«Shyqshy taýǵa, qarashy keń dalaǵa» dep bastalatyn aqynnyń óleńi qaı taýǵa arnalǵanyn bilesiz be?!

Qasym Amanjolov – 100 Qasym týraly kóp shyndyq bú­gin­gi kúnge deıin aıtylmaı keledi. Aqyn týraly eldiń biletini, tek onyń óleńderi. Al onyń arǵy tegi, týyp ósken jeri týraly maǵ­lumat az. О́mirdereginde Qasym Qyzyl Kóshen taýynyń eteginde týǵan dep jazylǵan. Al onyń qaı jerdegi taý ekeni aıtylmaıdy. Qa­sym kedeıden shyqqan, jeti ata­synan jarymaǵan áýlet edi deı­tinder de bar. Munysy óres­kel ári dóreki qatelik. Bul keńes­tik ıdeologııa ózine beıimdep, qol­­dan jasap alǵan aqynnyń ómir­­baıany. Búgingi kúnge deıin qasymtaný kenje qalyp keledi. Qoǵamnyń Qasym týrasyndaǵy oıy ózgergen joq... Qasymnyń ákesi Raqymjan seri bolǵan adam. Aýyl balalary onyń atyn jetektep ákelýge qu­mar kórinedi. О́ıtkeni, attyń tu­saýyna aınalǵan jibekti alsa, bel­derine beldik qyp taǵyp, bir jaryp qal­maq. Raqymjan eski saltpen eki-úsh áıel alǵan. Qa­sym­nyń sheshesi qojanyń qyzy. Qojalar qyzyn qalyńsyz bere me ol kezde. Onyń ústine toqal­dyqqa. Oılanyp otyr­saq, Qasym kedeıden shyqqan degen keńestik ıdeologııanyń jań­saq­tyǵy osy­dan-aq kórinip tur. Búginde bul túsinikti ózgertýge  ábden negiz bar. Aqyn týrasynda tyń derekter tabylýda. Taratyp aıtalyq. Aqynnyń aýyly Saryoba­ly­ǵa jol túsken. Uzynqulaqtan Qa­symnyń kindik sheshesine Raqym­jan áýleti syılaǵan kúmis bilezik pen júzik tabylypty-mys. El­diń aıtýynsha, ol osy aýyl­dyń tur­ǵy­ny Dáýletqazy Egiz­baev­tyń úıin­de. Anyǵynda solaı eken. Sary­obalyǵa jetkesin qu­laqpen estigendi kózben kórip, qolmen us­ta­dyq. Áńgimemiz ári­den bastal­dy. Shejirege jetik, maı­da tildi Dáýkeń qundy jádi­gerler týra­synda bylaı áńgimeledi: – Shárııa meniń naǵashy ájem. Myna jádigerler anam Juma­bı­ke­den qalǵan. Shárııa ájem 1973 jyly bizdiń shańyraqta dúnıe­den ozdy. Ol osy óńirge esimi belgili Shashty Sypataı myrza­nyń nemere qaryndasy. (Bizdiń buryn Sy­pa­t­aı bolys týraly estigenimiz bar-tyn. Dáýletqazy odan da ár­men tereńdete áńgime­le­di). Sypa­taı baılardy qýdalaý kezinde óz­geler sııaqty jaıaý-jalpylamaı, páýeske jegip, sán-saltanatymen jónelipti. Quddy bir qýǵyn kór­megendeı, qonaqqa bara jatqandaı deıtin jurt. Onyń bulaısha erkinsýine Ýgar Jánibekovpen dosty­ǵy sebep bolsa kerek. Keıin Batys Qazaqstan jaq­qa jer aýdarylǵan ony qy­zyl úkimet aqyry Sibirge aı­da­typ tynypty. 1946 jyly ol aqtalyp shyǵypty. Halyqqa jaı­ly, qoly ashyq bolǵan azamat baı­ly­ǵy­nan aıyrylyp qalsa da sol myrzalyq ádetin qoımapty. Al­dy­nan kezdesken kóńili jaqynǵa ústindegi kıimin sheship, ıyǵyna jaýyp ketedi eken. Sypataıdyń Dóńmańdaı atty sáıgúligi osy óńir­de aldyna qara salmaǵan júı­rik bolypty. О́zi bapker, ózi myr­za Sypataıdyń esimi kópke tanys. Shárııa ájem, mine, osyndaı abzal azamattyń qaryndasy. Qazaqtyń salty boıynsha tekti men tekti quda bolady. Meniń naǵashy atam Narmanbet Esenqul degenniń ba­la­sy. Esenqul báıbishesi (Nar­man­bettiń sheshesi) ólgen soń ekinshi áıel alypty. Onysy jetimdi múıizdeı berse kerek. Qorlyqqa tózbegen bala úıinen qashyp ketip, ony Esenquldyń atalasy Tórebaı qajy taýyp alypty. Jas úlken­digi bar qajy Esenqulǵa renjip, Narmanbetti óz baýyryna sa­lyp alǵan kórinedi. (Tórebaı qa­jy Raqymjanmen týys, Qara rýy­nyń ishinde biri Aqkisiden, ekin­shisi Aqjoldan taraıdy.) Keıin osy Narmanbetke Sypataı­dyń qaryn­dasyn aıttyryp, ekeýin bó­lek shyǵarady. Tórebaı Qosbulaq qystaýynda, Sypataı Qaradóń (Sarman) qystaýynda otyrǵan. Ekeýiniń ortasyndaǵy Qyzyl Kó­shen qystaýy Raqymjandiki. 1911 jyly dúnıege Qasym kelgende aqyn kindigin Shárııa sheshemiz kes­ken. Raqymjan balasynyń kindigin kez kelgen bireýge keskizbesi haq. Sypataı myrzanyń qarynda­sy, Tórebaı qajynyń kelini Shá­rııa­ny laıyq kóripti. Raqymjan ulynyń kindik sheshesine eki kúmis bilezik pen eki júzik syılapty. Bu­dan da bólek tartý-taralǵylar bolsa kerek. Bizde qalǵany osy­lar. Meniń qolymda qazir bir bilezik pen bir júzik qana bar, – dep Dáý­keń jádigerlerdi aldymyzǵa tosty. Bileziktiń bederi kete bas­ta­ǵan, keı tustary juqaryńqyrap qalypty. Júziktiń jıegindegi oıý­lary anyq kórinedi. Biz Dáýkeń ekeýmiz keńestik dáýirde Qasym tý­raly jazylǵan kitaptardaǵy ol­qy­lyqtardy túzetý qajettigin áń­gi­meledik. Rasynda da ózgesin aıt­paǵanda, olarda aqynnyń tý­ǵan jeriniń aty da burmalanyp jazyl­ǵan. Ol olqylyqtar áli de túzeler emes. Mysaly, Qasym toıy Sary­obalyda emes, Qasym Amanjolov (burynǵy Frýnze) atyn­daǵy sov­hozda, Kent taýynyń eteginde ót­pek. Biz oıǵa shomamyz. Qasym osy Kent taýyn kórdi me eken? Olaı deýimizge Qasymnyń atajurt­tan, ıaǵnı Saryobalydan bala jasynda ketip, odan keıingi jyldarynda týǵan jerge qaıtyp oralmaǵan­dyǵy negiz bolyp otyr. Syrbaıǵa aıtqan úsh armanynyń birinde aqyn týǵan jerge bir ba­ryp qaıt­sam dep qııaldaıdy. О́ıt­keni, qaı­tip Qasym týǵan jerine at izin salmaǵan. Qasym esimi Sary­oba­ly­dan 60 shaqyrym jerdegi Frýnzege berilse, 30 shaqy­rym jerdegi Aqqora mektebi aqyn atyn ıelendi. Al týǵan jerine mun­­daı baqyt buıyrmady. Eń bolmasa Almaty­dan keletin aqyn-jazýshylar Ra­qym­jannyń qorasy men qudyǵyn kórýge Qyzyl Kó­shen­ge at basyn bir bursa, ol da kóńilge jubanysh bolar edi. Bizdiń oıymyzsha, osy­nyń bári kezinde du­rys jazyl­maǵan kitaptardyń kesiri. Jazý­shy­ǵa keıbir aqsaqal­dar­dyń: «Biz bala kezimizde Qa­sym­men birge Bu­qatyshqannyń basynan shana teýip edik», degeni shylǵı ótirik. Ádebı termınde aıtsaq «haltýra». Dáýkeńnen áńgime sońynda: «Jádigerlerdi murajaıǵa ótkize­siz be, qaıtesiz?» dep suradyq. «Joq, eshqaıda da bermeımin. Balalaryma qalady», dep ol kesip aıtty. Durys-aq. Ádette aqynnyń «Shyqshy taýǵa, qarashy keń dalaǵa» dep bas­talatyn óleńi Kent taýyna baı­la­nysty týǵan shyǵar dep oılaı­ty­ny haq. Alaıda Qasym týǵan taýdyń aty Kóshen. Ol onsha bıik te Kent taýyndaı ádemi de emes. Ol jaqqa barýdyń meh­na­ty da kóp. Joly oıqysh-oı­qysh, shań qapqan sary dala. Bi­raq, aqyn naq osy jerde týǵan. «Shyqshy taýǵa, qara­shy keń da­la­ǵa» degen óleńi de osy taýǵa arnalǵan. Oǵan eshkim de daý aıta almaıdy. Janat JAŃQAShULY. Sýretterde: Qasymnyń kindik sheshesi Shárııa áje; Shárııa ájege Raqymjan syılaǵan kúmis bilezik pen saqına.