Zaman talabyna saı baǵdarlama

Eń aldymen, qoǵamdyq sanany jań­ǵyrtýdyń ózektiligi týraly aıtsaq, rý­ha­nı jańarýsyz ekonomıka jáne saıa­sat salalaryn qamtyǵan jańǵyrtý úde­risteri tolyq sıpatta bola almas edi. Buǵan qosa, Qazaqstan qoǵamynyń sapalyq jańarýy jahandyq deńgeıdegi áleýmettik úderister turǵysynan qara­ǵan­da ózektilikke ıe bolyp otyr. Atap aıt­qanda, tarıhı oqıǵalar qarqyny bú­ginde áleýmettik ýaqyttyń údeýi de­gen qubylystyń paıda bolýyna áke­lýde. Adamzattyń tehnologııalyq múm­kin­dik­teriniń damýy da qoǵamdyq qa­ty­nastar salasynda birqatar jaǵymsyz sal­darlar týyndatýda. Qalyptasyp otyrǵan jaǵdaıda, Elbasy atap kórsetkendeı, zamany­myz­ǵa sáıkes, óz sana-sezimimiz ben dú­nıe­tanymymyzdy jańartpaı, kósh ba­syn­daǵy eldermen terezemizdi teń ustaý múm­kin emes. Bul rette, Prezıdent ma­qalasynda aıtylǵan pikirler betpe-bet kelip otyrǵan syndardan elimizdiń sú­rin­beı ótýiniń basty alǵysharty bolyp ta­bylady. Jalpy alǵanda, «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasyndaǵy ıdeıalar adam kapıtalyna baǵyttalǵan ınvestısııalardy arttyrýdy kózdeıdi. Azamattardyń básekege qabilettiligin arttyrýdyń mańyzdylyǵy týraly sońǵy ýaqytta kóp aıtylýda. Shyny­men de, óris alyp otyrǵan sıfrlyq eko­­nomıka men postmodern dáýirinde mem­leketterdiń básekege qabilettiligi ın­fra­qurylymnyń damýy nemese al­paý­yt óndiristik qýatpen emes, joǵary deń­geıdegi adamı kapıtal men qoǵamdyq ıns­tıtýttardyń turaqtylyǵymen anyq­ta­lady. Sáıkesinshe, Qazaqstannyń rý­ha­nı jańǵyrýy prosesinde basty ekpin aza­mattardyń básekege qabilettiligin art­ty­rý men olardyń boıynda prag­ma­tızm, bi­limge degen qushtarlyq pen sananyń ashyq­tyǵyna túsirilip otyr. Elbasy atap kórsetkendeı, aza­mattarymyzdyń básekelik ar­tyqshylyqqa ıe bolýyn kom­pıýterlik saýattylyq, shet tilderin bilý men mádenı ashyq­tyq qamtamasyz ete ala­dy. Pragmatızmge kelsek, mem­le­ket azamattaryn óz boıynda eko­nomıkalyq jaýapkershilik pen rasıonaldy qarjylyq mi­nez-qulyqty damytýǵa sh­a­qyryp otyr. Sonymen bir­ge, maqalada áleýmettik tabysqa je­tý úshin qazaqstandyqtardyń ká­sibı quz­y­retterin arttyrýdyń mańyz­dy­lyǵy tý­raly aıtylady. Rýhanı jańǵyrý boıynsha Mem­leket basshysy atap kórsetken baǵyt-baǵ­darlardyń arasynda sananyń ashyq­ty­ǵy týraly tezıs erekshe mánge ıe. Oǵan sáıkes, qazaqstandyqtar jańa­lyq­tarǵa zerek bolyp, jahandyq úderis­te­r- ­ge ilesý arqyly basqa elderdiń ozyq jetistikterin boıǵa sińirýge daı­yn bolýlary qajet. Sebebi, ózgeniń tá­ji­rı­besin zertteý – tabystyń kilti. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda, maqalada aıtyl­ǵan­daı, buqaralyq sananyń «ot basy, oshaq qasy» deńgeıinde qalyp qoıý qaýpi bar. Aıtylǵan pikir qoǵamda keń tal­qy­lanyp otyrǵan aǵylshyn tilin úı­re­nýdiń qajettiligine de qatysty. Álem­de­gi negizgi halyqaralyq qatynas tilin bil­meı, jańa tehnologııa men ǵylymnyń je­tistikterin paıdalaný múmkin emes. Árıne, Elbasy maqalasynyń aıasynda júzege asyrylǵaly otyrǵan eń aýqymdy jobalardyń biri – qazaq tiliniń latyn álipbıine kóshýi. Bul máse­leniń erekshe mańyzdy ekendigi qo­ǵam­daǵy qyzý talqylaýlardan baı­qa­lady. Jalpy, iri ózgerister árqashan adam boıynda belgisizdik sezimin sha­qy­ratyny belgili. Oǵan qosa, uzaq ýaqyt paıdalanyp kelgen álipbıdi aýys­tyrýdyń qanshalyqty sezimtal má­sele ekenin eskersek, keı azamattar ara­synda týyndaǵan alańdaýshylyqty tú­si­nýge bolady. Sebebi, alfavıt til­diń gra­fıkalyq júıesi retinde árbir adam­nyń ózin-ózi tanýy barysynda mańyzdy ról atqarady. Bul rette, memleket josparynda kırıllısadan birden bas tartý qaras­tyrylmaıtynyn atap ótken jón. Jańa áli­p­bıge beıimdelý kezeńinde belgili bir ýaqyt kırıllısa alfavıti de qoldanyla ber­mek. Iаǵnı, qazaqstandyq bılik qa­rip aýystyrý prosesiniń barynsha jaıly sıpatta ótýin qamtamasyz etýdi qa­laı­dy. Oǵan qosa, latyn álipbıine kóshý tý­raly Elbasy alǵash ret 2012 jyly jel­toqsanda jasaǵan «Qazaqstan-2050» Stra­tegııasy Joldaýynda aıtqan bo­latyn. Sondyqtan, latyn álip­bıi­ne kóshý boıynsha daıyndyq jumys­ta­ry­nyń bastalýy Qazaqstannyń ıdeologııalyq platformasyndaǵy qan­daı da bir túbegeıli ózgeristerden habar beredi dep aıta almaımyz. Soń­ǵy aıtylǵan oı qarip aýystyrý má­se­lesin saıa­sılandyrýǵa jol bermeý tur­ǵy­syn­da mańyzǵa ıe. О́z kezeginde, latyn qarpine kóshý qazaq tiliniń jańarýyna úlken ser­pin qosady dep kútilýde. Bul rette, gýma­nı­tarlyq bilimniń barlyq baǵyttary boıynsha álemdegi úzdik 100 oqýlyqty qazaq tiline aýdarý jobasynyń qolǵa alynýyn erekshe aıtý kerek. Qazaq tilinde sapaly eńbek­ter­diń paıda bolýy qazaqstandyq stýdentterdiń daı­yn­dyq deńgeıin arttyryp qana qoımaı, qaz­aq tilindegi kontenttiń azdyǵymen baı­lanysty olqylyqty toltyrýǵa múm­kindik beredi. Sonymen qatar, latyn álipbıin qol­daný aǵylshyn tilin úırený pr­o­se­sin jeńildetip, Qazaqstannyń álem­dik aqparattyq keńistikke ıntegrasııa­la­nýyn jedeldetedi. Qoǵamdyq jańǵyrý prosesindegi ne­gizgi ról memleketke tıesili bol­ǵa­ny­men, rýhanı jańǵyrýdyń tabysty jú­zege asýy tikeleı qoǵamnyń árbir mú­she­sine, ıaǵnı siz ben bizge baılanysty. Son­dyqtan Elbasynyń maqalasynda atap kórsetilgen maqsattar men tap­syr­malardy durys túsiný jáne túsin­di­rý qajet. Sodaı-aq, rýhanı jańǵyrý aıasynda usy­nylyp otyrǵan jobalardy júzege asy­rý barysynda naýqanshyldyqqa jol bermeý kerek. Áıtpese, maqalada aı­­tylyp otyrǵan ıdeıalardyń ja­ńa­shyl­dyq áleýeti joǵalyp, qoǵamnyń damýyna degen yqpaly tómendeıdi. Saıyp kelgende, kún tártibinde rý­hanı jańǵyrý arqyly ulttyq kodty saqtap qalý máselesi tur. Zy­my­raǵan ýaqyt pen qaryshtap damyp otyr­ǵan álem jaǵdaıynda ulttyq má­denıet pen qundylyqtardy, ulttyq bol­mysymyzdy saqtaý eldigimizdi ny­ǵaı­tý­dyń eń basty sharty bolyp ta­bylady.

Erjan SALTYBAEV,  Elbasy Qorynyń janyndaǵy Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń dırektory