Derekti fılmge dúr silkiner kez keldi

Jyl saıyn 7-8 týyndy shyǵarýǵa sh­amasy kelýimen, óziniń bar ekenin bildirgeni úshin ǵana rahmet aıtqyzatyn halge kelgeni oılandyrmaı qoımaıdy. 2006-2016 jyldar aralyǵynda, ıaǵnı soń­ǵy on jylda «Qazaqfılm» AQ 162 de­rek­ti fılm túsirgen. Al ótken jyly kóp­shi­lik­ke 8 derekti fılm usynǵan. On jyl úshin, tıisinshe, bir jyl úshin bul san az ba, kóp pe, qoǵamdyq mańyzdy ıdeıa qam­tyl­dy ma, týyndy taqyryptary sátti uı­­ym­dastyrylǵan ba, kimder túsirdi, eń bastysy, kórermenin qyzyqtyra al­dy ma, degen sholaq-sholaq saýaldardy shu­byrtyp qoıa berýge bolady. Biraq bu­lardyń báriniń basynda «Qazaqstan Res­pýblıkasy Mádenıet jáne sport mı­nıstrliginiń tapsyrysy boıynsha túsirilgen» jazý tur­ǵan­nan keıin derekti fılm re­jı­sser­le­riniń shyǵarmashylyq erkin­digi tý­raly oıyńnan shapshań qaıtýǵa májbúr bolasyń. Eger rejısser asa talantty bolmasa, daıyn ıdeıa- men túsirilgen derekti fılmniń bas-aıaǵy árqashan jup-jumyr bola bermeıtinin túsiný úshin kóp aqyldyń keregi joq. Árıne, derekti fılmniń memleket ıdeologııasymen, saıasatymen tyǵyz baılanys- ty mádenı shyǵarmashylyq qural ekenin eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Bi­raq josparly dúnıeni júzege asy­rý­da shabytty rejısserdiń shy­­ǵar­ma­shylyq erkindigi mańyzdy  sha­rt bolýy qajet shyǵar.  Byltyr túsirilgen fılmderdiń ta­qy­ryptaryna nazar aýdaryp, ıdeıasyna barlaý jasap kóreıik: «Beısetaı Dáý­renbekov jáne 12 taǵdyr» (rej. Q.Qýa­nyshbaev), «Káýken juldyzy» (rej. Ǵ.Na­syrov),  «Nurtas Ońdasynov» (rej. O. Tastanov), «Qasıetti kúmbez» (rej. O. Tastanov), «Úmitsiz kún kelmeıdi» (rej.M.Esirkepov, M.Esenalıeva), «Bizdiń maqsat – halyqqa qyz­met» (rej. V. Tıýlkın, S. Beısenbın), «Se­nim jolynda» (rej. Á. Baıǵojına). Sóz joq, rejısserdi ıdeıasy asyraı­dy. Rejısser kásibiniń ózi ıdeıadan tu­ra­dy. Derekti fılm túsirýmen aına­ly­satyndar týyndylary arqyly kóp jaıt­ty aldyn ala aıtýǵa, ómirdiń aǵymyn, betalys-baǵytyn jurttan bu­ryn baıqaýǵa tıis. «Qane, qandaı de­rek­­ti fılmdi bilesiń? Ol seni ne­simen qy­zyqtyrdy?» degen saýal qoıylsa, eki­niń biri jaýap bere almaı tosylyp qa­la­tyny anyq. О́ıtkeni, derekti fılmge maǵynasyn joǵaltqan, qajetsiz óner re­tinde qaraıtyndardyń kesirinen osyndaı tutas túsinik qa­lyptasyp úlgergen. Osy­ǵan sáı­kes kórermenniń derekti fılm­ge yqy­lasy qalaı joǵalsa, onyń boı­yndaǵy osy nemkettilikti baı­qa­ǵan derekti fılm tú­si­rýshileri de kásibine atústi qaraý­ǵa kósh­ken sııaq­ty.  Mysaly, eń sońǵy túsirilgen «Beı­se­taı Dáýrenbekov jáne 12 taǵ­dyr» atty Qaırat Qýanysh­bae­v­- ­tyń derekti fıl­min kó­rip otyryp, saǵyzdaı sozylǵan oqı­­­ǵ­a­­nyń uzaq­tyǵynan ish pysyp, jarylyp ke­te jazdaýǵa bolady. Basqa kemshiligin by­laı qoıyp, eń aldymen, bir adamnyń ómiri týraly eki saǵat boıy esi ketkenshe «ezý» kó­rermenge jasalǵan zorlyq-qııa­nat. Mınıstrlikten tapsyrys a­l­ǵan «Qazaqfılm» rejısseriniń qo­lyna kamera ustatyp, «Bar, Dáý­ren­bekovti taý­­yp al da, derekti fı­lm túsirip kel» dep kóshege qoıa bergen sııaqty áser qal­d­yrady. Kadr syrtynda má­tini joq, mu­­raǵat materıaldary az, tek sol oqı­ǵa­ǵa kýá bolǵan kózi ti­ri adamdardyń es­telik-suhbaty tú­­rinde órbıtin fılm­de bir izdi shı­yrlap, qaıtalaý basym. Al ota­ǵasynyń jarynyń aýzynan «12 adam­nyń ómirin ajaldan arasha­lap qal­ǵan Beısetaıǵa «Halyq qaharmany» ataǵy berilse, jaqsy bolar edi, bermese, bermedi dep taǵy renjimeımiz» degen sóz­di estigende, batyrlyq, azamattyq tý­­raly asqaq uǵymdar aıaqasty tas-tal­qan bolǵany úshin, beıbit ómir ba­ty­ry­nyń qunyn kóz aldymyzda sonsha tó­mendetkeni úshin rejısserge amalsyz renjidik. Joq, fılmniń toqeter túı­ini osy ek­enin túsinemiz. Biraq ony qa­ra­dúr­sin jetkizýdiń qajeti qansha edi? Re­jısser taýdaı etip áspettep otyrǵan tul­ǵasyn bıiktetip ákeldi de, jany ashymas­tan tóbeden tómen qaraı tastaı saldy. Qalaı bastalyp, nemen aıaqtalýy tı­is ekenin júıe­legen dramatýrgııasy, saý­atty ssenarııi bolmaǵandyqtan Beı­­setaı aqsaqal týraly bitpeıtin áńgime bo­lyp shyqqany basqa kim­niń kinási? Bir fılm úshin sapa­ly ssenarıı jazatyn adamnyń tabylmaǵany eshnársemen aqtaýǵa kelmeıdi. «Qazaqfılm» qorjynynan shyqqan fılmderdiń bári nashar degennen aý­laq­pyz, olardyń ár­qaı­sysy úlken eń­be­k­pen, iz­de­nis­pen kelgen avtorlyq týyn­dy. Tý­yn­d­ylar túrli festıvalderge qa­ty­syp jatady, top jaryp, júlde ala­dy. Biraq otandyq telearnalar «kó­­rer­men­di qyzyqtyrmaıdy» de­­gen jeleýmen bul fılmderdi kór­­setpeıdi de, satyp almaı­dy. Biz osy ýaqytqa deıin Qazaqstanda tú­­­sirilgen derekti fılmderdiń ishi­n­en myń­daǵan dollarǵa satylyp, myńdaǵan qa­rajat tapqan tý­yn­dylar týraly estigen joq­pyz.  Derekti fılmniń kórkemdik deń­geı­i­niń tómendep bara jat­qa­nyn baıqaý qıyn emes. Derekti fıl­m­d­erdiń orny bos tur­ǵan­dyq­­tan te­le­vızııadaǵy ár arna­nyń sıkl­dy telehabarlaryn kó­rer­men­ge de­­rekti fılm dep qa­byl­daý­ǵa týra ke­l­edi. Al árbir telearna óz tańdaǵan ta­qyryby boıynsha shyǵarmashylyq bir­les­tikter arqyly tapsyryssyz túsirip ne­mese táýelsiz stýdııalarǵa óz ıdeıa- symen daıyndatqyzyp, halyqqa usy­nyp otyr­ǵan fılmderiniń aǵar­týshylyq, ta­nymdyq sıpaty tó­men, saraptamalyq sı­paty tý­ra­ly sóz qozǵaýdyń ózi artyq, ese­­sine, aqparattyq jaǵy basym.  Búgingi derekti fılm men kó­rermen arasyndaǵy máseleniń túı­ini, adam ekrannan ózin, ózi ómir sú­rip otyrǵan qoǵamnyń shynaıy bol­mysyn kóre almaǵandyqtan, bi­rin-biri jatyrqaıtyn bolǵan. Osy­dan ke­lip qoǵam derekti fı­lm­di qajet qyl­maı­dy degen pikir qa­lyptasqan. Al bul teledokýmenta­lıs­tıka týyndylary, ne­gi­z­inen, portrettik janrda ja­salady, bas­ty qaharmandary mem­leket jáne qoǵam qaı­rat­ker­leri, óner adamdary, saıasatkerle­r, spor­t­shylar bolyp keledi. Mu­nyń bá­ri sypyra maqtaý men ǵumyr­ba­ıan­dyq ǵaqlııadan turady. Biraq bos qalǵan kınodokýmentalıstıka ke­ńis­tiginiń ornyn tap osy te­le­doký­mentalıstıka toltyryp, bas­qa balamasy bolmaǵannan keıin, amal joq, qabyldaýǵa týra keledi.  Sonymen, «Qazaqfılm» daı­yn­­dap ber­gen fılmderdi qaı­dan kóremiz?» degen suraq týady. О́ı­t- keni, óz teleónimin tyq­palaǵany bol­masa, derekti fılmderdi da­my­l- ­syz kórsetip jatqan arna ataýymen joq. Alaıda, efır jıiliginde «Qazaq­fılmniń» týyndylaryna oryn qa­ra­styrylmaǵanymen, qazaqstandyq tele­arnalar men kórermen úshin «Rossııa», «NTV», «Discovery», «National Geographic» já­ne basqa da batystyq tele­arna­lar­dyń fılmderi keń suranysqa ıe. Demek, bul derekti fılm – qyzyq­ty sala, tek sheteldik re­jı­s- ­serler sekildi qy­zyqtyryp tú­si­re bilse, ol qalaı da óz aýdıto­rııa­syn qalyptastyrady degendi meń­zeı­­di. Bular búgingi men keshegi ta­­­rıhtyń beımálim syrlaryn ka­­mera men kók sandyq arqyly j­aı­­yp salýǵa ábden kánigi bolyp al­­ǵan. Maqtamaıdy. Adam bolsa, kisiligi men pendeligin, oqıǵa bol­sa, durysy men burysyn, aq pen qa­ra­syn túr­li derekkózden alyn­ǵan málimet ar­qyly qatar alyp otyryp óredi.  Kórkem fılmniń kóleńkesinde ekin­­shi qatarǵa ysyrylyp, esker­ý- ­siz kele jatqanymen, talantty rejısserdiń jumysy báribir eleń etkizbeı qoımaıdy. Áıt­pese, osydan jıyrma jyl buryn túsi­ril­gen, derekti fılmniń barlyq talabyna jaýap beretin belgili rejısser Sergeı Ázi­movtiń «Joqtaýyn», Ásııa Súleevanyń «Ká­mshatyn», Baqyt Qaıyrbekovtiń «Mu­syl­­mandyqqa deıingi senim men qa­zaq dástúrlerin», E.Ábdi­­rah­ma­novtyń «Ne­vada-Qazaq­stan­yn», Ǵ.Músirepov pen R.Muhame­dı­ıa­ro­va­nyń arasyndaǵy se­zim syrla­ryna qurylǵan «Klassıktiń ke­shik­­­ken mahabbatyn» telearna­dan bir márte bolsa da kórip qal­ǵan kó­rermen áli de umyta qoı­ma­ǵa­ny­na sener edik.  Dál búgin derekti fılmge ar­qaý bolatyn tyń ıdeıanyń tap­shy­lyǵy ótkir se­ziledi. Bul sala shy­ǵ­ar­mashylyq tal­ǵammen órilgen myq­ty taqyryp pen mándi sse­na­rııge sýsap otyr. Bul ekeýi bol­masa, qan­sha jerden qarajat quı­y- lyp, qoldaý-qol­pashtaý bol­ǵa­ny­men, fılm kórermen ta­ra­py­nan qabyldanbaıdy.  «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jo­ba­sy baǵytyndaǵy mindettiń qo­maqty da, sú­beli bólimin júzege asy­rý isi «Qazaq­fı­lm­ge» tıesili bo­latyny sóz­siz. Búgingi za­man­das­tarymyzdyń jetistikterine na­zar aýdartatyn jobaǵa kimder keıipker bolady, eń bastysy, olardy kimder tú­siredi jáne qalaı túsiredi? Úki­metten bólinetin qarjyny du­rys paıdalanyp, tul­ǵalardy sát­ti tańdaı ala ma? Qolynan túk ke­l­meıtin kezdeısoq adamdarǵa tap­sy­rylyp, qazynanyń aqshasy jel­ge ushyp ketpeı me? Esep úshin ǵana túsirilip, el rýhanııatyna qosar tamshydaı úlesi bolmasa, qaıtpek kerek? Derekti fılmniń dúr silkinip, kerek dúnıe ekenin kórsetetin jeri – osy. Shyǵarmashylyq týyndy jeke sýretkerdiń shabytynyń nátıjesi ǵana emes, tarıhqa aınalǵan keshe­gi kúnderdi bur­malamaı, tyń taqy­ryp­qa aınaldyra oty­r­yp, búgingi za­mandaspen syrlas­tyr­sa,  adamdy, izgilikti súıýg­e úndese, qoǵam úshin qa­jet min­­det arqalasa, ıdeıalyq salmaqty laı­yq­ty kótere alatyn rejısseri dál ta­­byl­sa, de­rekti fılm týraly birjaqty pa­ı­ym­nyń beleń alýyna tyıym bolar ma edi. 

Aıgúl AHANBAIQYZY, «Egemen Qazaqstan»

ALMATY