Musylman áleminiń artyqshylyqtary áldeqashan moıyndalǵan

Biz bir ýaqyttarda musylman dúnıesinen irgemiz bólinip, tereńnen tamyr tartqan baılanystyń úzilip qalǵanyn qalaı jasyramyz. Shynyny syndyrý ońaı, al onyń synasyn bildirmeı jınaýǵa ǵylym men ónerdiń, sheberliktiń kúshi kerek ekenin árkim túsiner. Keńestik ıdeologııa dindi bas aınaldyratyn apıyn, kertartpa etip kórsetti. Sóıtip, bizdiń atalarymyzdyń dinı senimin syndyryp, olardy eshkimge, eshnársege senbeıtin ateıst etip shyǵardy. Sol tárbıeniń aıaq jaǵy bizdiń urpaqqa da buıyrdy... Táýelsizdikke deıin musylman elderi týraly túsinigimiz de shamaly boldy. Al jalpy din ataýly qubyjyqtaı kóringen soń, oǵan senetinderdiń, ıslamnyń bas­taý­larynda ǵylym men mádenıetimizdiń tegi jatqandyǵyn aıtqysy kelgen Aqjan Mashanı sııaqty ǵalymdardy aýyzǵa uryp, úndetpeı qoıǵany da jalpyǵa aıan. Jazý-syzýdyń, saýattylyqtyń qazaq dalasyna ıslam dini arqyly kelgenin bilemiz. Osy­dan 10-12 ǵasyr buryn Qypshaq dala­sy­nyń perzenti, Ábýnasyr ál-Farabı baba­myz ǵylymǵa musylman áleminen sý­syn­daǵan joq pa edi? Onyń Arıstotelden keıingi ekinshi ustaz atanýy da musylman álemi rýhanı kúshiniń tereńdigi men negizdiliginde jatsa kerek. Tarıhta adamzat qoǵamy túrli ózgeris­terge ushyrap otyrdy. Qandaı myqty, aýzyn aıǵa bilegen ımperııalardyń, der­javalardyń eshqaısysy da máńgi jasaǵan joq. Sol sııaqty musylman álemi de ýaqyttyń túrli aǵysyn, tolqynyn bastan keshti. Bilim men ǵylymnyń damý baǵyty shyǵystan batysqa qaraı kóshin túzedi. Adamzatqa ıslamnyń danalaryn bergen rýhanı álemniń toqyraý demesek te, shaban qımyldy qanaǵat etken dáýirlerdi bas­tan keshirýi de sondyqtan bolar. Búkil­álemdik Islam ekonomıkalyq forýmyna qatysýshylar aldynda sóılegen sózinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev jer júzindegi ha­lyq­tyń besten bir bóligin quraıtyn mu­syl­man álemi damýynyń búgingi de­ńgeıi­niń shyndyǵyn oryndy atap ótti. Ǵasyrlar toǵysyndaǵy jyldarda tehnıka jáne jaratylystaný ǵylymdary sala­sy­nan Nobel syılyǵynyń birde-bir laý­reaty shyqpaǵan. Islam álemindegi jahan­dyq tehnologııalyq jańalyq jóninde de eshkim eshteńe aıta almaıdy. Al ótkenge kóz salsaq, ıslam áleminiń ǵylymdaǵy ǵajaıyptary men rýhanı jaýharlarynyń búgingi órkenıetke jetkizgen ǵylymı jańalyqtardyń túp qazy­ǵy, túbir bastaýynda turǵanyn baıqaı­myz. Mysaly, orta ǵasyrlardaǵy musyl­man danalary kóptegen ǵylymnyń negizin qalady. Medısınada Ibn Sına, algebrada ál-Jabır ıbn Haııan, hımııada ál Horezmı, astronomııada Bırýnı, optıkada Ibn Heısam, akýstıka men mýzykada Ábýna­syr ál-Farabı, trıgonometrııada Bettanı, sosıologııada Ibn Haldýn, kıbernetıkada ál-Jazarıdiń esimi aldymen atalady. Al poezııa men ádebıette, ónerde, fılosofııada ıslam danalarynyń esimi kúni búginge deıin jańǵyra estiledi. Alǵashqy qaǵaz fabrıkasyn, alǵashqy tokar stanogyn, alǵashqy zeńbirekti, taǵy basqa adamzat órkenıetinde orny bar zattardy oılap tapqan musylmandar bolatyn. Orta ǵasyrlarda ıslam álemine ıntel­lektýaldyq erkindiktiń uryǵyn sepken Eýropa emes, qaıta ilim-bilim-ǵylym musyl­man shyǵysynan kári qurlyqqa bardy. Qazir kópshilik musylmandar Eýropa men Amerıka Qurama Shtattaryna qalaı kidi qarasa, bir kezde eýropalyqtar musylman jurtyna dál solaı úrke qarady. Onyń barlyǵy da qyzǵanyshy atoılap turatyn qyzyǵýshylyq bolǵanymen, olar ishteı musylman áleminiń artyqshylyqtaryn, basymdyǵyn moıyndaıtyn. Islamda din men ǵylymnyń arasynda qarama-qaıshylyq bolǵan joq, bolmaq ta emes. Quranda : «Biz ózara baılanysyp, túr­li nárse jarattyq, Sizge osyǵan oı júgirtý kerek bolar» (51:49) degen sózder bar. Musylmandardyń qasıetti kitaby ma­terıaldyq álemniń mánin túsinýge, tushy­nýǵa shaqyrady. Bul tanymnyń qazirgi zamanǵy ǵylymı ádistemesine sáıkes keler edi. Ony qazaqy túsinikke salsaq, qa­sıetti kitap ǵylymnyń tereńine boılaý kerektigin, ǵylymsyz ilgerileý joqtyǵyn meńzeıdi. Ǵylymnyń asa mańyzdylyǵy týraly Quran Kárimde: «Alladan onyń quldary (shynaıy dindarlar) arasynda tek ǵalymdar ǵana qorqady» (35:28) «Alla taǵala senderdiń aralaryńnan sengenderdi jáne kimge bilim qonsa solardy bıiktetedi» (58:11) degen sózder kezdesedi. Bul sóz joq, din men ǵylymda qaıshylyqtyń joqtyǵyn taǵy da dáleldeı túsedi. Ábý Dáýdtiń aıtýynsha, Muhammed paıǵambar «kimde kim Alla úshin bilimdi izdeý jolyna tússe jáne tapsa, Alla oǵan jumaqqa baratyn joldy jeńildetedi» deıdi. Munyń barlyǵy da dinniń ǵylymdy damytý jolyna qarsy turmaıtyndyǵyn kórsetedi. Al HV-HVI ǵasyrlarda ǵylym nege musylman áleminde quldyrap, al­dyń­­ǵy orynǵa Eýropa shyqty? Ýmmanyń zamanaýı ǵylymı-ınnovasııalyq damýdan artta qalyp qoıý sebebi – musylman úmbeti­niń qorshaǵan ortany zertteýge shyǵar­ma­shylyqpen qaraýdan bas tartýy, fana­tızmniń dáýrendeýi jáne sholastıka men ıdeologııalyq tózimsizdigi der edik. Sebep-saldarsyz bolmaıdy. Sonaý alysta qalǵan HI ǵasyrda ıslam álemi ıjdıhadtan, ıaǵnı adamnyń aqıqatty sýbektıvti tanyp-bilý quqynan bas tartty, al aqıqatsyz ǵylym damýyn elestetýdiń ózi qıyn. Ijdıhadqa tyıym salý musylman or­ta­synda oı belsendiligin, ıntel­lektýal­dyq izdenister men synı turǵydan taldaý ja­saýdy shekteýge alyp keldi. Din maman­dary musylmandyq ǵylym múddesinen shyǵatyn jaratylystanýdy talaq etip, ıjdıhadty tek dinı senim jáne sharıat normalarymen shektedi. Munan shyǵatyn qorytyndy, musylmandardyń ıjdıhadqa, ıslam múddesi turǵysynan materıaldyq álemdi tanyp-bilýge qaıtyp oralýy kerek. Musylmandar qoǵamynda kózsiz senimge tabyný emes, naǵyz bilim, ǵylym ǵurpyn qalyptastyrmaı, múmkin aldaǵy ǵasyr­larda búgingi artta qalýshylyq mesheýlikke ulaspasyna kim kepil? Al búgingi álem­niń ǵylymı kórinisi musylmandyq din oqýynyń negizine, Quran men Súnnege qaı­shy kelmeıtindigin aıttyq. Alaıda, mu­sylman áleminiń barlyǵy birdeı Quran­dy túpnusqadan oqıtyn arabtar emes, osy qasıetti kitaptyń nashar aýdarmasynan on­daǵy aıtylǵandrdy naqty túsine al­maýy da ǵalamdyq talpynysqa kedergi ekenine taǵy kúmán joq. Rasynda, ǵylym damymasa musylman elderindegi resýrstar kóziniń ıgerilýi de shabandaıdy, onsyz da ekonomıkalyq ja­ǵy­nan mesheý elderdegi adamdardy ash­qursaq halden qutqarýǵa qaýqarsyzdyq oryn alady. Forýmda aıtylǵandaı, Islam Yntymaqtastyq Uıymyna kiretin 57 musylman memleketiniń 22-si dúnıe­júzindegi artta qalǵan 49 eldiń sanatyna kirip otyr. Bul ashtyq pen jalańashtyq aýrý-syrqaý, ólim-jitim degen sóz. Sóz joq, Ýmmada joǵary qarqynmen damyp, álemdegi baqýatty eldermen taı ozdyryp otyrǵan memleketter de bar. Biraq olar artta qalǵan osynsha kóp eldiń saýyny bola almaıdy ǵoı. Al ǵylym damysa, ol Afrıkanyń shólindegi nemese basqa qurylyqtaǵy júdeý musylman elderindegi ekonomıkanyń serpindiligin qamtamasyz etip qana qoımaı, jalpy musylman jurtyn qaı jaǵynan da alǵa shyǵarýǵa sebepker bolady. Islam Yntymaqtastyq Uıymy osy jolǵy forýmynyń «Jahandyq ekono­mı­kalyq damý – ózara yntymaqtastyq pen áriptestik» dep atalýy da álemdegi búgingi kúnniń ózekti máselelerinen týǵan. Jahandyq úderister tek musylman elderinde ǵana emes, álemde tutas kóptegen qıyndyqtardy alǵa tartyp otyr. Sonyń saldarynan dúnıeniń qaı shalǵaıynda da ekonomıkalyq qıyndyqtar da jetip artylady. Odan musylman jurty da shet qalyp otyrǵan joq. Osyǵan oraı forýmda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazar­baev­tyń kótergen birqatar bastamalary osy alqaly jıynǵa kelgen musylman lı­derleriniń barlyǵynyń kóńilinen shyq­qany shyndyq. Onyń ishinde Nur­sultan Ábishuly Islam álemi elderiniń jetekshi ǵylymı-tehnologııalyq úrdisterden qa­lyp kele jatqanyn eskerip, Islam Yn­ty­maqtastyq Uıymynyń múddeli elderi qatysýymen halyqaralyq ınnovasııa or­ta­lyǵyn qurýdy usyndy. Bul usynys­tyń ǵylymǵa da qatysy bar. Osy usy­nys­tan bastaý alatyn jumystar aıasynda ǵy­lymdy damytýǵa baǵyshtalǵan jumys­tar da júrgiziledi degen úmit bar. Onyń ishinde musylman álemimen qazaqstandyq ǵalymdar, ǵylymı mekemeler, joǵary oqý oryndary da yntymaqtasa iske kirisedi dep oılaımyn. Erkin ÁBIL, Qostanaı memlekettik pedagogıka ınstıtýtynyń ǵylymı jumys jáne sheteldermen baılanys jónindegi  pro­rek­tory, tarıh ǵylymdarynyń doktory. Qostanaı.