Bilimdiniń dáýreni jetken kezeń

О́zińdi-óziń jattaı syılaǵanda jatty jannan túńildirý emes, tegińniń tereńdigin uǵyn­dyrý, tuńǵıyǵyna úńildirý ekenin erek­­she táptishtep, termelep, tarazylap, tilge tıek, oıǵa ottyq bolarlyqtaı jol sil­tegen.  Tolǵaǵy pisip, tolǵaýy toqsan tolqytqan eldik tildiń tetigin túzeıtin álipbıdi ózger­týd­egi túıtkildiń túıini sheshilip, nar-táýe­keldiń tusaýy kesilgeni keleshektiń kók­jıegin keńeıte túskendeı oıymyzdy serpiltti. Latyn álipbıine kóshý álemdik únmen úndesip, eldik til­de tildesýdiń ıaǵnı, bútin­dele túsýdiń basty kepili bol­maq. Azamatyn bilikti etý, búkil qoǵamnyń kó­shin kólikti etýdiń negizi eken­diginiń aıshyqtala aıtyl­ǵany arqalandyra tústi. Eń bastysy, «Ke­meń­gerge de keńes kerek» degen handardan jetken qa­­ǵı­­danyń kóner­mege­nin uǵyndyq. Shyǵys dana­lary­nyń «Dúnıedegi bar nár­seni biletin – halyq. Halyq­tyń bilgenin bile­tin jan áli anasynan tý­ǵan joq», degen ózekti ósıeti baǵdardyń ón bo­ıynda órbip otyrǵandaı. Maqalada aqyl aıtýdan góri aqyldasýdyń, aqyldasa otyryp aqylǵa aqyl qosýdyń júıeli je­lisi, danalyqtyń altyn arqaýy úzil­megendigin baıqatady.  Qos dáýirdiń toǵysqan toǵyz ta­raýynda óz jolyńdy aıqyndaý alageýim alasapyran zamanda adasý­dan saqtaıtyny saraptalǵan. Ja­handanýdyń jal-jal tolqynyna jutylyp ketpeıtindeı jigerdi janyp, namysty qamshylaı túsken. Árbir adam ózin ózi taýyp, zamannyń talabyna saı beıimdele bastaýy kerek deı kele, ózgerý degen ózgege elikteý emes, ózin-ózi taný, ózine-ózi sený, ıaǵnı ózine-ózi kelý ekendigin erekshe eske salady. «Adamzattyń bárin súı, baýyrym dep» – uly Abaı ardaqtaǵan ónegeniń jalǵasyndaı ózgeni ógeısitpeı, ózińdi syılata bilýdiń de qyry men syry syndarly oımen bekitilgen. О́tkenimizdiń óreli ónegesin órkenıettiń órine talpyndyratyn da ózimshildik emes, ózimizge ǵana tán tabıǵatymyz, dińi berik dilimiz, dástúrimizge saı dinimiz qaǵıdasy dóp basyp aıtylǵan.      «Jeti ǵalamnyń syryn bil, jeti jurttyń tilin bil, óz tilińdi qasterlep, ózgelerge uǵyndyr» degen jeteli jurt­tyń deńgeıine qalaı jetýdiń de tálimdi tásili egjeı-tegjeıli dáıe­gimen dáleldengen.  О́nerimizdiń órisin ósirip, ónegeniń bas­taýyndaı qasterlep, rýhanı asyl mu­ra­­myzdyń deńgeıin moıyndatý  qundy­lyq­tarymyzdyń qunyn paıymdata otyryp dáripteı bilýge de ózindik mán berilgen. Dástúrdiń tozańynan silkinip, ozy­ǵyn oıǵa toqyp, kórpeńe qaraı kósilýdiń, men­men­sýden, daraqy­la­nýdan, urda-jyq áper­baqan minezden saq­taıtyn halqymyzdyń «Tar­ta je­seń taı qalar, qorqa jeseń qoı qa­lar» degen esti eskertýi erejege aınala túsken­deı.  Bilimdiniń dáýreni jetken, bilek­tiniń kezi ótken kezeńniń básekesine bá­sińdi jibermeý, úırengenińdi elińe úırete bilý biliktiliktiń shyńy bolmaq.  Dúnıeni dúr silkintken dúleı daýyldyń ekpini, tegeýrindiniń tekpini sanamyzdy sansyratsa da rýhymyzdy kúırete almady. Qııanattan qııalaı ótip qııametten aman qalǵan qaısar jurt súrleýge súrinip, shal­ǵynǵa shalynyp, soqpaqqa soǵylyp, damý­dyń dara jolyna umtylǵan utymdy ýaqytta tarıhtyń sabaǵyn saralaı, baryn baǵalaı, asylyn daralaı bilýdiń dara tásilin ta­býdyń da máni asty syzyla kórsetilgen. «Jel tilegenniń daýylǵa ury­na­tyny» urda-jyq «uranshyl­dardyń» dańǵaza daý-damaıynan bastalatyny da eleýsiz qalmaǵan. «Kisi elinde kúrkiregenshe, óz elińde dúrkire» deıtin maqaldyń da má­nin asha túsetin «týǵan jerge týyń­dy tik» baǵdarlamasy ýaqyt talabyna suranyp turǵan tańdaýly jol dep uǵyndyq. Dara tulǵalardy tuǵyryna qon­dyrý arqyly jas urpaqqa úlgi berý de qaperde ustalǵan.  Bolashaq búginnen bastalady desek, tu­tas­tyqtyń kepili, kósh bastaǵan kósemniń, sóz bas­taǵan sheshenniń, tamyry tereń saltymyzdyń, rýhy bıik halqymyzdyń qadirin qasterleı bilý óz­ger­mes ósıetke aınalmaq. Demek, ataly sózdiń aı­tylmaǵy – arysqa sert, qabyldanýy – halyqqa sert. 

Ǵalııa QAIDAÝYLQYZY AIÝPKELINI, «Altyn Arqaý» mádenı- etno­grafııa­lyq áıel­der qoǵamdyq birles­tiginiń tóraıymy

ALMATY