Sóz soıyl №40

Qaıtyp kelgen jigit

Teatr óneriniń belgili maıtalmany, rejısser Jambylbek Esenbekov Torǵaı oblystyq mýzykaly drama teatryn­da bas rejısser bolyp istep, keıin Qaraǵandy jáne basqa qala­lar­daǵy teatrlarda bolyp, biraz jyl­dar­dan soń Torǵaı teatryna qaıtyp ora­lypty. Ony jańa jumysymen quttyq­taı kelip satırık  Seıit Kenjea­hmetuly: – Qaıtyp kelgen qyz – jaman, qaı­typ kelgen jigit – jaqsy, – degen eken. 

О́tsiz mal 

Satırık Seıit sekseninshi jyldary bir sovhoz dırektoryna telefon sha­lyp, ony ábden kóńildendirip alyp, «bir mal kerek edi» depti.  Jazda iri mal soıylmaıtyny bel­gili ǵoı, dırektor sonda da «Qandaı mal kerek?» dep qalypty.  – О́tsiz mal kerek, – depti Sekeń. Amaly quryǵan dırektor sóz tapqan satırıktiń ótinishin oryndap jiberipti. 

Ne elý, ne ólý 

Keńes zamany kezinde aqyn-jazý­shy­lardyń tolyq jınaǵy múshel jas­tarda nemese ólgen kezde ǵana shy­ǵatyn. Seıittiń jup-juqa 6-7 jına­ǵy shyǵyp, edáýir tanylyp qalǵan kezinde onyń dosy, Torǵaı drama teatrynyń dırektory Tóken Eltebaev:  – Seıit-aý, osy kitaptardyń basyn qosyp nege bir úlken kitap shyǵar­maısyń? – depti.  – Tóken-aý, ondaı kitap shyǵarý úshin maǵan ne elý, ne ólý kerek qoı, – degen eken aqyn.  

Kórgen BILGENOV

Jerdegi juldyzdar

– Ata,ata, birdeńe suraıyn. – Birdeńeńdi suraı ǵoı, kún-aıym. – Teledıdardy qarasam, anaý da juldyz, mynaý da juldyz. Suhbatynda, Men – Sholpanmyn dep, Short kesti bir qyz. Buryn-sońdy kórmep em, Shaıtan ba dep oıladym, Elsiz jerde shóldegen. – Olaı deme, ulym, Kelemejiniń túrin, Tym aǵattyq munyń. – Ata, ata, Tyńdańyzshy  durystap... – Oıymda joq uryspaq. – Jerdegi juldyzdar, kóktegi juldyzdarǵa jaqyndady, – dep aqyrzamannyń balasy qaqyldady. Qoshtaǵan qoǵaly kóldegi Baqalar da baqyldady.

It jetektegen arý

Kóshege jetektep shyqqan, Qyzdyń ıti, ıttiń naǵyz hıti. Aýzy aýmaǵan dorba, Bulqynǵanda shirenip, Toqtatady zorǵa. Alpamsadaı denege, Qazanymen quımasa, Shómishiń shaq kele me. Sán qýǵan bıkesh aılyǵyn Bóledi úshke teńdeı. О́zine, páterge, Iti de bir sybaǵa, О́ńeshi tesik bolǵasyn, Mólıip kózi tura ma. Zeriktirmes ermegi, Býldóginiń astynda, Jumsaq tósek tórdegi. Aptasyna bir ret, Shomyldyryp vannaǵa, Et qoıady tabaqpen, Kósek-kósek aldyna. Átirdi de sebedi, Alty aı saıyn vetvrach, Dárisin kelip egedi.

*  *  * Jabý jaýyp ústine, Dep: «salqynnan tońady». Ákesi men sheshesi, Qarttar úıiniń qonaǵy. Kópten kómek suraımyn, Apasy aıtqandaı: «Erkegi quryp qalǵan ba,  Qudaıdyń».

Jetkergen ÁBDIREIULY

Qyzylorda oblysy

Emhanada: – Dáriger, kómektesińizshi, qalaı aryqtasam bolady? – Bankke baryp qomaqty nesıe alyńyz... *** Ota jasalǵannan keıin tósekke tańylǵan naýqas dárigerge: – Keı-keıde ishi-baýyrym dyzyldap, denem selkildep ketedi. – Báse, «bez zvýkaǵa» qoıyp, tappaı júrsem... Qaıta ota jasaımyz, aǵasy... *** Analız qorytyndy­syn shyǵar­ǵan dáriger na­ý­­qasqa: – Sizdiń aǵzańyz qurylys zattaryn satatyn dúkenge uqsaıdy.  – Nege olaı deısiz? – О́ıtkeni, sizdiń ótińiz ben búıre­gińizde – tas, býyndaryńyzda – tuz, bulshyq etterińizde – temir, ókpeńizde – kúl, asqazanyńyzda qum jınalyp qalǵan. ***  Dáriger naýqasqa: – Eger siz skrıpka tartýyńyzdy qoısańyz, dertińizden qulan-taza aıyǵyp ketesiz, – deıdi. Naýqas rahmetin aıtyp shyǵyp ketken soń, medbıke dárigerden: – Myna kisiniń derti men skrıpka-nyń qandaı qatysy bar? – dep suraıdy. – Ol ekeýmiz bir podezdenbiz... Kórshim ǵoı...

 

Jylbasy jónindegi jınalys

Shyǵystan bozamyqtanyp tań nury kóriner-kórinbes kezdegi qorazdyń «kýkarekýlegen» ashy daýysy tátti tús kórip jatqan ań-qus bitkendi shoshytyp oıatty. – Ne bolyp qaldy? – Taǵy da taýyq pa? – «Erte shaqyrǵan taýyqtyń moınyn jular» degen, osy-aq uıqy bermeı qoıdy, moınyn julyp tastaý kerek. Ań-qus dúrligip qaldy. Biraq, buǵan qoqılanǵan qoraz yqqan da, buqqan da joq. Qanatyn qomdap ushqysy kelgenimen uzaı almady, jartysy qulaıyn dep turǵan kepeniń tóbesine top ete tústi. Qanatyn qaǵyp-qaǵyp jiberip, aınalasyna aıbarlana qarady.  – Bir mańyzdy sharýa bar. Tezirek jınalyńdar! – dep ámir etti sosyn. – Muny jan-janýarlar «ań patshasy arystannyń ámiri» dep uqty. Myna meshinniń Qudaı súıer bir qylyǵy joq. Aǵashtan aǵashqa órme­legennen basqa túk bitirmeıdi. Adamǵa uqsaǵanymen, mıy joq. Mıy joq bol­ǵannan soń aınalasyna syıy joq. Sóıte tura, keıde adamdy mazaqtaımyn dep ersi qylyq kórsetedi. Sonda da ony syılap meshin dedik. О́ziniń jyly ǵoı, qalaǵanyn jesin dedik. Ol saltanat qurǵan jyly biz úndemedik. Onyń jyly bitti, taqqa endi men otyrdym. Sondyqtan da, buıryǵymdy tyńdańdar, – dep qyzyl qoraz aıdary tikireıip, kózderi shatynap, aınalasyna alara qarady.  «Mynaý ne aıtar eken? Sóziniń sońyn baǵalyq» dep uıqyly-oıaý ań-qus kelisip qoıǵandaı úndemedi. Olar tym-tyrys qalǵan soń qoraz «búkil ań-qus buıryǵyma bas urdy» dep oılady.  – Osy men túkke túsinbeımin, – dedi qoraz qoqılanyp, – adamzatqa tıtteı de paıdasy joq qapteser tyshqan nege jyl basy bolady? Daladaǵysy ala jazdaı eginnen egin qoımaıdy. Osyndaı  zııankes jándiktiń (janýar deýge qımady) jyl basy bolýy ádildik pe, aǵaıyndar-aý? Kýkareký dep tańdy atyryp, kýkareký dep keshti batyryp júrgen myna men jyl basyna laıyqty emespin be? Ádildik qashan saltanat qurady? Jyl sanaýdy qaıtadan qaraý kerek. Búgingi jınalysymyzdyń basty máselesi osy. – «Taýyqsyz da tań atady». Osyny da túsinbeıtin mılaý ekensiń, – dedi túlki. – Qansha jerden qý bolsań da jyldardan qur qalǵan senen aqyl shyǵar ma? Dilmarsymaı jaıyńa júr. «Túlkiniń terisi óziniń sory» degen de bar. Adamzat kelip qalmaı turyp bul jerden qarańdy batyr, – dep qoraz oǵan jaqtyrmaı qarady. Túlki qorazǵa tap bermek edi, qasqyr ony tyıyp tastady. Jyl ıesine tıisýge bolmaıdy! Qasqyrdy kórgen túlki kózderi ejireıip, keıin shegindi. Minbege qoıan kóterildi. – Menińshe, qorazdiki durys, sózi sóz-aq! Tańdy bárimizden buryn qarsy ala­tyn qoraz jyl basy bolýǵa ábden la­ıyq! Sondyqtan, qorazǵa daýys berýge sha­qy­ramyn, – dep qoıan sózin qysqa qaıyrdy. Minbege úırek shyqty. Ol balpań-balpań etip, ózimen balapandaryn súırep shyqty.  – Qoraz ben taýyq túptep kelgende bizben týys. Onyń jyl basy bolýyn men de quptaımyn! – dep balapandaryn shubyrtyp minbeden tústi. Tosynnan uran tastalǵannan soń ba, qaz basyn qazdań etkizip kóterip aldy. Tumaýratyp júrmese de, óp-ótirik jótelip aldy. Qańq-qańq etip ol da minbege qaraı bara jatty. – Taýyq bolmasa, saýyq bolmaıdy, – dedi qaz sańq etip.  Qorazdyń aıdary odan saıyn qyp-qyzyl bolyp ketti. Qaz neni búldirip qoıǵanyn endi sezgendeı sasty. Sosyn jalma-jan qanatymen tumsyǵyn basty. – Jyl basy qoraz bolsyn! – dep minberden jalma-jan túsip ketti. Ań-qustardyń arasynan bireý jylmań etip minbege qaraı jyljyp bara jatty. Eshki eken.  – Úı qustary búgin nege sonsha belsenip ketti? Men sizderge bir jumbaq jasyraıyn. Eger qustar tym azaıyp ketse «Qyzyl kitapqa» jazady. Al, tym kóbeıip ketse she? – dep eshki kózin ejireıtti. – Sol da jumbaq bolyp pa? Eger qustar tym kóbeıip ketse «Tátti taǵamdar» kitabyna jazady, – dep teke baqyldady. Qasqyr tisin qaırady. – Tuqymdaryń tuzdaı quryp bara jatqan seksek baba urpaǵy edińder. О́mirlerińde kórgen jaqsylyqtaryń joq. Tipti, maǵan da jaqpaısyńdar. Etińdi jesem, ishime toń qatady. Sondyq­tan, senderge súıkenbeımin. Maǵan keregi semiz qoı, solardy ózime ıkemdeıin. Al, jyl basyna meni saılasańdar, eshki tuqymyn kóbeıtemin, – dep qasqyr tilin jalańdatty. – Bul kúsh kórsetetin jer emes. Saıası másele qaralyp jatqanda da qasqyr qasqyrlyǵyn istemek pe? – dep aıý gúr etti. Qasqyrdyń jon arqasy dir etti. – Men toqal eshki edim, qalaı kóbeıemin? – dep bir eshki shyj­byńdady. – Áı, mynaýyńnyń saıası másele qara­­lyp jatqanda óz jaǵdaıyn qys­tyr­­ǵany nesi? Eshkini jınalystan qýyp shyǵaıyq, – dep túıe tuldandy. Arystan men jolbarys jıynnyń sońyn ala keldi. – Bul ne topyr? – dedi arystan gúr etip. – Myna qoraz jyl basy bolamyn deıdi, – dep ekeýiniń aldynan qasqyr qol qýsyryp shyqty. – «Qyt-qyttaǵan taýyq jumyrt­qalamaı qoımaıdy» degen bar edi. Aqyry kókeıindegisin bildirgen eken ǵoı. Jyl basy onyń ne teńi? – dep jolbarys julqyndy. – Kýkareký! – dep qoraz aıqaıǵa bas­ty. – «Erte shaqyrǵan qorazdyń basyn alady» degen, mynanyń basyn alyńdar! – dep ámir etti arystan. Qudaı qaqqanda, osy kezde meshin taqtan túsip, ornyna taýyq otyrdy. Qoraz qoqılanyp taýyqtyń qasyna qansha barǵanymen, taýyq taýyqtyǵyn istedi. «Taýyq bar jerde qaýip bar» degen bálkim osy shyǵar. – Bir jyl kózdi ashyp-jumǵansha syrǵyp óte shyǵar. Seni me, seni! – dep túlki taýyqqa tap-tap berdi. Jylbasy jónindegi jınalys osymen bitti.  Sodan beri qoraz táýliktiń kez kelgen ýaqy­tyna qaramaı «kýkarekýine» basyp júr. Sirá, qyzǵanyshtan shyǵar. Al bylaı­ǵylar «osy qorazdan-aq qutyl­maı­tyn boldyq. Ýaqyttan jańylystyryp bitti» dep nalyp júr. Endi bireýler tań­nyń at­qanyn bildirtý úshin esek laıyq de­­se-di. «Murtqa ókpelep júrgende saqal shyq­ty» demekshi, qorazǵa renjip júrgen­de kúnimiz esekke qarap qalsa jetisedi ekenbiz. Qaı ýaqytta shaqyrsa da taýyqtiki tabıǵı! Tórlet, Taýyq jyly!

Sabyrbek OLJABAI

ShYMKENT

 

Psıhologpen áńgime: – Qyz-kelinshekter erkekterge qaraǵanda nege uzaq jasaıdy? – О́ıtkeni, olardyń áıelderi joq.

– Osy sen úsh-tórt ret úılendiń, nege neke saqınasyn taqpaısyń? – Bárin jarqyratyp taǵyp júrgenim birtúrli uıat emes pe?

– Etjeńdi azamattar qashanda sypaıy keledi-á? – E, olar tóbeleske joq, qashý da qıyn olarǵa.

– Ǵumyrymda eshkimdi aldamappyn, urlyq ta jasamappyn, qııanatqa da barmadym!.. Sonda men nege ǵana nashar ómir súrem? – О́z suraǵyńa óziń jaýap berip tursyń.

– Ata, siz neǵyp dúrbimen kúni boıy asúıden shyqpaısyz? – Qarsy úıdegi kórshi eseıgen qyzyn baqylaýdy tapsyrǵan bolatyn...

– Aty elge belgili mekemelerde nege ǵana mahabbat qyzyqtary bolmaıdy? – Ondaǵy qyzmetkerlerdiń túgelge jýyǵy bir-birine týysqan bolyp keledi.

 

Múıisti júrgizetin  Berik SADYR