“Rahman TB” fermerlik sharýashylyǵynyń tóraıymy Tastanova Uljalǵasty turǵylastary erkeletip “bizdiń Zylıha Tamshybaevamyz” deıdi eken. Nesi bar jaqsy teńeý. Qazaqta talantty jazýshy, aqyndar kóp. Ábish Kekilbaev, Muhtar Maǵaýınder syndy marqasqalary bar qazaq prozasy álemdik bıikke kóterilse de, bireýdi maqtaý kerek bolsa Reseıdiń Sholohovyna teńep jatamyz. Ol deńgeıden asyp ketse de. Qazaqtyń talantty bir qyzy ataqty Zylıha Tamshybaevanyń izin basyp jatsa qýaný kerek.
Shardara turǵaı, Ońtústikte joq kásipke, táýekeldiń jel qaıyǵyna minip qant zaýytyn salmaq bolyp talaptanyp jatqan aımaqqa arnaıy bardyq. Buryn-sońdy Shardaraǵa ótkende teńiz jaq qoltyqta sary bel bolyp, tilim-tilimi shyǵyp jatatyn adyrdyń betine jasyl boıaý túsken. Tal-daraqtar kóterilgen. Qant qyzylshasy ósirilip jatyr.
Aýdan ákimi Marǵulan Maraıym kóp jyldar boıy kásipkerlikpen aınalysqan. Keıin bilgenin ǵylymmen ushtastyrǵan azamat. Birikken Ulttar Uıymynyń Azyq-túlik qaýipsizdigin zertteý basqarmasynyń anyqtaýy boıynsha belgili bir ónimniń 25 paıyzyn óz elinde óndire almaǵan memleket ózgege kiriptarlyqtan qutyla almaıdy. Qazaqstanda qantqa zárýlik úlken. Keńes Odaǵy kezinde jamandy-jaqsyly jumys istep turǵan onshaqty zaýyttyń qazir úsheýi ǵana qoldanysta tur. Sonyń biregeıi Aqsý qant zaýytyn sol kezdegi Aqsý aýdanynyń ákimi Qalımolda Baıbolov kún-tún qatyp, zorǵa iske qosqanyń bilemiz, arnaıy maqala jazǵanbyz da. Búginde qant sharýashylyǵynda maqtanatyndaı jaǵdaı joq. Shıkizat syrttan tasymaldanady. Salystyrmaly túrde alsaq 3-5 paıyz ǵana qant shyǵara alamyz, qalǵany syrttan ákelinedi.
Osynyń bárin baǵamdaǵan, zerttegen, jeti ólshep bir kesken aýdan ákimi kásipker Uljalǵas Tastanovaǵa ótinish aıtady. Túbinde qant qyzylshasy kól-kósir paıda ákeledi, eldiń bir jyrtyǵyn bútindeısiz dep.
Uljalǵas Rahmanqyzy – 80 tútinniń bar úlesin bólip berip, eki tizgin, bir shylbyryn qolyna ustatqan, betine qarap otyrǵan kásipkeri.
Taqyrǵa dán óspeıdi. Salmaq salǵanymen Marǵulan Maraıym bas-kózge qaramaı atqa jaıdaq shabatyn telpekbaı emes.
Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń qant qyzylshasy jáne onyń ónimderimen aınalysatyn bóliminiń professor, akademıkterimen aqyldasady, Shardaraǵa shaqyrady. Jerdiń qant qyzylshasyn ósirýge beıim, beıim emestigin anyqtaıtyn synamasyn aldyrady. Bul 2008 jyldardyń ortasy edi. Shardaraǵa arnaıy shaqyrtýmen Moldovııa, Germanııa memleketterinen ǵalymdar at shaldyrady. Bári maquldanǵannan keıin ǵana Jarkenttegi joǵary sapaly qant qyzylshasynyń uryǵyn ósiretin “Qamqorlyq” sharýashylyǵyna tapsyrys beriledi.
Qant qyzylshasy – tek qant qana emes. Odan kondıterlik, farmasevtıkalyq ónimder aıyrylady, jeńil ónerkásiptiń tynysyn ashady. Qaldyǵy – bordaqylaýǵa qoıǵan maldyń qabyrǵasyna súbe baılaıtyn qundy azyq. Túıip aıtsańyz, ishki naryqtyń keregin qamtamasyz etetin, ózgege jaltaqtatpaıtyn, ınvestısııany syrtqa shashpaıtyn ónim.
Elde jaqsy is kórsek, ózimiz jasap jatqandaı qýanyp, súıinshi suraýǵa daıyn turatyn basymyz ońtústikte alǵash ret qant zaýytyn salǵaly jatqan kásipker kelinshekke súısindik.
Bul – ońaı tirlik emes eken. Sonaý toqsanynshy jyldardyń ishinde aýyldar azyp-tozyp, eldiń aldy aýdan ortalyǵyna barýǵa aqsha tappaı qysylǵanda “etiń tiri ǵoı, bizdi óltirmessiń, úlesimizdi qolyńa alyp, tirlik jasa” dep 80 tútin sengen Uljalǵas Tastanova ózime sengen aǵaıynnyń qolyn aqqa jetkizemin dep paıdasy mol qant zaýytyn salýǵa táýekel etipti. Semeı qalasynda toqtap turǵan qant zaýytyn satyp alyp, Shardaradaǵa ákelgen. Tashkentten arnaıy maman shaqyrtqan. Almatydaǵy jeńil ónerkásip ınstıtýtynyń tehnolog-mamandarynyń maquldaýyn alǵan.
Áıtse de kúni erteń eldiń aýzyn qazaqstandyq tátti ónimderge jetkizetin zaýyt qarjy qıyndyǵynan qutyla almaı tur. Zaýyt aıaǵynan tolyq júrip ketýi, kerek-jaraǵy úshin 16 mln. teńgedeı qarajat kerek. Bylaı qarasań, aqshanyń býyna pisken bir qaltalynyń shetelge bir shyqqanda shashyp qaıtatyn qarjysy. Zaýyt alǵashqy jumysyn bastap ketýge 8,5 mln. teńge bolsa da jetedi. Biraq, «Maksımým» aımaqtyq ınvestısııalyq ortalyǵy bankte «8 mln.-ǵa kepil bolatyn dúnıelerińiz bolsa suraǵan qarjyńyzdy beremiz” der.
Seriktestikte kepilge qoıatyndaı 17 úı, 40 gektar sýarmaly jer, syry ushqan demeseńiz jumys istep turǵan qant zaýytynyń qondyrǵylary bar. Saýysqandaı saq, eki shoqyp, bir qarap úırengen, talaı ret aýyzdary kúıgen bankter, ınvestısııa ortalyǵy muny dúnıe dep sanamaıdy. Sonda qalaı?
Elbasy shaǵyn jáne orta kásip – ekonomıkanyń tini. Kóptegen memleketterdi daǵdarys jaǵdaıynda toqtap qalǵan alyp konsernder emes, osy shaǵyn bıznes qutqardy. Biz de osy salaǵa basymdylyq berýimiz kerek deıdi. Eldiń bolashaǵyn oılaǵan qarjy ortalyqtary kúni erteń azyq-túlik qaýipsizdiginiń bir kemtigine tyǵyn bolǵaly turǵan bıznes jobasyna kózildirik astynan qaramaı, batyl qoldasa bolar edi.
Dep oılaımyz ǵoı biz. Biraq, “qarjy joq, sharam qaısy” dep otyrǵan Uljalǵasty kórmedik. “Qarjy tabamyn, kúzge deıin zaýytty iske qosamyn” deıdi. Jaqsy tilek isteıdi.
Shardaraǵa saparda biraz sharýashylyqtardy araladyq. Jeke kásipker K.Jumabaevtyń kúrish aqtaý zaýyty iske qosylýǵa daıyn. Qondyrǵysy jańa, Shveısarııa tehnologııasy boıynsha jumys jasaıdy.
Kúrish – Shardaraǵa tańsyq emes. Keńes Odaǵy kezinde búkilodaqtyq rekordtar da alynǵan. Suranysy joǵary bolǵan. Ol ótken shaq.
Búgini – jaqsy. Aýdan ákimi kúrish pen maqta daqyldarynyń kóp jyldyq tabystaryn salystyrǵanda kúrishtiń paıdasy mol ekenin aıtady. Túbinde “QazAgroınnovasııa” mekemesimen birlesip baıaǵy joǵary sortty kúrishterdiń tuqymyn aıyratyn kúrish ınstıtýtyn ashpaq nıette. Dıqandar yntaly.
Jumys saparynda bizben birge Shardara GES-niń prezıdenti, oblystyq máslıhattyń depýtaty Qudaıbergen Erjanov birge boldy. Halyq qalaýlysy elge degende erek turatyn azamattardyń biri eken. Aýdan ákimdigimen birlesip, eski qurylystardyń esebinen jeti úı kóterýge kómektesipti. Sonyń nátıjesinde jeti otbasynda qonys toıy toılanǵan. Shardarada elge kerek degende belsenip shyǵatyn azamattar kóp. Yrys aldy – yntymaq degen osy ǵoı.
Baqtııar TAIJAN,
Ońtústik Qazaqstan oblysy,
Shardara aýdany.