AQSh-qa sapary aıasynda amerıkalyq The National Interest jýrnalynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń maqalasy jarııalandy, dep habarlaıdy Egemen.kz.
Álem turaqtylyq asa qat strategııalyq resýrstardyń birine aınalǵan dáýirge qadam basty. Qaqtyǵystar kóbeıip, geosaıası teketires shıelenisti. Al halyqaralyq ınstıtýttar kereǵarlyq, polıarızasııa jáne qoǵam seniminiń tómendeýi saldarynan jıi tyǵyryqqa tireledi.
Ondaǵan jyl boıy jahandyq saıasat globalızm tujyrymyna saı órbidi. Bastapqyda bul baǵyt qate emes edi. Onyń áýeldegi ózara baılanysqan ári ınklıýzıvti halyqaralyq tártip qurý maqsaty, tym bolmaǵanda, qaǵaz júzinde aqylǵa qonymdy ári syndarly sıpatta bolǵan edi.
Degenmen ýaqyt óte kele bul ıdeıa burmalanyp ketti. Jaýapkershilikten jurdaı ınklıýzıvtilik, shekteýsiz erkindik sekildi ıdeologııaǵa shamadan tys boı aldyrǵan alǵysharttar men moraldyq ústemdikke (nemese erekshelikke) negizdelgen modelge aınaldy. Al derbes qoǵamdardyń, pragmatık saıasatkerlerdiń jáne aqyl-parasatqa súıenetinderdiń kózqarasyn eshkim elegisi kelmedi.
Nátıjesinde jahandaný (globalızm) júzdegen mıllıon álem halqynyń kóz aldynda birtindep legıtımdiliginen aıyryldy.
Bul senim ózdiginen joǵalǵan joq. Oǵan memlekettik ınstıtýttarda, halyqaralyq qurylymdarda jáne jetekshi elderdiń saıası júıelerinde tamyr jaıǵan, buryn-sońdy bolmaǵan aýqymdaǵy jemqorlyq faktileriniń áshkerelenýi túrtki boldy. Tanymal saıası qaıratkerlerdiń osyndaı pasyq áreketterge barýy solshyl ıdeologııalyq baǵdarlamalarmen baılanysty úkimetterge degen kúdik-kúmándi odan saıyn kúsheıtip jiberdi.
Qazirgi halyqaralyq ahýalǵa oraı pragmatızm men realızmge zárýlik artyp keledi. Bul betburys, ásirese, Mıýnhende ótken konferensııadan anyq baıqalady. Onda sóz sóılegen keıbir batys kóshbasshylarynyń salmaqty oılarynyń astarynan qarapaıym shyndyq ańǵarylady: ulttyq múddelerdi elemeýge bolmaıdy, egemendikti qolaısyzdyq retinde qarastyrý durys emes, al ıdeologııalyq dogma arqyly turaqtylyqqa qol jetkize almaısyń.
Álem yntymaqtastyqtan bas tartpaıdy. Ol ıllıýzııadan sharshady. Jańadan qalyptasyp kele jatqan doktrına barynsha túsinikti: tártip zań ústemdigine, jaýapkershilikke, túsinikti mindettemelerge jáne mádenı ári ulttyq biregeılikti qurmetteýge negizdelýge tıis. Bul – oqshaýlaný emes. Bul – saıası kemeldilik.
Eski modeldiń qaýqarsyzdyǵyn qaqtyǵystardy retteýden baıqadyq. Halyqaralyq qaýymdastyq bitpeıtin kelissózderge, deklarasııalar jáne konferensııalarǵa tym kóp ýaqyt joǵaltty. Olardyń kóbi sımvolıkalyq málimdemelerden ári asa almady. Nátıjesi barshaǵa málim: oryndalmaıtyn kelisimder, naqty nátıjege ulaspaıtyn dıplomatııa jáne beıbitshilikke qol jetkize almaıtyn bitimgerlik prosester. Álem mundaı tásilge endi júgine almaıdy.
Dál sol sebepti Prezıdent Donald Tramptyń bastamasymen qurylǵan ári Birikken Ulttar Uıymynyń tolyq qoldaýyna ıe bolǵan Beıbitshilik keńesin alǵa bastaıtyn qadam deýge bolady. Bul – tolassyz pikirtalasqa arnalǵan kezekti alań emes. Bul – ásirese Gaza sektorynda jáne Taıaý Shyǵysta naqty nátıjege qol jetkizýdi kózdeıtin praktıkalyq bastama.
Atalǵan bastamanyń eń negizgi ereksheligi – onyń logıkasynda. Aq úı shyn máninde tyń tásil usyndy: ıaǵnı ózin-ózi sarqyǵan saıası formýlalardy qaıtalaýdyń ornyna, «beıbitshilikke tek ornyqty ekonomıkalyq damý arqyly jetýge bolady» degen aıqyn ári oryndalýy yqtımal tujyrymdy alǵa tartty. Basqasha aıtqanda, beıbitshilik jaı uran emes, joba retinde qarastyrylady. Infraqurylym salý, ınvestısııa tartý, jumys oryndaryn ashý jáne qaqtyǵystyń órshýine syltaý da, sebep te qaldyrmaıtyn keleshektiń qamy osy ıdeıanyń aıasyna kiredi. Jańasha tásilimen jáne órshil maqsatymen erekshelenetin bul bastama halyqaralyq qoǵamdastyqtyń qurmeti men nazaryna laıyq.
Qazaqstanda Prezıdent Tramptyń strategııasymen baılanysty saıası qaǵıdattarǵa oń kózqaras qalyptasqan. Qoǵamda jáne sarapshylar arasyndaǵy túrli pikirtalastarda onyń áreketi aqylǵa qonymdy, dástúrli qundylyqtardy saqtaý, ulttyq múddeni qorǵaý jáne soǵysty sozbalańǵa salmaı, tezirek aıaqtaý nıeti retinde qabyldanady.
Bul ustanymdardyń keńinen qoldaýǵa ıe bolýynyń sebebi, kóptegen qoǵamnyń ishki qalaýy sol, ıaǵnı qaýipsizdikti, turaqtylyqty qalaıdy, adamnyń qadir-qasıeti aıaqasty bolmasa eken deıdi. Qazaqstan bul baǵytty sóz júzinde emes, is júzinde qoldaıdy. Sondyqtan biz Beıbitshilik keńesine qosylyp, onyń qyzmetine naqty ispen qoldaý kórsetý jóninde sheshim qabyldadyq.
Bul – Qazaqstannyń Ibrahım kelisimine qosylý sheshiminiń qısyndy jalǵasy. Jaı ǵana dıplomatııalyq ıshara emes, strategııalyq tańdaý. Qazaqstan árdaıym teńgerimdi ári syndarly ustanymdy saqtap keledi. Biz Izraılmen berik qarym-qatynas ornattyq. Alaıda Palestına halqyn da dáıekti túrde qoldap kelemiz. Beıbitshilik ornatýdyń jalǵyz joly – «Qos halyq úshin eki memleket» formýlasy dep sanaımyz. Biz bul sheshimdi qabyldaǵanda, bir jaǵynan, ekonomıkalyq yntymaqtastyqty nyǵaıtý, ınvestısııa tartý jáne ozyq tehnologııalardy ıgerý sekildi ulttyq múddemizdi de eskerdik. Odan keńirek alyp qarasaq, musylman jáne evreı qaýymdary arasyndaǵy dıalogty keńeıtýge septigimiz tıer úmittenemiz.
Osy qadamnyń bári Qurama Shtattarmen seriktestigimizdi burynǵydan da nyǵaıta túsedi.
Qazaqstan men AQSh ózara qurmetke jáne túsinistikke negizdelgen san qyrly seriktestikti jolǵa qoıdy. Amerıkalyq kompanııalar uzaq jyldardan beri, ásirese, energetıka sektorynda elimizdiń eń iri ınvestorlary qataryna kiredi.
Búginde yntymaqtastyǵymyz asa mańyzdy strategııalyq mıneraldar, sıfrlyq ınfraqurylym, ozyq óndiris, logıstıka jáne ınnovasııalar sekildi jańa baǵyttarda qanat jaıyp keledi. Taıaýda amerıkalyq Cove Capital kompanııasymen birlesip, álemdegi eń iri volfram ken ornyn ıgerý jobasyn qolǵa aldyq. Osy úrdisti odan ári nyǵaıtyp, qos halyqtyń ıgiligi úshin amerıkalyq seriktestermen tyǵyz qarym-qatynasty jalǵastyrýǵa nıettimiz.
Sońǵy jyldary biz jańǵyrý, ekonomıkany ártaraptandyrý jáne álemdik naryqtarǵa shyǵý strategııasyn iske asyra bastadyq. Investısııalyq ahýal edáýir ońaldy. Quqyqtyq-normatıvtik bazany jaqsarttyq jáne óńirler arasyndaǵy kólik baılanysyn kúsheıttik. Nátıjesinde Qazaqstannyń jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónimi 15 myń AQSh dollaryna jetti. Elimiz Ortalyq Azııadaǵy eń iri ekonomıka retinde jetekshi rólin aıqyndaı tústi.
Maqsatymyz aıqyn: biz tehnologııaǵa, ınnovasııaǵa jáne joǵary deńgeıli adam kapıtalyna negizdelgen zamanaýı ekonomıka quryp, Azııa men Eýropany jalǵaıtyn mańyzdy kólik-logıstıka dálizine aınalǵymyz keledi.
Budan bólek, biz sıfrlyq transformasııaǵa, memlekettik sektordy jańǵyrtýǵa jáne jasandy ıntellektini tirshiliktiń barlyq salasyna keńinen engizýge belsendi kiristik. Bul – jaı ǵana abstraktili arman emes, zamanaýı syn-qaterlerge tótep beretin, básekege qabiletti memleket qurý jolyndaǵy ulttyq strategııamyzdyń arqaýy.
Ekonomıkalyq órleý jolynda tereń ınstıtýsıonaldyq reformalar júrgizilip jatyr. Almaǵaıyp zaman men jahandyq syn-qaterler jaǵdaıynda Qazaqstan óz tarıhyndaǵy eń mańyzdy saıası jańǵyrý kezeńin bastan ótkerýde. Biz «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» qaǵıdatyn basshylyqqa ala otyryp, sýperprezıdenttik modelden tejemelik jáne tepe-teńdik júıesi kúsheıtilgen memlekettik basqarý modeline kóshpekpiz.
Bul jańǵyrý baǵdarlamasy jaqyn arada mańyzdy mejege qadam basady. Qazaqstan memlekettik ınstıtýttardy nyǵaıtýǵa, jaýapkershilikti arttyrýǵa jáne bolashaqtyń qamy úshin memleketti basqarýdyń anaǵurlym ornyqty jáne berik júıesin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan jańa Konstıtýsııany qabyldaý boıynsha ulttyq referendým ótkizýge daıyndalyp jatyr.
Búgingi halyqaralyq ortada senim sózben emes, júıeli is pen jaýapkershilik arqyly aıqyndalady. Mindettemelerin buljytpaı oryndaıtyn, ashyq áreket etetin jáne naqty yntymaqtastyqqa umtylatyn elder ǵana berik senim qalyptastyrady.
Qazaqstan óz maqsatynan aınymaıdy, seriktestermen árdaıym adal ári senimdi qatynas qurady, turaqtylyqty baǵalaıdy, halyqaralyq mindettemelerin saqtap, naqty nátıjege qol jetkizýge umtylady.