Júregi jalyn edi Jumagúldiń

Mine, osy alpysynshy jyldardyń sońy men jet­pisinshi jyldardyń ba­synda Qyzylorda obly­sy, Shıeli aýda­nynyń mehanızator qyzy Jumagúl Dúı­sebekovanyń esimin respýblıka jurtshylyǵy jady­na toqı bastaǵan. Sebebi, sol qarsańda Ju­ma­gúl Syr óńi­rine keńinen tanymal bolyp, ol jó­nin­degi ma­qa­lalar men sýretter respýblıkalyq basy­lym betterinde jıi jaryq kórip, eren eńbek, jasyn jigerimen jas­tardyń naǵyz kóshbasshysyna aına­lyp úlgergen-di. Sóıtip, endi-endi el qurmetine bóle­­nip, juldyz­daı jarqyrap kele jatqan der sha­ǵynda orny tolmas ókinishke tap bolǵan. Átteń, sol bir qarǵys atqan kúndegi oqys oqıǵa Jumagúldiń oı-armanyn oıran etip, aqyry ómiriniń de túbine jetpegende, kim bilsin, bári de basqasha bolar ma edi?! Biraq oǵan taǵdyr jazbasa ne dersiń. Áıtpese Jumagúldiń ómir joly da áp-ádemi órilip-aq kele jatyr edi. Eń alǵash býhgalterlik kýrsty bitirip, óziniń Alǵabas aýylyndaǵy sol kezdegi kol­­hoz bas­qarma­sy­nyń tóraǵasy Áz­im­han Ysmaıylovtyń kabınetine jumys suraı kelgen qarshadaı qaǵylez qyz Jumagúlge Ázekeń: – Jumagúl qalqam, baıqaımyn, senen birdeńe shyǵady, qolyńnan bári de keletin sııaqty. Naq qazirgi kezde myna sharýashylyqtyń jumysyn ilgeri aparý úshin jigitterdiń namysyna qamshy salar tap ózińdeı eti tiri, qaıratty qyzdar kerek bolyp tur. Bálkim, sen kolhozdyń esebin emes, tehnıka­syn júrgizersiń, buǵan qalaı qaraısyń? – dep bir­aýyq aǵynan aqtarylyp, sóz arasynda aǵalyq aq­yl-keńesin de aıta kelip, ne kerek, erteńine kol­hoz­ǵa kelgen sý jańa, qyzyl «IýMZ-6» «Belarýs» traktoryna kópshiliktiń kóz aldynda saltanatty túrde otyrǵyzǵan. Sol joly Ázekeń jınalǵan jurttyń aldynda turyp: «Qyzyl traktorǵa qyzdar minedi. Al, Begaıdar, – degen mehanızator Býrahanovqa qarap, – sa­ǵan tapsyrma: myna Jumagúl qaryndasyńdy úsh kún ish­inde traktordyń uńǵyl-shuńǵylyn úıretip, mań­daı­aldy maman etip shyǵarasyń, – dep salmaq artqan. Shynynda, Jumagúl úsh kún ótpeı jatyp-aq traktordy shyrkóbelek aınaldyratyn boldy. Mine, sodan bastap sharýashylyqtyń qaı salasynda bolsyn Jumagúldiń júrip ótken joldary, onyń traktorynyń izderi saırap jatatyn. Kóktem keldi degenshe, tańnyń atysy, kúnniń batysy bir tynbaı soqamen jer jyrtyp, dán seýip, jazdaı mal azy­­ǵyn daıyndaýǵa qatysyp, kúzde kombaınnan qyr­man­ǵa dán tasyp, qys túskennen alys qystaýlar­da­ǵy sho­pandarǵa tirkemesin tirkep alyp, otyn-sýyn, jem­shóbin jetkizip berýmen eki ortany jol qylatyn. Ásirese mal tóldetý naýqanynda shopandar kolhoz basshysy Ázekeńnen qoı kóshirýge kóbine ózde­rine Jumagúldi jiberýdi ótinip, keıde ózara talasyp ta qalatynyn búginde jigit aǵasy jasqa jetken sol kezdegi mehanızator áriptesteri de ara-tura eske alyp qoıady. Jumagúl bolsa joq degendi bilmeıtin. Qaıda jumsasa da traktoryn daryldatyp alyp tartyp bara jatqanyn kóretin jurt. Qashan kórseń de qajý degendi bilmeıtin, qaı jumysty da jasyndaı jarqyldap júrip atqa­ra­tyn Jumagúlge dál sol orny tolmas ókinishke uryn­dy­rar aqpannyń azynaǵan aıazdy kúni aýyldan jyraq «Irgequm» qystaýyndaǵy otarǵa tirkemesimen shóp jetkizý júktelip, janyna otaý tikkenderine kóp ótpeı-aq, budan úsh aı buryn áskerge alynǵan jary Senbektiń aǵasy Aman Alshynbaev degen azamat pen «qoı ashtan buralyp tur» dep tústen keıin entigin basa almaı alqynyp kelgen shopannyń ózin de qosyp bergen. Aýyldan keshteý attanǵan qyzyn aıap, serik bolý úshin ákesi Jálı de birge ilese shyqqan. Bular bazadaǵy qaz-qatar tizilgen shóp maıala­ryna jetkende kesh te túse bastaǵan. Aman men shopan jigittiń tirkemeniń ústine laqtyrǵan shópterin oryn-ornyna rettep jaıǵastyryp turý úshin Jálı aǵa tóbege kóterilgen. Álden ýaqytta eki jaqtan aıyrmen laqtyrǵan shópti ákesiniń ornalastyryp úlgere almaı jatqanyn kórgen Jumagúl de onyń janyna barady. Bir sát Aman qaınaǵasy tirkemeni maıaǵa jaqyndatý úshin bularǵa eskertpesten rólge otyryp, otalyp turǵan traktordy oqystan solq etkizip qozǵap qalǵany sol, tóbede qannen-qapersiz aıyrmen jumys istep jatqan Jálı aǵa da, qyzy Jumagúl de shalqalap baryp, jerge qulap túsedi. Qansha degenmen alapat soǵysty da bastan ótkergen, ómir tájirıbesi bar Jákeń qulap bara jatyp, jerge ońtaıymen túsip úlgergenimen, denesin qatty aýyrsynady. Áıtkenmen, sonysyna da qaramaı, kókpeńbek kók muzǵa arqasymen qulap, qımylsyz jatqan qyzyna janushyra umtylǵan. Biraq bári de kesh edi... Bel omyrtqasy zaqymdanǵan Ju­magúl aýdannyń, odan Almatynyń aýrýhanasynda da uzaq jat­qan­men em qonbaı, aqyry aýylǵa jetkizilip, tósekke ta­ńy­lady. Sonda da jaqsylyqtan úmitin úzbeı, taǵdy­rymen taıtalasqan Jumagúl ómir úshin kú­resin jalǵastyra bergen. Degenmen, qatal taǵ­dyr­dyń tartar «syıy» munymen ǵana tynbaı, úmi­timdi jalǵar dep senim artqan Senbegi bul jaıdy áskerde júrip estip, odan qaıtqanda jaryna «jaǵ­daıyń qalaı?» deýge de jaramaı, sol boıda aýyldyń da betin kór­meı, Jezqazǵan asyp, izim-qaıym joǵalǵan. Juma­gúl sonda da jasymaı: «Meıli ǵoı, Alla aldynan jarylqasyn. Tek onyń «qalaısyń» deýge de azamat­tyǵy jetpeı, beze jónelgeni ǵana janǵa batady. Onsyz da men onyń aıaǵyna tusaý bolmas edim ǵoı» degennen ári aspaı, kóńil túkpirindegi ókpe-nazyn syrtqa sezdirmeýge tyrysyp, ishte búgip qalǵan. Kóp uzamaı Jumagúldiń osyndaı jaǵdaıǵa tap bolýyna sebepker bolǵan ojar minezdi qaınaǵasy Aman da elge qarar beti qalmaı, aýyldan úı-ormanymen basqa jaqqa qonys aýdarǵan. Olar ketkenmen, dos-qurby, syılas aǵaıyn Jumagúlden teris aınalǵan joq. Birge ósken qurbysy, aýyl jas­tarynyń sol kezdegi jetekshisi Raıa Muhtarova men onyń joldasy, aýyldaǵy mádenıet úıiniń meń­ge­rýshisi Aǵaıdar ekeýi ásirese kún qurǵatpaı kelip, kóńilin aýlap ketetin. Obaly neshik, sharýashylyq basshylary da óz taraptarynan qoldan kelgenderin jasap, kómektesip-aq baqty. Emi tabylar dep qasyna anasy Kúlzaırany qosyp, shahterler jıi ushyraıtyn bul syrqat jóninen tájirıbesi mol Qaraǵandynyń áıgili klınıkasyna da, Qyrym jaǵalaýynyń kýrorttaryna da jiberdi. Bel sonda da bekı qoımady. Sol kezdegi «Lenınshil jas» gazetiniń tilshisi Jaqypjan Nurǵojaevtyń 1975 jyly sáýirdegi «Mezgilsiz solǵym kelmeıdi» atty maqalasyndaǵy: «Aǵalardyń aıaly alaqany, qurby-qurdastardyń sergek sezimtaldyǵy Jumagúldi áli-aq ómirdiń qaı­naǵan ortasyna oraltar, óıtkeni adamnyń qu­di­reti bárinen de kúshti ǵoı...» – degen úmiti de aqtal­mady. Qaısar qyz sonda da kúresin toqtatpaǵan. Endi ol ómirin ónerimen órnekteýdi qolǵa alyp, baýyrymen jyljı júrip, toqymamen shuǵyl­da­ný­ǵa kirisken. Anasy Kúlzaıranyń kishkentaıynda oıý-órnekke úıretkeni osy joly kádege asyp, qol­ǵap toqýdan bastalǵan qadamy qutty bolyp, onysy sheshesi men ini-sińlilerin asyraýǵa jaraıtyndaı kásibine aınalǵan. Teledıdardan kórgen toqyma úlgilerin de jadynda jattap, dereý qaǵazǵa túsi­rip, aınytpaı shyǵaratyn. Jańa sán úlgileri bar kitaptar men gazet-jýrnaldardy da aldyrtyp, aýyldaǵy «Balaýsa» ansambliniń sahnaǵa kıetin ulttyq naqyshtaǵy búkil kıimin de Jumagúl fabrıka konveıerinen shyqqandaı etip, ádemi oıý-órnektermen bezendirip toqyp beretin. Onyń sheber qolynan shyqqan árbir kıim men buıym naǵyz óner týyndysyndaı áser qaldyratyn. Sodan da Jumagúldi jerlesteri «qazaqtyń Ostrovskııi» dep atap ketken edi. Kezinde muny Jumagúldiń ózi de estip, ishteı rıza bolǵandaı ezý tartqany bar. Biraq on segiz jyl boıy tósekke tańylý ońaı ma?! Aqyry sol tósekten jambasy tesilip, aıaǵy aı­yqpas qaterli dertke ulasqan Jumagúl qyryq­tyń qyrqasyna shyǵar-shyqpastan, elimizdiń táýel­sizdigi jarııalanýyna tórt aı qalǵanda baqı dúnıege attanyp kete bardy. Búginde jalyndaǵan jigeri men asqaq rýhyn aıǵaqtap ótken Jumagúl de, ákesi Jálı men anasy Kúlzaıra da, qımas qurbysy Raıa da, keıin aýyl asyp, aýatkom tóraǵasy bolǵan Ázekeń de bul ómirde joq. Osydan birer jyl buryn elde bolǵanymda kezinde aýdandyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynda, qyzmet atqarǵan, mamandyǵy agronom Begaıdar Júsipov degen dosym: – Osy sen baıaǵy Jumagúldi, alǵabastyq Dúı­se­bekovany aıtam, bilesiń ǵoı. Eńbektiń naǵyz eren úlgisin kórsetip, jalyndap turǵan shaǵynda ómir­den ótti. Naýqan kezinde menmin dep keýdesin kergen nebir jigitterińniń ózi onyń janynda jip ese almaıtyn. «О́ldiń – óshtiń» degen ras eken, búginde sol Ju­ma­gúldi de bári umytty ǵoı. Áıtpese atyna kóshe berilip, myna «Dańqty azamattar alleıa­syndaǵy» bıl­bord­tardyń qatarynda onyń da sýreti jarqyrap tur­sa, el rıza bolmas pa edi, – dep bir kúrsinip qoıyp edi. Osy áńgimeniń shet jaǵasy bıylǵy jyldyń ba­synda Astanada zııaly qaýymnyń birshama ókilderi bas qosqan jerde taǵy da qylań berip, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginde jaý­ap­ty qyzmet atqaratyn Zeınur Dúısenbaeva qaryn­dasymyz da: – Baq degenimiz eldiń báriniń birdeı basyna qona bermeıdi ǵoı. Áıtpese Jumagúldeı eńbek etken qaıratty qyzdar kemde-kem. Bir boıynda mu­qal­mas jiger de, qaısarlyq ta, týrasyn aıtyp, tilip túser ótkirlik te bar. Eńbek Eri bolýǵa ábden laıyq, ajary da aıdaı arýdyń ózi edi. Átteń, sol óziniń tıisti baǵasyn ala almaı ómirden ótkeni qan­daı ókinishti, – dep tebirenip turyp eske alyp edi. Jumagúl jaıynda meni de talaıdan beri tol­ǵan­dyryp júrgen osy bir jaılardy Eńbek Eri qa­ryndasymyz Jadyra Taspambetovanyń taıaýda ót­ken Shıelidegi jyldyq asyna barǵanymda qoz­ǵaýyma týra keldi. Jınalǵan qaýym da qol soǵyp, qoldap áketken. Eldi kórkeıtý men halyqtyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa baılanysty qyrýar is tyndyryp otyrǵan aýdan ákimi Nurlybek Nálibaev myrza da bul usynysty qoldap, sol jerdiń ózinde orynbasarlaryna naqty tapsyrma berip jatty. Keıin Jumagúldiń sińlisi Farıdahan habar­lasyp, keshtetip Alǵabastaǵy úıine de bardym. Kezinde Jumagúlmen etene aralasqan qurbysy, marqum Raıanyń joldasy Aǵaıdar da kelip, biraz syrdyń tıegi aǵytyldy. Farıdahan Jumagúldiń qolynan shyqqan, áli kúnge deıin kózdiń qara­shyǵyndaı saqtap kele jatqan toqyma kóılekterdi kórsetti. Shynynda, ǵajap eken! Qarabazardan emes, elıtaly saýda ortalyqtarynyń kórnekti jer­lerinen izdep júrip satyp alatyndaı, óte sapaly toqylǵan buıymdar, naǵyz óner týyn­dylary deýge ábden laıyq. Qaıran, ómir-aı deseńshi! Osydan keıin aqqan juldyzdaı bolyp ómirden jolyn jarqyratyp ótken jalyn júrekti Jumagúldi qalaısha óldi deýge aýzyń barar. Iá, artynda órlik ónegesimen óshpes iz qal­dyrǵan Jumagúl ólgen joq! Onyń jerdegi izi joǵalmaq emes. Al jazıranyń Jumagúldeı jaýha­ry­nyń rýhyn tiriltý – tirilerge amanat! Murat KÚLIMBET. Qyzylorda oblysy, Shıeli aýdany.