziletin kúrdeli qurylystar jeńildep, olardyń ózindik quny da tómendedi. Mine, osyndaı jaǵdaılardy qazirgi kúni Astana qalasynyń kórinisterinen anyq baı­qaımyz. Bul qalada buryn bizdiń óńirimizde bolmaǵan nebir ǵajaıyp ǵımarattar men saraılar turǵyzylýda. Turǵyn úılerdiń boı­lary da bıiktep barady. Qazirgi kúni 100-120 qabattyq úıler turǵyzý adamzat qaýymyna kóp qıyndyqqa túspeıtin boldy. Tek jobasyn talapqa saı daıyndap, qajetti materıaldardy paıdalana bilseńiz bolǵany. Bizdiń Qazaqstanymyz álem elderiniń ara­synda qurylys qarqyn alǵan elderdiń qa­tarynda tur. Táýelsizdigimizge ıe bolǵany­myzǵa 20 jyl ǵana ótkenine qaramastan, biz bul salada edáýir tájirıbe jınaqtadyq dep aıtýǵa bolady. Jalpy, qurylys salasynyń damýyna yqpal etetin faktorlar birneshe sebepterden turady eken. Sonyń ishinde bastylardyń biri – elde áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdyń jaqsaryp, halyqtyń úı satyp alatyndaı jaǵdaıynyń bolýy. Mine, osy bir faktordyń nátıjesinde ǵana alǵashqy kezde elimizde qurylys qarqyndap júrip berdi. Biraq endigi kezekte basqa da faktorlardyń iske qosylýy qajet. Solardyń aldyńǵy qatarynda qury­lys materıaldary óndirisiniń damýynyń mańyzy zor eken. Qazaqstanda qurylys materıaldary óndi­ri­si Keńes odaǵy tusynan qalyptasqan bolatyn. Biraq elimiz táýelsizdikke ıe bolyp, burynǵy KSRO keńistigindegi ekonomıkalyq baılanystar álsiregen tusta eń aldymen zardap shekkenderdiń biri osy qurylys materıal­dary óndirisi boldy. Iri qalalarda jumys istep kelgen qurylys tresteriniń, qurylys materıaldary kombınattary men zaýyttary­nyń jumysy toqtady. Sondyqtan qurylys materıaldary óndirisiniń jańa tarıhy elimiz táýelsizdik alyp, es jıǵan shaqtan qaıta bastalǵandyǵy aqıqat. Árıne, qurlys ındýstrııasynyń, sonyń ishinde qurylys materıaldary óndirisi men ónerkásibiniń qaıta damýy úshin edáýir ýaqyt pen jaǵdaıdyń turaqtylyǵy, kásipkerler men halyqtyń osy iske belsendiligi qajet. Biz naqty damýǵa bet alǵan bes-alty jyl buǵan azdyq etetindeı. Shamasy soǵan baılanysty bolar, bizde qazirgi kúni qurylys nysandaryn árleýge qajetti kóptegen materıaldar shetelderden tasymaldanyp júr. Eger naqty derekterge júginetin bolsaq, ústimizdegi jyldyń qańtar-sáýir aılarynda elimizde 1 mıllıon 761 myń tonna sement, 2 mıllıon tonna beton, 133 065 tonna qurylys qospalary, 9 647 tonna boıaýlar men laktar, 37 332 tonna otqa tózimdi buıymdar, 17 920 tonna jylý saqtaǵysh mıneraldyq materıaldan jasalǵan qospaly zattar jáne basqa da qurylys materıaldary shyǵarylǵan eken. 53,8 mıllıard teńgeniń qurylysqa qajetti metal ónimderi, 25,1 mıllıard teńgeniń rezına jáne plastmassa buıymdary óndirilgen. Ústimizdegi jyldyń birinshi toqsanynda 58,7 mıllıon dollardyń qurylys mate­rıal­dary eks­portqa shy­ǵa­ry­lypty. Onyń 18 paıy­­zyn sement ónim­­­deri, 22 paıy­zyn asbest zattary qu­raǵan. Al osy merzim ishinde elimizge 255,4 mıllıon dol­lar­dyń qury­lys materıal­dary ımport­talǵan. Onyń negizgi bóligin túrli keramıkalyq buıymdar (35 paıyzy) men shynylar (20 paıyzy) quraǵan. Kórip otyrǵanymyzdaı, qurylys mate­rıal­dary salasynda elimizdiń syrtqa shyǵara­tyn zattarynan ishke kirgizetin zattary 4,5 ese basym bolyp otyr. Mine, osy sıfrdyń ózi-aq Qazaqstanda qurylys materıaldary óndirisi­niń talapqa saı damı qoımaǵandyǵyn kórse­tedi. Ústimizdegi jyldyń qańtar-sáýir aıla­rynda rezına jáne plastmassa buıymdaryn shyǵarýǵa 1,2 mıllıard teńgeniń, metall emes mıneraldyq ónimder shyǵarý óndirisine 5,2 mıllıard teńgeniń ınvestısııasy quıylypty. Bul ótken jyldyń osy merzimindegiden tıisinshe 66,4 paıyzǵa jáne 24,1 paıyzǵa artyq. Bul jaǵdaı Qazaqstanda qurylys materıal­dary ındýstrııasynyń qarqyndy damý baǵytyn ustap otyrǵandyǵyn bildirse kerek. Sóıtip qalaı alyp qaraǵanda da, elimizde qurylys materıaldary óndirisi osylaısha jyldan jylǵa alǵa basý ústinde. Qazirgi kúni qurylys materıaldaryn shy­ǵarý isimen respýblıka aýmaǵynda 199 kásip­oryn shuǵyldanady. Aldaǵy ýaqytta elimizdegi qurylys ındýs­trııasy men qurylys materıaldary óndirisin qalaısha qarqyndy damytýǵa bolady? Ol úshin ne istelýi qajet? Bul máseleler sońǵy 5-6 jyldyń kóleminde jıi-jıi talqylanatyn bolyp júr. Atalǵan másele tipti Úkimet deńgeıinde de talaı ret qaraldy. Jýyqta Almaty qalasynda osy máselege arnalǵan taǵy bir mańyzdy basqosý boldy. Oǵan Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrliginiń, Qazaqstandaǵy ındýstrııalyq damý ınstıtýtynyń, ulttyq ınnovasııalyq qordyń, qurylysshylar assosıasııalarynyń, shyny buıymdaryn shyǵarý kásiporyndary assosıasııasynyń, iri qurylys kompanııala­rynyń, ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń ókilderi jınaldy. Olar bas qosqan dóńgelek ústel basynda negizinen Qazaqstanda qurylys ındýstrııasy men qurylys materıaldary óndirisin damytýdyń 2011-2014 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy talqyǵa tústi. Dóńgelek ústel basyndaǵy áńgimege qatys­qan «QR Indýstrııalyq qurylystyq tehnologııalar» assosıasııasynyń tóraǵasy Qanapııa Nurbatyrov «Qazirgi ýaqytta qurylysty kóp júrgizýden kóri, onyń jańa nysandaryn qa­laı salý jáne neden salý máselesi mańyzdy­raq» ekendigin aıtyp, qurylys salasynyń sapasy men tıimdiligi, turaqtylyǵy týraly áńgime qozǵady. Ol óz sózin qorytyndylaı kele elimizge ózindik qurylys óndirisin qajetti kólem deńgeıine deıin damytý barynsha mańyzdy ekendigine toqtaldy. Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri ónerkásip komıtetiniń qurylys ın­dýstrııasy jáne aǵash óńdeý ónerkásibi basqarmasynyń bastyǵy Sáken Qabashev ózi jasaǵan baıandamada Úkimet ázirlegen «О́nim­dilik-2020» baǵdarlamasynyń aıasynda áńgime qozǵap, qazirgi kúni memlekettik organdar tarapynan atqarylyp jatqan jumystar men qabyldanyp otyrǵan sharalardy saralap berdi. Qabashevtiń málimdeýinshe, atalǵan baǵ­darlamanyń qurylys ındýstrııasymen shu­ǵyldanýshylarǵa beretin paıdasy kóp. Ol paıdany kórý úshin aldymen oǵan belsene qatysý qajet. Dóńgelek ústeldiń negizgi taqyrybyna aınalǵan elimizdegi qurylys ındýstrııasy men qurylys ma­terıaldary ón­dirisin damytý­dyń 2011-2014 jyldarǵa ar­nalǵan baǵdarla­masynda naqty mindetter al­dyǵa qoıylǵan. Baǵdarlama tolyq júzege asqan kezde otandyq qurylys mate­rıaldary óndirisi ishki rynok­taǵy tutynýdyń 80 paıyzyn qam­tamasyz etip, osy saladaǵy eńbek ónimdiligin 1,4 ese arttyra túsýi tıis. Sonymen qatar, qurylys materıaldary óndirisiniń damýy nátıjesinde kóptegen jańa eńbek oryndary ashylyp, ónimniń qo­symsha qundylyǵy 76 paıyzǵa deıin artty­rylady. Eger bul sózdi túsinikti tilmen beıneleıtin bolsaq, qurylys mate­rıal­daryna qa­jet­ti shı­kizatty óńdep, ázir­leý nátıjesinde qu­rylys ındýstrııasyna keletin paıda kólemi osynsha mólsherge ar­ta­tyn bo­lady. Mine, osy maqsatqa qol jetkizý úshin tıisti sharalar belgilengen. So­lardyń qatarynda ja­ńa sement zaýyt­taryn salý, santehnıkalyq-ke­ramıkalyq buıymdar shyǵaratyn jańa ón­diris ónimderin uıym­dastyrý, topyraq óń­deýshi kombınattar men shy­ny betsheler shyǵaratyn óndiris oryn­daryn iske qosý sekildi jumystar bar. Sonymen qatar, elimizdiń ishki rynogyn arzan da, sapaly materıaldarmen tolyqtyrý maqsatynda otandyq tutynýshylar men orta jáne uzaq merzimdik kelisim-sharttaryn jasasý jumystary júrgiziletin bolady. Qazirgi kúni qoldanystaǵy zaýyttar, temir-beton, kirpish shyǵaratyn óndiris oryndaryn qaıta jaraqtandyrý maqsatyndaǵy jumystar júrip jatyr. Munyń ózi birqatar tásildermen alǵa basýda. Osy rette memlekettiń qurylys materıal­daryn shyǵarýshylardy qoldaý maqsatynda óndiristegi basym baǵyttar boıynsha ınno­vasııalyq granttar bólip jatqandyǵyn aıtýǵa bolady. Máselen, ótken jyly 282 mıllıon 149 myń teńgeniń ınnovasııalyq granty bólindi. Ol granttardyń kólemdi bóligi tıisti jumystardy júrgizý úshin «Kaz-Stroı-Steklo» JShS úlesine tıdi. Bul kásiporyn ony sheteldik jańa qondyrǵylardy satyp alyp, jańa ónim shyǵarý isine baǵyttamaq. Sondaı-aq mundaı granttarǵa «Jer qoınaý­laryn keshendi ıgerý problemalary ınstı­týty» JShS, «Qanysh Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnologııalyq ýnıversıteti tehnoparki» AQ, Qaraǵandy ádistemelik oıyn­tehnıkalyq ortalyǵy sekildi uıymdar ıe boldy. Bul uıymdar ózderine berilgen grant­tardy negizinen zertteý arqyly jańa ónimder tehnologııasyn ázirleý maqsattaryna jum­saýdy kózdep otyr. Munyń syrtynda elimizdiń ındýstrııalan­dyrý kartasynyń aıasynda 2011-2012 jyldar ishinde qurylys ındýstrııasy salasyndaǵy jańadan 50 ınnovasııalyq jobany júzege asyrý úshin 65 635 mıllıon teńge baǵyttalyp otyr. Olardy júzege asyrý barysynda 4801 jańa jumys orny qurylatyn bolady. Qazirgi kúni Ońtústik Qazaqstan obly­syndaǵy jumys istep turǵan «Ońtústik qury­lys servıs» JShS temir-beton zaýytynyń bazasynda qýattylyǵy jylyna 150 myń sharshy metrlik qurastyrmaly turǵyn úı qurylysyn júzege asyratyn jańa ındýs­trııalyq qurylys kombınatyn uıymdastyrý isi qolǵa alyndy. Bul kombınat qum men usaq tastardy óz ken ornynan óndire otyryp, tur­ǵyn úı jáne ónerkásiptik ǵımarattardy salý­ǵa qajetti barlyq materıaldardy ázirleı­tin bolady. Jobany qarjylandyrý isi «BRK lızıng» AQ arqyly júrgizilmek. Munyń syrtynda Shyǵys Qazaqstan ob­lysyndaǵy «Buqtyrma sement kompa­nııasy» JShS, «Semeı sement zaýyty» JShS, Qara­ǵan­dy oblysyndaǵy «Qarsement» AQ, «Orta­lyq Azııa sement» AQ, Ońtústik Qa­zaqstan oblysyndaǵy «Shymkent sement» AQ sekildi irgeli kásiporyndardy qaıta jaraq­tandyrý ar­qyly olardyń óndiristik qýatyn buryn­ǵyǵa qaraǵanda arttyra túsý kózdelýde. Al Mań­ǵystaý, Aqtóbe, Batys Qazaqstan, Pavlodar, Almaty oblystarynda jalpy qýaty 2,1 mıllıon tonna ónim shyǵaratyn 5 klın­kerlik-sement­tik termınal­dar­dyń qurylysy júrgizilmek. Aqtóbe, Almaty, Ońtústik Qazaqstan oblystarynda santehnıkalyq-keramıkalyq buıym­dar shyǵaratyn jańa óndiristik qondyrǵylar iske qosylady. Bular jylyna 1 mıllıon dana ónim beredi dep eseptelgen. Osy óńirlerde jylyna 200 myń tonna qurylys materıaldaryn shyǵaratyn topyraq baıytý kombınattarynyń qurylystary josparlanýda. Al Aqtóbe, Almaty, Shymkent, Astana qalalarynda jyldyq qýaty 9 myń sharshy metr qurastyrmaly turǵyn úı ázirleı alatyn 6 ındýstrııalyq qurylys kombınaty iske qosylmaq. Baǵdarlamany júzege asyrýdyń ár kezeńderine ózine tán kórsetkishteri men mindetteri belgilengen. Máselen, ústimizdegi 2011 jyly jospar boıynsha ishki rynokqa qajetti qurylys materıaldarynyń 65 paıyzy otan­dyq óndiristerde óndirilip, bir adamǵa shaq­qandaǵy eńbek ónimdiligi 48,4 myń dollarǵa jetýi tıis. Dóńgelek ústel basynda sóz alǵan Qazaq­standyq ındýstrııalyq damý ınstıtýtynyń О́nerkásiptik tehnologııalardy jańartý orta­lyǵynyń dırektory Saltanat Juma­bekova osy ınstıtýttyń qarjy mınıstrligimen birlese otyryp, 200-den astam ónerkásip oryn­dary­na tehnologııalyq aýdıt júrgiz­gendigin málimdedi. Osy aýdıt nátıjesinde qurylys salasy kásiporyndarynyń ortaq problemasy retinde óndiristik qýattardyń tolyq jumys istemeýi, qural-jabdyqtardyń tozǵyndaýy sekildi máseleler anyqtalǵan. Al osy prob­le­malardy sheshýge Úkimettiń bıznesti qoldaý maqsatyndaǵy jasap jatqan baǵdarlamalary kómekke kele alady. Baǵdar­lamaǵa qatysýdyń múmkindigi de bar. Máselen atalǵan qazaq­stan­dyq ındýstrııalyq damý ınstıtýty kásip­ker­lerdiń bıznes jobalaryna saraptama jasap, odan ótkenderine sol jobany daıyndaýǵa ketken kólemniń jarty­syn qaıtarady. Memlekettik qoldaýdyń kelesi túri retinde bıznesti qarjylandyrý isin aıtýǵa bolady. Osy rette memleket arqyly beriletin nesıe­lerdiń syıaqy stavkasy 6-7,5 paıyz araly­ǵyn­da, ıaǵnı kásipkerler úshin jeńildikti nesıe bo­lyp tabylady. Ony alýdyń basty shart­tary­nyń biri – kásipker jobaǵa qajetti ınvestısııa kóleminiń 15 paıyzyn ózi qarastyrýy qajet. Sonymen qatar Ulttyq ınvestısııalyq qor kásipkerlerge ınjınırıngtik uıymdardy tartýǵa, shetelden joǵary bilikti mamandardy kirgizýge, óndiriske qajetti ónerkásiptik tehnologııalar men jabdyqtardy engizýge kómek kórsete alady. Qurylys salasyndaǵy kásipkerlikti qol­daýǵa Úkimettiń basqa da jasaıtyn qoldaýy men kómegi az emes. Baǵdarlamada kadr daıyndaý máselesine de eleýli kóńil bólingen. Ústimizdegi jyldyń sáýir aıynda Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrligi qurylys ındýstrııasy men qurylys materıaldary óndirisi salalarynda kásiptik bilim men kadr daıyndaý máselesin damytý isimen shuǵyldanatyn salalyq keńes­tiń quramyn bekitti. Oǵan birqatar memlekettik organdardyń, kásiporyndardyń Qazaqstan qurylysshylary assosıasııasynyń, joǵary oqý oryndarynyń ókilderi endi. Osy boıynsha qazirgi kúni Qazaqstan qurylysyn tıisti kadrlarmen qamtamasyz etýdiń naqty jobasy ázirlendi. Sonymen qoryta aıtqanda, el ekonomı­kasyn damytýda, ony ártaraptandyrýda qury­lys salasynyń mańyzy zor. Bul salanyń ekonomıkamyzǵa qanshalyqty áser ete ala­tyndyǵyn biz álemdi sharlaǵan daǵdarys tu­synda anyq baıqadyq. Sol tusta memlekettiń batyl qoldaýy nátıjesinde bul sala da tyǵyryqtan kóp qınalmaı shyǵyp, qazir qaıta damýǵa bet aldy. Endi ony keshendi jáne júıeli damytýdyń neǵurlym senimdi joldary qarastyrylyp, aldyǵa aıqyn mindetter qoıylyp otyr. Qurylys ındýstrııasy men qurylys materıaldary óndirisin damytýdyń 2011-2014 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy osy maqsatqa qyzmet etetin bolady. Suńǵat ÁLIPBAI.