Aýyl sharýashylyǵyndaǵy ınnovasııalar – salany jańǵyrtý negizi

Qyzmeti Qazaqstan Respýblıkasy úshin joǵary praktıkalyq áleýetke ıe perspek­tı­valy, bastamashyl, táýekeldi ǵylymı zertteýlermen aınalysatyn ǵalymdarǵa, ǵylymı ujymdarǵa, uıymdar men kompanııalarǵa qarjylyq qoldaý kórcetý bolyp tabylatyn «Ǵylym qory» aksıonerlik qoǵamy Ǵylym qorynyń qarjylyq qoldaýy arqyly júzege asyrylǵan ınnovasııalyq jobalardyń jekelegen nátıjelerin jurtshylyqqa tanys­ty­rýdy odan ári jalǵastyrýda. Ǵylym qory barlyǵy 28000,3 mln. teń­geni quraıtyn 33 jobany qarjylandyrdy. 22 joba boıynsha granttar berý arqyly 250 mıllıon teńgege qarjylandyrylsa, somasy 2550,3 mln. teńge bolatyn 11 jobany qaı­tarymdy mehanızm boıynsha qarjylandyrý júzege asýda. Qazirgi ýaqytta ınnovasııalardy damytý esebinen ekonomıkanyń ósýin qamtamasyz etý­ge baǵyttalǵan 2010-2014 jyldarǵa ar­nal­ǵan údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııa­lyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasy eldegi ınnovasııa­lyq saıasattyń basty baǵdary bolyp tabylady. Agroónerkásip kesheni ekonomıkanyń ba­sym sektorlarynyń biri retinde belgilengen osy atalǵan memlekettik baǵdarlamany jú­zege asy­rý úshin Ǵylym qory kartoptyń ot­andyq elı­taly tuqymdaryn óndirýge ınno­vasııalyq tehnologııalar engizý jónindegi jobany qar­jy­lan­dyrdy. Jobany Almaty oblysynyń Kerbulaq aýdanynyń aýmaǵynda «Jolbarys Agro» ǵy­ly­mı-óndiristik birlestigi» JShS júzege asyrýda. Kartop bizdiń elimizde negizgi tamaq ónim­deriniń biri bolyp tabylady jáne óziniń máni jaǵynan nannan keıin ekinshi oryn alady. Onyń syrtynda kartop tamaq, jeńil jáne farmasevtıkalyq ónerkásipte shıkizat retinde paıdalanylady, sol sııaqty maldar­dy azyq­tan­dyrý rasıonyna da kiredi. Qazirgi ýaqytta atalǵan daqyl boıynsha óndiris alańy respýblıkada shamamen 155,7 myń gektardy quraıdy. Kartoptan joǵary ónim alýdyń mindetti sharty ony ósirýdiń barlyq agrotehnıkalyq ádisterin saqtaı otyryp, sapaly tuqymdyq materıaldy paıdalaný bolyp tabylatyny bel­gili. Aýylsharýashylyq daqyldarynyń ón­im­diligin qaýyrt arttyrýdyń túbegeıli tá­sil­deriniń biri jergilikti topyraqtyq-klımattyq jaǵdaılarǵa beıimdelgen joǵary ónimdilikti sorttardy óndiriske engizý bolyp taby­la­tynyn álemdik tájirıbe kórsetip otyr. О́z kezeginde el rynogyna tuqymdyq jáne taýarlyq kartopty negizgi jetkizip berýshi bolyp esepteletin Qazaqstannyń ońtústik óńi­rinde sapaly tuqymdyq materıal sanynyń jetkiliksiz bolýy atalmysh jobanyń kókeı­kestiligin moıyndaýǵa negiz bolyp tabyldy. Sonymen birge aýylsharýashylyq óndiri­si­ne vırýssyz shaǵyn túbirli kartop alýdyń jedel­detilgen tehnologııasyn engizý, kar­top­tyń syrtqy ortanyń qolaısyz faktorlaryna shydamdy jańa sorttaryn ósirý jáne sharýa (fermerlik) qojalyqtaryn elıtaly tuqymmen qamtamasyz etý mindeti qoıyldy. Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazar­ba­evtyń «Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri» atty Joldaýyn júzege asyrý jolynda aýyl sha­rýa­shylyǵy aldynda búginde jańa eleýli mindetter tur. Innovasııalyq tehnologııa­lar­dy engizý aý­yl sharýashylyǵyndaǵy basym baǵyttardyń birine aınalýda. Álemdik táji­rıbe ǵylymı-teh­nıkalyq progrestiń makro da, sol sııaqty mıkrodeńgeıdegi de tıimdi áleý­mettik-ekono­mı­kalyq jańarýlardyń birden-bir shynaıy negizi bolyp tabylatynyn rastap berip otyr. Degenmen, Qazaqstanda agroónerkásip kesheninde ǵy­lymı jáne iske engizýshilik sa­la­ny uzaq jyldar boıy jete baǵa­la­maýshy­lyqtyń bar ekendigi baıqalady, al ol ǵylym men tehnıka damýynyń toqyraýyna, agrarlyq ǵylym be­­­deliniń joıy­lýyna, AО́K salala­rynda ǵylymı-tehnıkalyq progress qarqy­nynyń báseńsýine, óndiriletin ǵylymı-tehnı­kalyq ónimderge suranystyń bolmaı qalýyna ákelip soqtyrady. Tuqymdyq kartoptyń sapasyn jaqsartý úshin ázirlengen tehnologııany engizý jáne taýarlyq kartoptyń ónimdiligin arttyrý úshin ınvestısııalar birinshi kezekte, qajetti labo­ra­torııalyq jabdyqtar men prıborlar satyp alýǵa baǵyttaldy. Jańa jabdyqtar kartoptyń probırkadaǵy vırýssyz tuqymdyq materıalyn alýǵa jáne kóbeıtýge, sol sııaqty, vırýsty ınfeksııalardan taza ekendigine jáne sertıfıkattaý úshin taldaýlar jasaýǵa arnaldy. Qazirgi kúni laboratorııa naǵyz zamanaýı tehnıkamen, jabdyqtarmen jáne prıborlarmen jaraqtandyrylǵan. Sapaly laborato­rııa­lyq zertteýler júrgizý úshin onda klımattyq kamera, jaryq-kýltýraldy bólme, mıkrobıo­logııalyq bokstar, elektroforetti tehnıka, ter­mostattar, taldamalyq bezbender jáne ta­ǵy basqalar bar. Ol kartop ósimdiginiń pro­bır­kadaǵy vırýssyz shaǵyn túbirlerin alýǵa, túbirlerge vırýsty ınfeksııalardyń bar-jo­ǵyna tekserýler júrgizýge, vırýssyz túbir­ler­di sharýashylyq-qundylyq sapalary boıynsha irikteýge múmkindikter beredi. Sol sııaqty, usynylyp otyrǵan tehnolo­gııa­ny tolyqtaı júzege asyryp, energııa shy­ǵyndaryn qysqartý, adam resýrstaryn bosatý úshin Germanııanyń álemdik standarttarǵa sáı­kes keletin, kartop óńdeıtin qazirgi za­manǵy aýylsharýashylyq tehnıkasy satyp alyndy. Nemis tehnıkasynyń tásilder qoldanýda óziniń únemdiligi jáne tıimdiligi jaǵynan aıtar­lyq­taı erekshelikteri bar. Máselen, tórt qatarly jal salýshy freza (soqatis) bir júrip ótkende qopsytý, tyrmalaý, malalaý jáne aram shóppen kúres sııaqty tórt operasııany birden júzege asyrady. Kartop otyrǵyzǵysh túbirlerdiń dál­me-dál túsýin qamtamasyz etip, kartop ósim­diginiń kepildi jıilikte ósýine jaǵdaı ja­saı­dy. Kartop jınaıtyn kombaın bir eńbek kú­ninde 40 jumysshyny almastyrady. Avtomat­ty rejimde baqylaı otyryp, kartopty sort­taı­tyn jáne saqtaıtyn ári saqtaý úshin jaǵ­daı­lar týǵyzatyn jabdyq tuqymdyq materıal­dyń joǵary dárejede saqtalýyn qamtamasyz etedi. «Jolbarys Agro» JShS-niń atalǵan ınno­va­sııalyq tehnologııany júzege asyrý bary­synda engizgen kartopty óńdeýdegi tamshylata sýarý ádisine aıryqsha toqtala ketkim keledi. Topyraqqa otyrǵyzylǵan túbirlerdi sýarý úshin ósip kele jatqan ósimdikti jaz aıy ishinde birneshe ret búrkip shyǵýda dástúrli túrde jańbyrlatqysh qondyrǵy qoldanylady. Sýarýdan soń topyraqtyń tyǵyzdalyp, topyraqta qatty qabattyń paıda bolýynan kelesi sýarýlar kezinde sýdyń barǵan saıyn ósimdik tamyrlaryna nashar jetetini belgili. Onyń ústine tyǵyzdalǵan topyraqta aerasııa nasharlap, paıdaly mıkroorganızmderdiń ómir súrý qabileti baıaýlaıdy, ósimdik úshin qajetti kómir qyshqylyn bólý azaıady. Sondyqtan árbir sýarýdan keıin topyraqty qopsytyp turý qajet. Tamshylatyp sýarýdyń jalpy sýarýdan erek­sheligi sol, onda sýdy qubyr júıesin (re­zeńke shlangi) paıdalaný arqyly mólsherlep jáne ár túpke jeke-jeke aparýǵa múmkindik týady. Tehnologııa sý shyǵyndaýda anaǵurlym únemdi jáne qýatty az qajet etedi. Onyń syrtynda mundaı tehnologııany paıdalaný barysynda jerdegi sý­dyń lastanýynyń aldy alynady, ıaǵnı topy­raq­tyń ekinshi ret tuzdalýyna jaǵdaı jasalmaıdy. Osylaısha, qoldanylyp otyrǵan tamshy­la­ta sýarý tehnologııasy progressıvti, sý únem­de­gish jáne ekonomıkalyq tıimdi tásil bolyp tabylady. Innovasııalyq tehnologııalardy paıdalaný nátıjesinde ústimizdegi jyly elıtaly tu­qym­dyq kartoptan 450 tonna, taýarlyq kartoptan 650 tonna kóleminde ónim alý josparlanyp otyr. Al ol óńirdi otandyq tuqymdyq jáne eko­logııalyq taza taýarlyq kartoppen qamta­ma­syz etýge jaǵdaı jasamaq. Túpki materıaldan alynǵan, memlekettik standarttar men tuqym sharýashylyǵynda qa­byldanǵan basqa da normatıvterge sáıkes keletin tuqymdyq materıal elıtaly tuqymdyq kartop bolyp tabylady. Kartoptyń túbirleriniń ónimdiligine zertteýler men taldaýlar jasaý barysynda kartop túbirlerinde krahmal quramynyń artqandyǵy, sondaı-aq ár túptegi túbirler sanynyń kóbeı­gendigi anyqtaldy. О́ndirilgen kartopqa ónimniń ST RK 1179 talaptaryna sáıkes keletin azyq-túlik ónim­de­ri qaýipsizdigi menedjmenti júıesiniń sertı­fı­ka­ty alyndy. «Jolbarys Agro» ǵylymı-ón­di­ristik birlestigi» JShS attestasııalaý týraly kýálik alyp, soǵan sáıkes oǵan kartop ósirý jónindegi elıtaly-tuqym sharýashylyǵy már­te­besi berildi. Osylaısha, «Jolbarys Agro» JShS bú­gin­niń ózinde básekege qabiletti laıyqty ónimimen rynokqa shyǵýǵa daıyn. О́zińdi Qazaqstannyń aýylsharýashylyq ónimderi rynogynda tabys­ty kórsete bilý elıta ósirýshilerdiń, tuqym sharýashylyqtarynyń, fermerlik jáne sharýa qojalyqtarynyń, sondaı-aq jeke tutyný­shy­lardyń áleýetti tutynýshylar bolyp shyǵýy múmkin óz ónimderińdi ótkizetin áleýetti kózder tabý úshin qajet. Otandyq rynoktardyń sheteldik taýarlar úshin ashyqtyǵy jaǵdaıynda ekonomıkany ishki rynokta básekege qabiletti jańa býyn taýar­laryn óndirý baǵytyna modernızasııalaý jáne baǵdarlaý arqyly ǵana Qazaqstan ekono­mı­ka­syn senimdi jáne turaqty túrde kóterýge bo­lady. Shyǵarylyp otyrǵan elıtaly tuqymdyq jáne taýarlyq kartop ónimi kóptegen deńgeıde osy talaptarǵa jaýap beredi. Osyǵan baılanysty Ǵylym qory, atalmysh zertteýge qoldaý kórsetken ınnovasııalyq damý ınstıtýty retinde, óndirilgen ónimniń óz tutynýshysyn tabýyna umtylyp, memlekettik kásiporyndar men uıymdardy ınnovasııalyq ónimderdiń qazaqstandyq rynoktan óz ornyn tabýyna yqpal jasaýǵa shaqyrady. Sansyzbaı JOLDASBAEV, «Ǵylym qory» AQ basqarma tóraǵasy.