Balqash jaqqa jol túse qalǵanda janarǵa ilikkenshe taǵatsyzdandyryp, qansha kórseń de tamsanyp-tańyrqaýdan tandyrmaıtyn sırek bir tabıǵat jaratylysy bar. Saǵym oınaǵan alystan kenetten munarlanyp, aınalasyndaǵy adyr-qyrattardan qııaqtanyp qol bulǵaǵandaı, tezirek jetýge, tipti, jelpinte túserin qaıtersiz. Jap-jazyq japan dalada bir-birimen jalǵasqan bitpes bel-belesterdiń aıasynda aıdynǵan aıryqsha dara keıpi kóńilińdi tátti qııaldarmen terbep, esten ketpeıtin bir ádemi ápsana kókirekte kúmbir-kúmbir qaǵyp, óne boıyn sodan esken shýaqtan jylyp ta sala beredi.
Kúre jol boıynan sál jyraqtaý turǵanymen, baıqaǵan janǵa shalynbaı qoımas tóńirektegi alasa buırattardan oqshaý quzdıǵan turpatyn ǵajaıypqa ǵaıyptandyrýǵa bolmas. Alaıda, ushy-qıyrsyz qula túzde qudyrettiń ózi qondyra salǵandaı saıaq asqaqtaı qalǵan jumbaqtyǵy, bul endi keremet qubylys demeı tura almaısyz.
Muny da qoıǵanda, aty qandaı deseńizshi. Tusynan alǵash ótip bara jatqanda eriksiz qadala kóz tigilýin sezgen serikter «Áıgili Tolaǵaı osy» degende eleń etkenbiz. Qulaqtan ketpegen, keýdede jattaýly, kóńilge ystyq ańyz eske alynǵan.
...Este joq eski zamanda bir ananyń jalǵyz uly bolypty. Onyń týa salysymen kún sanap ósken kúsh-qaıratyna eshkim teń kelmepti. Kúnderdiń kúninde eki-úsh jyl qatarynan qar túspeı, jaýyn tambaı, el kúızeliske ushyrapty. «Apyrmaı, myna japanda qysta baýraıyna qar , jazda basyna bult úıirip jer qutyn keltirer bıik tóbe de bolmady-aý» dep kúrsingen úlkender ýaıymy qulaǵyna jetken álgi alyp bala Altaıdyń ba, álde Tarbaǵataıdyń ba, kóp shyńynyń bireýin arqalap aýyl mańyna jetkizgen eken deıdi. Taýmen qosa jaýyn da tolassyz quıa kelipti.Sharshaǵan bala arqadaǵy quz astynan shyǵýǵa shamasy kelmeı, ústin basyp qalady. Sol ulannyń aty Tolaǵaı bolýynan taý da solaı atalypty.
Bul osylaı atalatyn jalǵyz taý emes. Marqakól, Torǵaı, Jańaarqa jaqtardaǵy aımaqtarda da kezdesedi. Qaıda da, qalaı da mundaı bıikterdiń bitimi bólektigi birden baıqalady. Qaı ólkede de jalpaq dalada kók júzine jeke shanshylǵan shoqy shynymen áldeqaıdan ákelip tóńkerilgendeı kórinip turady. Qaraǵandy oblysynyń Shet aýdany aýma-ǵyndaǵy Tolaǵaı basyna kóterilgende kóz jeter óńir alaqanǵa salǵandaı tómende kósilip jatady. Ol ol ma, shalqar jazyqtan asyp kókjıekten kókseńgirlenetin Taǵylynyń, Ortaýdyń, Besshoqynyń, Aqshataýdyń, Aqjaldyń jotalary jonyna sheıin shalynady.Tóskeıi qulashy keń jaıylǵan jazıra. Taǵy qaıran qalarlyǵy sol, Balqashqa qaraıǵy shóleıtteý, qumdaýyttaý taqyrly jer reńi Aqsý-Aıýly betkeıine bettegende shúıgindi, qunarly atyrapqa ulasady. Ańyzdaǵysha arqalanǵan quz sońynan ilese kelgendeı basyn bult aınalyp, qoıyn-qoınaýyn qar toltyratyn osy tus jazy jańbyrsyz, kóktemi mol nársiz bolmaıdy.
Jer-sý attaryna baılanysty ańyz-ertegilerge aınalǵan hıkaıalar kóp qoı. Bylaı alyp qaraǵanda, tolaǵaı sóziniń kóne túp tamyry mońǵol tilimen tórkindes jeke, jalańash, taqyr, qý bas, tolassyz soqqan jel sııaqtyly túrli maǵyna beredi.Dýlat aqynnyń «Tórt túlikke toltyrdy, tolaǵaı tuldyr qyratty» degen jyr jolynyń bulaısha teńelýi teginnen tegin emes bolsa kerek.Al «tolaǵaı tabystar, tolaǵaı kúsh ıesi» dep búginde jıi qoldanylatyn sózder túpki mánimen múldem úılespese de, elenbeı keledi.
Aty ertegideı sulý taý týra kóne túrindegi maǵynany bildirýindeı jaqpar-jaqpar tastyly, ózge kózge iligeri joq jutań tóbe. Bálkim, sondyqtan soǵan baılanysty qoıylǵan shyǵar. Áıtse de ańyz degenimizben, eli úshin jaqsylyq jasaýǵa janyn pıda etken óren esimine astastyryla ataldy ma eken degen oı da oralady. Onda baıandalýynan aınymaı japanda paıda bolýdaǵy erek beınesi sony meńzemes pe!
Kim biledi,bireýler baıqar, bireýler baıqamas, Aqshataý men Aqsý-Aıýly aralyǵyndaǵy osynaý taýdyń júrek terbeterlik jumbaq syry yntyǵarlyq-aq. Alaıda, amal ne dersiz, búginde olaı-bulaı aǵylǵan jolaýshylar oǵan kóz toqtatpaı óte shyǵady. О́kinýden ne qaıyr, ol týraly bul kúnde eshkim bile qoımaıdy. Ańyz-ertegi estip, oqyp, kókeıge toqyp óspegen, ólke tylsymyna ógeı urpaqqa kóp tóbeniń biri kórinedi. О́ziniń «Tolaǵaı» dastanynda Ábdilda Tájibaev;
Aýysypty zaman talaı,
Atalǵaly taý Tolaǵaı...
Sony úlkender ertegi etken.
Alypty taý basyp jatqan,
Ana sútin tas bop qatqan,
Kóredi áli ótken, ketken – dep jyrǵa qosqandaı, osyndaıda qandaı jer ekenin anadaıdan ańǵartar arnaýly belgi-taqtaısha ornatylyp qoıylsa, bireý bolmasa bireý halyq ańyzyndaǵy qasıetti taýǵa súısine qarap aıaldar ma edi, talaı zamandardan aýyzdan-aýyzdaǵy ulan erligi kóńil tolqytar ma edi deısiń. Búgingi tolqynǵa muny bilgenniń paıdasy bolmasa, zııany bolmastyǵy haq, árıne.
Áıtkenmen, budan góri de mynadaı oı mazalaıdy. Aınalamyzdaǵy tabıǵat jaratylystarynyń kóz aldyda tanyǵysyz ózgerýi kezinde mundaı kúıinishti kúı Tolaǵaı basyna da kelý qaýpi joq emestigine senim az. О́ıtkeni kórip-kónip kelemiz, ishimiz ýdaı ashyp kelemiz. Máselen, biz týyp-ósken Nura jaqtaǵy Kókózek aýylynyń qarııalary janyndaǵy tóbe syry týraly, ıaǵnı basyna Qolań atty qyzdyń jerlenýine baılanysty solaı atalyp ketýin áńgimelep otyrýshy edi. Halyq aqyny Qaıyp Aınabekov te eskilik ǵuryp qurbany bolǵan jigittiń syrttany Kertińdi men Qolań sulýdyń adal mahabbatyn ardaqtaýǵa «Qolań» dastanyn arnaǵany belgili. Mine, osy tóbe bir kúni aıaq astynan qazylyp, qıyrshyq tasy jol tóseýge áketile bastady.Úlkenderdiń el aýzyndaǵy tóbeni buzýǵa renishteri qaperge alynbady. Mektep oqıtyn kezimiz ǵoı, bizdiń de óz tarapymyzdan qarsylyq bildirmekke júk kólikteri jolyna topyraq úıip, tas tógip, shuńqyrlar qazyp tastaýymyzdan túk shyqpady. Aqyry, tóbe aıaǵyna deıin qoparylyp, esh belgisi qalmady.
Osylaısha el-jer tarıhyn elemeý kesiri, joǵaryda atalǵandaı, Tolaǵaıǵa da tımeı ketpeýine alańdarlyq jaı bar. Astana-Almaty kúre joly salyna bastaǵanda tasy men qıyrshyǵyn qoldanýǵa kóz tigilgenin bilemiz. Áıteýir ol joly suqtan aman qaldy. Endi jol qaıtadan keńeıtiler kezde bulaısha bolmaýy múmkini alańdatady. Aýyz bir salynsa mol salynyp, toqtatý qıyn soǵary anyq. Demek, jańa joba jasaý aldynda taýdy qaz-qalpynda saqtaý máselesi erekshe eskerilý qajettigin basa aıtpasqa bolmaıdy. Sondaı-aq, este tutýǵa laıyq jaıttyń biri, Tolaǵaı ǵalamat, ǵajap kórinisimen ǵana qyzyqtyrmaıdy. Onyń baýraıynda, dálirek aıtsaq, Taǵylyǵa qaraıǵy 10-12 shaqyrym tusta tas qorshaýly obalar jurnaǵy kórinedi. Akademık Álkeı Marǵulan ózi bastap qazba jumystaryn júrgizip, zerttegende odan tabylǵan altynmen aptaýly syrǵalar, áshekeıli monshaqtar, qumyralar, basqa da birqatar turmystyq zattar qola dáýiri kezeńine jatatyny anyqtalýyna qaraǵanda ertedegi adamdardyń ejelge mekeni ekeni ańǵarylady.Babalar izine kýáger, tarıhı máni bar obalardy qorǵaý taǵy bir nazar aýdartarlyq másele der edik.
...Tolaǵaı kórinse, bizge alys qıyrdan taý arqalap, týǵan topyraǵyna jetkizip jyǵylǵan bala elesteıdi. Másele ańyz ekendiginde ǵana emes. Másele elin súıýge, eline peıili men meıirin tógýge aıanbaýǵa beıildendiretin ańyz taýdyń ólkemizdiń kórkin kelbettendirip turýy ekendiginde desek, ony eleýsiz etpeý,tanystyryp-tanytyp júrý kerektigi uǵynylar.
Aıqyn NESIPBAI,
jýrnalıst
Qaraǵandy oblysy,
Shet aýdany