Qazaq tarıhynyń ár ǵasyrynda halqymyzdyń batyrlyǵynyń úlgisine aınalǵan tulǵalar bolǵan. Sondaı asyldardy tilge tıek eter bolsaq, XX ǵasyrda Baýkeńniń – Baýyrjan Momyshulynyń shoqtyǵy árdaıym oqshaýlanyp turady. Baýkeń – ańyzǵa aınalǵan tulǵa. Baýkeń – el júreginen máńgilik qonys tapqan batyr. Qytaı qazaqtary beıkúná balaǵa bata-tilek jasarda Baýyrjandaı batyr bol, Baıshegirdeı aqyn bol, deıdi eken.
Qyzyl ımperııa kúsheıip turǵan sátte Baýkeńniń asqan batyrlyǵy da, qaıratkerligi de, jazýshy, oıshyldyǵy da durys baǵalanǵan joq. 45 jyl boıy batyr ataǵyna eki ret usynylsa da berilmeı qoıdy. Máskeýdegi Joǵary áskerı akademııada 5 jyl “joǵary taktıkadan” aǵa oqytýshy bolyp qyzmet atqaryp, ustazdyqtyń eń bıik shyńyna jetti. 13 jyl generaldyq qyzmet atqardy. Biraq, general sheni berilgen joq. О́zge ulttyń, joǵary áskerı bılikke aralastyrylmaıtyn ulttyń ókili ekendigi esepke alyndy. Oǵan “betiń bar, júziń bar” demeı betke aıtatyn birbetkeı batyr minezi qosyldy. M.Áýezov: “Baýyrjan Momyshulyn tikesinen tik qoıyp, qylyshpen shapsań, eki jarylyp túsedi, biraq siz ben bizge uqsap kelisimpazdyqqa barmaıdy” degen eken. Front qolbasshysy I.H.Bagramıan dıvızııa qolbasshysy B.Momyshulynyń ómirbaıanymen tanysyp otyryp: “Famılııańyz qıyndaý eken, nege oryssha emes?” – depti. Sonda batyr: “Siz nege Bagramov emessiz!” – dep qoıyp qalǵan (Kózi qaraqty, kóńili oıaý, azat jandy qazaq balasyna oı salar – E.K.). Kelisimpaz jan ǵana mansap baspaldaǵyna tez órleıtini belgili. Batyrdyń týa bitken tabıǵatyna bul jol jat edi. Alaıda, joǵary jaq kótermelemedi dep Baýkeńniń el arasyndaǵy qadir-qurmeti, dańqy eselep artpasa esh kemigen emes. Sońǵy demokratııa men erkindik lebi esken kezeńde ǵana Prezıdentimizdiń aralasýymen Baýyrjan Momyshulyna batyr ataǵy berildi. B.Momyshuly 200-den astam urysqa áskerdi ózi bastap kirgen. Bes ret qorshaýda qalyp, buzyp-jaryp shyqqan. Jeti ret jaraqattanǵan, úsh ret kontýzııa alǵan. Surapyl soǵys tórt jylǵa sozyldy. Biraq, Baýkeń jeti jyldaı ajaldyń ótinde júrdi... Máskeý túbindegi naǵyz qysyltaıań shaqta: “Krıýkovadan shyǵysqa qaraı jer joq!” – dep qartanyń jartysyn qylyshpen shaýyp tastaǵan júrek jutqan qas batyrdyń dańqty jaýyngerlik jolynyń bul aıshyqty kezeńderi ǵana. Baýkeń eńbekke aralasýyn ustazdyqtan bastaǵan eken. Ustazdyqta úlken tabysqa jetkenin joǵaryda aıtyp ótkenbiz. Jıyrma kitap jazǵan eńbekqor qalamger Baýkeńniń ár kitabyn oqyrman jurt qunyǵa oqyp, taǵatsyzdana kútip otyrǵan. Onyń kitaptarynyń jalpy taralymy 2 mıllıonnan asyp ketken edi. Baýkeńniń kitaptary Kýbada jáne Izraılde 20 ret, Polshada – 15, Chehoslovakııada 13 ret basylyp shyqqan. Baýkeń ǵumyr boıy qazaq halqynyń salt-dástúrin barynsha qadirlep, ana tilin aıalap, áspettep ótken. Kezinde jazýshy D.Snegın bylaı degen eken: “Baýyrjan júz jylda bir týady. Ol men úshin máńgi úlgi. Ol qazaq bolýdan qalǵan qazaqtardy, ıakı, tilin, dinin, ata saltyn bilmeıtin qazaqtardy jek kóretin”. 1965 jyly Kýbaǵa barǵan saparynda 30 gradýs ystyqta sýsar bórkin tastamaı qazaq ekenin, qazaq deıtin el baryn maqtanyshpen kórsetip júrgen eren qımyldary da Baýkeń bitimindegi birtýar qasıet ekendigine dálel bolarlyqtaı. Jasqanshaq eldiń otansúıgishtiginiń quny kók tıyn dep uǵatyn batyr aıbyndy, qurysh qalqandy, batyl urpaq tárbıeleýdi armandady. Baýkeń anadan eshkim batyr bolyp týmaıtynyn, aıbyndylyq aspannan túspeıtinin, tek qana tabandylyq – tatymdy tárbıeden bastaý alady dep eseptegen. Búginde Baýyrjan Momyshuly týraly jurt aýzynan aıtylmaǵan jaqsy sóz, ashylmaǵan syr qalǵan joq. Osy jolǵy ózimniń az-kem oıymdy qazaqtyń qaıtalanbas birtýar tulǵasynyń tárbıeni tirek etken ustazdyq jolynyń, asyl mura bolyp saqtalatyn injý-merýert sózderiniń urymtal tustarymen ushtastyrýdy qolaıly kórdim. Baýkeń jaıynda syr ushyǵyna túrtki bolǵan taǵy bir jaı bar. Baýyrjan Momyshuly 1943 jyldyń aıaǵynda jaraqattanyp, gospıtalda emdelip shyqqannan keıin Almatyǵa kelgen eken. Akademık Qanysh Sátbaev pen Muhtar Áýezov Qazaqstan jaýyngerleriniń erligi, Moskva túbindegi shaıqas, maıdan ómiri jaıly Baýyrjan Momyshulyna ǵylymı-shyǵarmashylyq ıntellıgensııa aldynda dáris oqýǵa ótinish jasaıdy. Áńgime-dáris bir aptaǵa sozylady. Osy tarıhı qundy ádebı mura shırek ǵasyr boıy jazýshy arhıvinde saqtalyp kelipti. Túpnusqadan biraz yqshamdalyp Muhtar Qazybekovtiń aýdarýymen 1990 jyly “Juldyz” jýrnalynyń 5-sanynda tuńǵysh ret jaryq kórdi. Tabıǵatynan suńǵyla Baýkeńniń áskerı akademııalarda oqylýǵa tıisti áńgime-dáristeri keıinderi irgeli izdenisterge jol ashqany belgili. Baýkeń kóp jurttardyń kóne, jańa joryq joldaryn, sodan týǵan kórkem murany dáıektilikpen zerttegen kisi. Ásirese, áskerı orys shejiresine, onyń sol saladaǵy tirligi men tiline jetik bolǵan. Endi bireýge oı salyp, bireýge ónege bolyp, kópshiliktiń kádesine jararlyq áńgime-dáristegi oı órimderge júgineıik: “...Danalyq ótkenniń tájirıbesin qorytatyn, qazirgi jaǵdaıdy zerdeli taldaıtyn jáne bolashaqty kóre biletin tvorchestvolyq oıdyń qaımaǵynan turady. Buıryq – alǵyr basshynyń oı-armany. Áskersiz – qolbasshy qaýqarsyz, basshysyz ásker – álsiz. Qanatty sózdiń qarapaıym sózden aıyrmasyn sergek qulaq, alǵyr oı ajyratady. Komandırdiń paryzy – soldattardyń qandaı da bir bolmasyn is-áreketterin nazarǵa salyp, eskerýsiz qaldyrmaý. Eger soldat jaqsy isimen kózge tússe – ol madaqtalýǵa tıis. Urysta – soǵysta – adamǵa tán barlyq: joǵary jáne tómengi qasıetterdiń ózi barynsha ashylyp kórinedi. Joǵary sezimder: Paryz, Adamgershilik, Erjúrektilik, Erlik, Batyrlyq, Qaharmandyq jáne t.b. Tómengi sezimder: Opasyzdyq, Ujdansyzdyq, Úreı, Qorqynysh jáne t.b. Erlik degenimiz ne? Bul adamǵa týa bitken qasıet emes, durys júrgizilgen áskerı tárbıeniń jemisi. Erjúrektilik pen batyrlyqty naızalasqan qolma-qol urystan kórgisi keletin adam qatelesedi. ...“Soldat” degen sózdi soǵysqa qatysty maǵynada ǵana uǵynbaý qajet. Barlyq jerde adamǵa jas kezinen bastap soldat, naǵyz kúresker dep qaraý qajet. Soldat dep ár túrli salalar men qyzmetterde jumys istep júrgenderdiń bárin aıtyp otyrmyn. Soldat degendi men keń maǵynada túsinemin. Adam ot basy-oshaq qasynan bastap urys kezinde shabýylǵa shyǵýǵa deıin, barlyq jerde jaýyngerlik qasıet, qaırat, tabandylyq kórsete bilýi kerek. Paryz – bul oryndalýǵa tıis mindet pen áreket. Mindet adamǵa jaýapkershilik júkteıdi” (“Juldyz” jýrnaly. №5, 1990). Baqytjan Momyshulynyń “Voshojdenıe k otsý” kitabyndaǵy Baýkeńniń paryz týraly aıtqan oılary tereń tamyrly dálelderimen nazar aýdartady. Kelini Zeınep Ahmetqyzyna “meni aýdaram dep qarater bolmaı-aq qoı” deıtin ataly sózin qaperge ala otyryp, oryssha mátinin qaz-qalpynsha usynýdy jón kórdik: “...Kajdyı doljen horosho vypolnıat svoı dolg na svoem meste. Seıchas vash dolg – dobrosovestnaıa ýcheba, ı nado ýchıtsıa ne tolko ıazyký ı pedagogıke, no ı trýdolıýbııý, chestnomý otnoshenııý k delý. V etom prochnyı zalog býdýshıh ýspehov, spokoınoı sovestı. Malyı dolg, kotoryı obernetsıa bolshım. ...Ý tebıa est dolg peredo mnoı, ı ne tolko kak pered otsom. Zashıtoı gosýdarstva zanımaetsıa armııa, a vy obıazany ýkreplıat ego. Kajdaıa slýjba ımeet svoıý spesıalnýıý zadachý, nalagaıýshýıý osobye obıazannostı, ı eto my nazyvaem dolgom, hotıa ı v dovolno ýzkom ponımanıı. Sterjnem voınskogo dolga ıavlıaetsıa, ıa dýmaıý, voınskıı dýh, moralno-nravstvennyı oblık voısk, vysokıe ıdeı ı chývstvo patrıotızma. Sterjnem grajdanskogo dolga býdet aktıvnyı patrıotızm, tvorcheskıı trýd, dýhovnoe edınstvo obshestva. Kak vıdısh, obshego mnogo...”. Iá, ómirdegi ór minezine ólshem bop qalyptasqan jalyndy júrekten shyǵatyn sózder! Uly batyrdan bizdiń alar ulaǵatymyz kóp. Biz ǵana emes, shetelderde de Baýkeń ulaǵatyn qasıet tutqandar az boldy ma?! Kýbanyń áskerı akademııasynda Baýkeńniń kitaby (“Volokolamsk tas joly”) arnaıy kýrs semınary retinde oqyldy. Sol eldegi azattyq úshin kúres jyldarynda batyrdyń shyǵarmasy ıspan tiline jedel aýdarylyp, soldattarǵa taratylǵan. Jazýshy kitabynyń qasıeti áskerı ónerinde, jeńis ǵylymynyń syr-sıpatyn ashyp berýinde ǵana emes, sondaı-aq erlik, azamattyq, tabandylyq, otanshyldyq rýhty tárbıeleýinde de edi. Eńsesi bıik eldigimizdiń erteńi – qazirgi urpaq Baýkeń bitimindegi asqar jurtynyń shyń basyndaı tákappar rýhynan qanattanyp, batyrlyq, otansúıgishtik qasıetterdi boılaryna sińirip ósse, nur ústine nur bolar edi! Adaldyqtan asqan qudirettiliktiń, ádilettilikten asqan áýlıeliktiń bolýy múmkin be?! Endeshe, Baýyrjan ataǵa qansha taǵzym etseń de artyq bolmas dep oılaımyz. О́ıtkeni, atasyzdyq – otansyzdyq, otansyzdyq – opasyzdyq, opasyzdyq – ımansyzdyq. Eshteńeniń qadirine boılaı bilmegen eshkimdi de jarylqaı almaıdy. Táńirim tek sondaıdyń betin aýlaq qylǵaı!
P.S. Júregi “halqym” dep soqqan, Arqanyń ardaqtysy, otandyq jýrnalıstıka salasynyń maıtalmany, ustazymyz marqum Aqseleý Seıdimbek: “Kóshpelilerdiń, onyń ishinde qazaqtyń áskerı óneri týraly dúnıeler shamaly. Orys áskeriniń soǵys ónerin orystan artyq meńgergen bizdiń Baýyrjan Momyshulynyń tájirıbesin zerdeleý qajet” dep edi, jaryqtyq. Osy tyrnaqaldy materıaldy tálimger tapsyrmasynyń basy dep qabyldańyzdar, qadirli oqyrman.
Ernar KÚLMAǴAMBET,
áskerı jýrnalıst.