IаDROLYQ QARÝǴA TOSQAÝYL QOIYLA MA? Jańa bastalǵan jylǵa úmit úlken. Birikken Ulttar Uıymy bul jyldy ıadrolyq qarýsyzdandyrýdyń basy sanap otyr. Jurt bul másele osynaý qarýdyń kóp jınaqtalǵan jeri AQSh pen Reseıdiń yqtııarymen ǵana sheshiledi dep esepteıdi.
Al ıadrolyq qarý tek sol eki elde ǵana emes, Ulybrıtanııa, Fransııa, Qytaı da ıadrolyq derjavalar. Olardyń qataryna Úndistan men Pákstan da qosyldy. Izraıldiń de ıadrolyq oqtumsyqtary jeterlik degen sóz aıtylady. KHDR-daǵy ıadrolyq baǵdarlamaǵa qatysty áńgimeden jurt sharshaǵan. Olardyń ózderi qarýymyz bar dep qorqytady. Kóp adam ony jaı qorqytý dep kúdik bildirse de, eger ol shyndyq bolsa, qaıtemiz degen qaýip talaılardyń uıqysyn qashyrady. Al bul qarýǵa ázirge ıe bola qoımaǵan Irannyń ıadrolyq daqpyrty bárinen de qorqynyshty. Sóıtse de osynaý qarýdy qysqartý, oǵan tosqaýyl qoıý, jalpy ıadrolyq úreıdiń qyspaǵynan qutylý shyn máninde joǵarydaǵy eki eldiń qolynda degen sózdiń de jany bar. Kezinde osy eki el jappaı qarýlaný jóninde jarysqa túsip, Jer sharyn tóńkerip jiberetindeı qarý qoryn jasaǵanda, olar eshkimge sender qoıa turyńdar dep aıta almady. Tipti ózderiniń odaqtastarynyń da sondaı qarýǵa ıe bolǵanyn ishteı quptaǵan da bolar. Endi sol qarýdan qutylýdyń joly da osy eki elge baryp tireledi. Eń aldymen olar biz osylaı qarýlarymyzdy qysqartyp jatyrmyz, sender de solaı etińder dese, olardyń sózderi de ótimdi bolary anyq. Tipti qajet bolǵan kezde ózderiniń qarýly áleýetin alǵa tosa otyryp, basqalarǵa talap ta qoıýǵa múmkindikteri bar. Kezinde ıadrolyq qarýdy shekteýge naqty qadam da jasalǵany belgili. KSRO-nyń kúıreýi qarsańynda sol eldiń sońǵy basshysy Mıhaıl Gorbachev pen AQSh-tyń sol kezdegi prezıdenti úlken Djordj Býsh “Start-1” kelisimine qol qoıǵan bolatyn. Olar óz qarýlaryn qysqarta otyryp, bir-birine qarsy mundaı qarýdy qoldanbaýǵa kelisken. Kelisimge qol qoıǵan eki qaıratker de bılikten ketti. Onyń ústine KSRO-daı alpaýyt derjava da kúıredi. Ras, onyń murageri retinde Reseı úlken qarý áleýetine ıe bolyp qaldy. Iаdrolyq qarýdy aýyzdyqtaýǵa baılanysty osy eki ıadrolyq sýper derjavanyń bastamashylyq qadamdar jasaýǵa múmkindikteri mol. Jaqsy ma, jaman ba, sol “Start-1” kelisimi belgili dárejede eki el arasyndaǵy ıadrolyq qarýdy shekteýge negiz qalady. Biraq sol kelisimniń merzimi ótken jyldyń aıaǵynda bitip otyr. Eki el basshylary ony uzartýǵa áreket jasaı qoımady. Ras, AQSh prezıdenti Barak Obama da, Reseı prezıdenti Dmıtrıı Medvedev te bul salada kelissóz júrgizýge ázir ekendikterin málimdedi. Jurt nazary qazir bıylǵy mamyrda Nıý-Iorkte ótetin ıadrolyq qarýdy taratpaý problemasyna arnalǵan NPT (Nuclear Non-Proliferation Treaty) konferensııasyna aýyp otyr. Sonda jan-jaqty kelisimge de jetýge bolǵandaı. Biraq 2005 jyly ótken osyndaı konferensııa tek aıtys-tartys, kinálasýlarmen ǵana bitken. Olaı bolmas úshin jetekshi ıadrolyq derjavalar kúni buryn naqty usynystar ázirlep, sonyń tóńireginde áńgime qozǵap, naqty kelisim jolyn izdese eken deısiń. Iаdrolyq qarýdy shekteý, onyń taraýyna jol bermeý máselesinde bizdiń elimizdiń ustanǵan baǵyt-baǵdary aıqyn. Táýelsizdikke qol jetken kezde-aq ózimizde bolǵan ıadrolyq qarýdan bas tartqanymyz belgili. Jáne únemi ony shekteý, ıadrolyq qarýsyz aımaq qurý jóninde bastamalar jasap kelemiz. Ásirese, bizdiń EQYU-ǵa tóraǵalyq etken jylda usynys-pikirlerimiz de salmaqty bolmaq. Iаdrolyq qarýǵa tosqaýyl qoıý jolyndaǵy kúreste bizdiń úlken ornymyz bar. Jurt bizden sol ornymyzǵa laıyq áreket kútedi.
QAIRATKER ADAMZATTYŃ QAMYN OILAIDY Jyl aıryǵynda álemdik máseleler kóńilge oralady. Oǵan qandaı qaıratker qandaı yqpal jasady degen oı da kes-kesteıdi. Bir memlekettiń, bir ulttyń sheńberinen shyǵyp, óziniń is-áreketimen álemdik aýqymda kóringen talaı tulǵalar bar. Solardyń biri – Fransııa prezıdenti Nıkolıa Sarkozı. Fransııanyń ózi de árkez tarıhtyń shıyrshyq atqan kezeńderinde aıtýly oqıǵalardyń bel ortasynda júredi. Sóıtse de ony basqarǵan tulǵalardyń ishinde este qalatyndary da bar, keıbireýlerin birden eske túsirý qıyn. Búgingi betalysyna qaraǵanda, Sarkozı aldaǵy ýaqytta birden eske túsetinder qatarynan oryn alatyn shyǵar. Jańa jyldyń aldynda Sarkozıdiń prezıdenttik merziminiń jartysy ótti. Árıne, bul – óz isine esep beretin de, jurt prezıdentke baǵa beretin de merzim. Sarkozıdiń ózi ustanǵan baǵytynyń durystyǵyna senimdi. Oıymdaǵyny júzege asyryp kele jatyrmyn, tipti bolmaǵanda sol úshin kúresip kele jatyrmyn deıdi. Sirá, jurttyń da baǵasy soǵan saıady. Sarkozı qashan da naqtylyqty qalaıdy. Aıtqan sózin eshqashan da jelge ushyrmaıdy. Saılanarda jurtqa 490 túri ýáde bergen eken. Oryndalǵany da bar, birshamasy júzege asý ústinde. Eń bastysy, umytylǵany joq. Saılanǵannan keıin de 732 sharaǵa bastamashylyq kórsetipti. Jurt olardyń da oryndalatynyna senedi. Álemdik daǵdarys Sarkozıge de syn boldy. Fransııa ekonomıkalyq qyspaqqa tússe de, eseńgiregen joq. Bankter bankrotqa ushyramady. Basqa biraz elde jetekshi kásiporyndar turalap qalǵanda, jurt biletin fransýzdardyń “Reno”, “Pejo”, “Sıtroen” avtokólikteri satylyp jatyr, jumys oryndary qysqarǵan joq. Olarǵa memleket kómekke keldi. Jalpy, bul elde ekonomıka jeke menshiktiń ǵana qolynda emes, jartysy memlekettik sektordyń úlesinde. Sarkozıdi álem jurtshylyǵy eń aldymen halyqaralyq máselelerdegi belsendiligimen tanyp otyr. Qandaı da halyqaralyq shıeleniske áliptiń aıaǵyn kútpeı birden aralasyp ketedi. Sonysymen de erekshelenedi. Kavkazda kenetten burq ete qalǵan Grýzııa men Reseı arasyndaǵy soǵystyń sharpýy basylmaı jatyp, Sarkozı toqtaý aıtyp, araǵa júrdi. Eýropanyń birikkeni kerek. Onyń ózine ǵana emes, búkil álemge kerek. Qart qurlyqta jetekshi, áleýetti elder shoǵyrlanǵan, olar yntymaqqa bastamashy bolsa, álemdik tynyshtyqqa negiz qalanady. Kezinde áldebir sýbektilik sezim aýanymen Fransııa NATO-dan bólinip qalsa, Sarkozıdiń belsendi bastamashylyǵymen Eýropa qaýipsizdiginiń kepili sanalatyn áskerı odaqqa ol qaıta qosyldy. Eýropanyń ekonomıkalyq kirigýi úshin de Sarkozı janyn saldy. Ol Lıssabon shartynyń maquldanýy úshin biraz ter tókti, Eýropalyq Odaq jańa sıpatqa kóshti – onyń prezıdenti saılanyp, ekonomıkalyq kirigýi burynǵydan da naqtylana tústi. Sońǵy kezde Fransııanyń jeke eldermen qarym-qatynasy da burynǵydan áldeqaıda óristeı túskenine jurt kýá. Prezıdent Sarkozı álemniń ár tusynan jıi kórinedi. Afrıkaǵa barsa, ol óz eliniń burynǵy otarshyldyq saıasatyn kóksemeıtini de anyq. Qara qurlyqtaǵy táýelsiz eldermen jańa qarym-qatynas jasaǵysy keletinin de ár saparynan ańǵarasyń. Azııada da sharýasy kóp eken. Sarkozıdiń bizdiń elimizge sapary kezinde de jurt biraz jaıdy uqqandaı boldy. Ol óz ólshemderin tyqpalaı kelgen joq, eki jaqqa tıimdi usynystardy alǵa tosty. Fransııa prezıdenti jaıynda baıypty da parasatty qaıratker retinde áserde qaldyq. Ásirese, mynaý telearna degender álem qaıratkerlerin halyqqa jaqyndatyp jiberdi ǵoı. Olardyń kezdesýlerin, basqosýlaryn kórsetkende, kópshiligin jurt jazbaı tanıdy. Solardyń biri ǵana emes, biregeıi – Nıkolıa Sarkozı. Iriliginen emes-aý, shap-shaǵyn denesimen de jurttyń ortasynda erekshelenip turatyny onyń álemdik aýqymdaǵy salmaǵynan dep qabyldaǵan jón bolar.
Mamadııar JAQYP.