Aýyldy jerlerdegi bala sany az shaǵyn mektepterdiń tarıhy elimizdegi ekonomıkalyq ózgeristerge tikeleı baılanysty. 90-shy jyldary aýyl sharýashylyǵyna júrgizilgen reformadan keıin keńsharlar taraǵan soń, ishki mıgrasııa oryn aldy. Eldiń aýyldan qalaǵa, iri ortalyqtarǵa qaraı kóshýi jıiledi. Jurt kóshken soń aýylda bala sany da azaıdy. Osyndaı sebeptermen qazir Jańaqala aýylyndaǵy Qaratorǵaı orta mektebinde barlyǵy 75 bala bilim alady. Buryn keńshardyń bólimshesi bolǵan aýyl ǵoı, ol ortalyǵymyz bolyp sanalatyn Arqalyq qalasynan 98 shaqyrym jerde ornalasqan. Oblys ortalyǵynan da, Arqalyqtan da qashyq ekenbiz dep, balanyń bilimine qalaı bolsa solaı qaraı almaımyz.
Bala sany az shaǵyn mektepter jalpy óńirdiń bilim salasyndaǵy ózekti másele bolyp tabylady. Bul ishki mıgrasııamen, ekonomıkalyq-áleýmettik jaǵdaılarmen baılanysty kórinis. Oǵan dál qazir jasar amal joq. Sondyqtan ustazdar qaýymy balalar bilimin ortaıtpaý, kóshten qalmaý úshin negizinen ózimizdiń biliktiligimizge ıek artyp otyramyz. Mekteptegi bastaýysh synyptarda – 27, al 5-11 synyptarda 48 oqýshy oqıdy. Sonymen qatar daıarlyq synypqa 4 bala, shaǵyn ortalyqqa 25 bala baryp júr. Olar da erteń mektep synyptaryn tolyqtyrady degen úmitimiz bar. Shaǵyn jınaqtalǵan mekteptegi basty qıynshylyq balanyń azdyǵynan týyndaıdy ǵoı. Biz 2 jáne 4-shi synyptardy, 5-shi jáne 6-shy synyptardy biriktirip oqytamyz. Bul balaǵa da, muǵalimge de jeńil emes. Alǵashqy kezderi muǵalimder tipti sharshap, sabaqtyń nátıjesi de onsha bolmaı júrdi. Rasynda, aınaldyrǵan 45 mınýtty eki túrli synyptyń baǵdarlamasyna bólý oqýshylarǵa da ońaı soqpaıdy. Biz túrli tájirıbe de jasap kórdik, eki synypty biriktirmeı, bólek te oqytyp júrdik. Alaıda, aınaldyrǵan eki balaǵa sabaq ótý de onshalyqty nátıjeli bolmaıdy eken. Halqymyzda «bala balaǵa qarap ósedi» degen sózdiń rastyǵyna kózimiz jetti. Alǵashqy jyldary muǵalimder biriktirilgen sabaqty moıyndamaı, bir bala otyrsa da ár pándi bólek ótkizýdi de oılady. Ol úshin muǵalim artyq aqy da almaıtyn. Bul da tyǵyryqtan shyǵýdyń joly emes ekenine kózimiz jetti. Sondyqtan ustazdar qaýymy birikken synyptardaǵy ádistemeni jańǵyrtý, jetildirý isine kiristik. Mektepte ylǵı talqylap, tájirıbemizben bólisýden, bir-birimizge úıretýden jalyqpadyq. Izdenisimiz kóp boldy. Qazir mektepte burynnan qyzmet etip kele jatqan ustazdar synyptardy biriktirip ótetin sabaqtar ádistemesin jaqsy deńgeıde meńgergen. Jyl saıyn mektepke kelgen jas mamandardy aldymen osy biriktirip oqytý tájirıbesin meńgerýge úıretemiz, beıimdeımiz. Instıtýttan jaqsy oqyp kelgenmen jastardy bul iske tájirıbe ǵana shıratady.
Balalar sany az shaǵyn jınaqtalǵan mektepterdegi problemalar ortaq bolǵannan keıin, men 2010 jyly oblysta ótken semınarda biriktirilgen synyptardaǵy sabaq týraly tájirıbemdi taldap kórsettim. Onan keıingi jyldary Arqalyq mańyndaǵy mektepter úshin de qalalyq semınarlarǵa qatysyp, tájirıbe bólisip júrdik. Taǵy bir aıtarym, birikken synyptarda ótkizilgen pánderdi ıgerýge balalar da talpynady, kóndigedi. Sabaqtan bos kezde ony tereńdep ıgerýge tyrysady. Muǵalimder birikken sabaqtarda kóbine oqýshynyń ózin sóıletýge, oılanýǵa ıtermeleıdi. Munyń ózi eki synyp oqýshylaryna baǵdarlamany ıgerý úshin 45 mınýtty jetkizýde kómegi bar, sonymen qatar balanyń óz betimen izdenýine mashyqtandyrady, úıretedi.
Aýyldaǵy balalar sany jetimsiz shaǵyn mektepterdegi birikken synyptarda sabaqtyń sapasy joǵary bolýy úshin kabınetter, ınteraktıvti taqtalar, kompıýterler sekildi qazirgi zamanǵy jetildirilgen quraldar bolǵany lázim. Bul 45 mınýt boıy muǵalimniń aýzyna qarap otyrmaı, balanyń óz betinshe oılanýyna, izdenýine kóbirek múmkindik beredi. Bizdiń mektepte bıologııa kabıneti jasaqtalǵan. Interaktıvti taqta, kompıýter, ınternet bar.
Degenmen, mekteptegi bilim sapasynyń deńgeıi aldymen muǵalim biliktiligine tikeleı baılanysty. Muny sanaly ǵumyrym mektepte ótip, bala oqytýmen kele jatqan soń ómirlik tájirıbemnen bilemin. Sondyqtan ustazdar qaýymynyń jumysy naǵyz shyǵarmashylyqpen teń der edim. Olar izdengende, bilimin kóterip otyrǵanda ǵana baǵdarlamany balaǵa jetkize alady. Ádisteme talaby osylaı eken dep, bar salmaqty balanyń ózine salyp qoıý da artyq ketý dep bilemiz. Sondyqtan ustazdar qaýymyna ár 45 mınýt syn saǵaty sekildi. Men óz mektebimizde tek muǵalimder biliktiligine senemin. Mektepte 21 muǵalim qyzmet isteıdi, sonyń 17-niń joǵary bilimi bar, qalǵan tórteýi kolledj bitirgen. Olardyń arasynda joǵary, birinshi, ekinshi sanatty muǵalimder de bar. Balaǵa bilimniń negizi bastaýysh synypta qalanady. Oqýshynyń bilimge yntasyn, qabiletin osy synyptarda asha bilý kerek. Bastaýysh synyp muǵalimderi Orynsha Omarova, Shynar Ábdildına osy jolda naǵyz ter tókken ustazdar dep bilemin.
Balalar sany az mektepter negizinen alys aýyldarda ornalasqan, olarda saǵat sany az bolǵan soń, jastar jaǵy kele bermeıdi. Qazirgi kúni hımııa jáne mýzyka páninen mamandar bolmaı otyr. Munyń ózi aýyl mektebine ońaı tıip otyrǵan joq. Hımııa sabaǵyn fızıka pániniń muǵalimi ótkizedi, ustazdyń biliktiligi arqasynda tyǵyryqtan jol tapqandaımyz. Bizdiń túlekter jyl saıyn joǵary jáne arnaýly orta oqý oryndaryna túsedi. Aýylda oqýyn jalǵastyra almaı qalǵan túlek joq, barlyǵy da mamandyq alyp jatyr. Bul mektep bergen bilimniń deńgeıin kórsetedi. Muǵalim biliktiligi balanyń qalyptasýyna, ómirde óz jolyn adaspaı tabýyna da yqpal etedi. Ustazdy sol úshin de ulyq kóremiz.
Júrsin BAIGО́KINA,
Qaratorǵaı orta mektebiniń dırektory
Qostanaı oblysy,
Arqalyq qalasy,
Jańaqala aýyly