Qazirgi jahandyq ýnıversıtetter dástúrli bilim berý modeli aıasynan shyǵyp, ekonomıkalyq ári áleýmettik progresti qamtamasyz etetin ǵylymı bilim men tehnologııalyq ınnovasııalar toǵysqan strategııalyq ortalyqtarǵa aınaldy. Álem qarqyndy ózgerip keledi, sonymen birge joǵary bilim berýdiń logıkasy da túbegeıli jańaryp jatyr. Bul betburys elimizdiń memlekettik strategııasynda da aıqyn kórinis tapty. Qyzylorda qalasynda ótken Ulttyq quryltaıdyń besinshi otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev: «Qazaqstan sıfrlandyrý isin qarqyndy damytyp, jeke jáne qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasyna jasandy ıntellektini engize bastady. Biz bilim, ǵylym jáne joǵary tehnologııa salasyna qomaqty ınvestısııa salatyn boldyq. Sebebi adam kapıtalynyń sapasyn arttyrý – aıryqsha mańyzdy mindet», dep atap ótti. Osy jaǵdaıda ýnıversıtetterge, ásirese zertteý ýnıversıtetterine erekshe tarıhı jaýapkershilik júktelip otyr. Olar jańa býyn mamandaryn daıarlaýmen qatar, ǵylymı jańalyqtardy ekonomıkanyń naqty sektorymen baılanystyratyn zııatkerlik platformalardy qalyptastyrýǵa tıis. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti keıingi bes jylda bul jaýapkershilikti strategııalyq basymdyq deńgeıine kóterdi.
Akademııalyq damýdyń ınstıtýsıonaldyq kezeńi
QS jahandyq reıtınginde 166-oryn alatyn Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń akademııalyq saıasaty keıingi bes jylda tereń mazmundyq jańǵyrtýdan ótti. Ýnıversıtet zamanaýı kezeńniń negizgi syn-qaterlerine basymdyq berdi. Atap aıtqanda, ǵylymı zertteýlerdi oqý úderisine ıntegrasııalaý, mamandar daıarlaý sapasyn arttyrý, ınklıýzıvti bilim berý ortasyn damytý ári jasandy ıntellekt tehnologııalaryn júıeli túrde engizý.
Bul basymdyqtar pánaralyq baǵdarlamalar men dýaldy bilim berýdi damytýda, sondaı-aq zamanaýı oqý-ádistemelik keshenderdi jobalaýda naqty kórinis tapty.
Keıingi jyldary Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-da magıstrlik jáne doktorlyq baǵdarlamalardyń sany aıtarlyqtaı artty. Bul – ýnıversıtettiń zertteýshilik mıssııasynyń kúsheıýine, ǵylymı mektepterdiń damýyna, joǵary tehnologııalyq ekonomıkanyń suranysyna berilgen naqty jaýap. Internasıonaldandyrý men jahandyq akademııalyq keńistikke shyǵý aıasynda ýnıversıtette akademııalyq utqyrlyqty keńeıtýge, sheteldik stýdentter men oqytýshylardy tartýǵa, sondaı-aq túlekterdiń halyqaralyq eńbek naryǵyndaǵy básekege qabilettiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan 105 aǵylshyn tilindegi bilim berý baǵdarlamasy júzege asyrylyp jatyr.
Ýnıversıtet pánaralyq jáne ınnovasııalyq baǵytty júıeli túrde kúsheıtip, baǵdarlamalyq jáne bıomedısınalyq ınjenerııa, áskerı krıptologııa, sý dıplomatııasy, seısmıkalyq qaýipsizdik syndy jańa bilim berý baǵyttaryn ashty.
QazUÝ-da jasandy ıntellekt bakalavrıattan bastap doktorantýraǵa deıingi barlyq deńgeıdi qamtıtyn keshendi bilim berý júıesine aınaldy. Bul baǵytta jetekshi eýropalyq, qytaılyq ýnıversıtettermen qos dıplomdy baǵdarlamalar júzege asyrylyp, jýrnalıstıka, medısına jáne basqarý salalaryn qamtıtyn pánaralyq yqpaldastyq damyp keledi. Ýnıversıtette «Zııatkerlik basqarý júıeleri», «Bıznes-taldaý jáne Big Data», «Robottehnıkalyq júıeler» jáne basqa da bilim berý baǵdarlamalary boıynsha mamandar daıarlaný ústinde.
Barlyq fakýltette jasandy ıntellekt oqý josparlarynyń quramdas bóligine aınaldy. Negizgi kýrstarmen qatar – «Jasandy ıntellektige kirispe», «Jasandy ıntellekt ádisteri men tehnologııalary» pánderi oqytylyp, sondaı-aq «Neırondyq jeliler jáne tereń oqytý», «Tehnıkalyq-zııatkerlik qyzmet: ınjenerlik mindetterdi sheshý teorııasy», «Basqarý júıesindegi jasandy ıntellekt» sekildi tereńdetilgen pánder engizildi.
Ǵylymdy oqý úderisine ıntegrasııalaý stýdentterge joǵary tehnologııalyq ınfraqurylymǵa, sonyń ishinde «Farabi Chem Science» klasterine, robottehnıka ortalyqtaryna jáne sýperkompıýterdiń esepteý resýrstaryna qol jetkizýge múmkindik beredi.
Oqý ordasynyń erekshe maqtanyshy – sheteldik seriktestermen birlesip qurylǵan biregeı bilim berý alańdary. QazUÝ bazasynda jumys isteıtin MIFI Ulttyq ıadrolyq zertteý ýnıversıtetiniń fılıaly ıadrolyq fızıka jáne qorǵalǵan esepteý júıeleri salasynda joǵary bilikti mamandar daıarlap keledi. Al 2023 jyly ashylǵan Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Soltústik-batys polıtehnıkalyq ýnıversıtetiniń fılıaly elektronıka, materıaltaný jáne IT-tehnologııalar baǵyttaryna mamandanǵan.
Qara shańyraq bilim eksportyn da jańa deńgeıge kóterdi. Bishkek, Ystanbul jáne Omby qalalarynda ashylǵan fılıaldar QazUÝ-dyń halyqaralyq baılanys aýqymyn keńeıtip, jahandyq bilim berý keńistigindegi ornyn nyǵaıtty. Al oqý úderisine engizilgen sıfrlyq sheshimder – generatıvti jasandy ıntellekt, onlaın-proktorıng jáne ıntellektýaldyq assıstentter – zamanaýı ýnıversıtet modelin qalyptastyrdy. Túlekterdiń qoldanbaly, zertteýshilik jáne sıfrlyq quzyretteriniń damýy olardyń básekege qabilettiligin arttyrdy. QazUÝ 1500-den astam jumys berýshimen yntymaqtastyq ornatyp, túlekterdi jumyspen qamtý kórsetkishi joǵary deńgeıge jetti.
Álem elderimen áriptestik
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ 2021–2025 jyldar aralyǵynda ınternasıonaldandyrý saıasatyn maqsatty, júıeli ári nátıjeli júzege asyrýmen de erekshelendi. Basty baǵdar jahandyq akademııalyq qaýymdastyqpen uzaqmerzimdi áriptestik ornatýǵa, ǵylymı-bilim berý úderisterine tereń kirigýge, halyqaralyq bedeldi nyǵaıtýǵa baǵyttaldy.
Álemniń 700-den astam jetekshi joǵary oqý ornymen turaqty seriktestik ornatylyp, bes jylda 410 halyqaralyq kelisim men memorandýmǵa qol qoıyldy. Olardyń qatarynda Erasmus+ baǵdarlamasy aıasynda iske asyrylyp jatqan 86 kelisim, sondaı-aq oqytýshy-professorlar quramynyń ǵylymı zertteý jáne akademııalyq qyzmetin qoldaýǵa baǵyttalǵan sheteldik áriptestermen jasalǵan 60 shart bar. Bul yntymaqtastyq birlesken bilim berý baǵdarlamalaryn damytýǵa, akademııalyq almasýdy keńeıtýge, ortaq jobalardy júzege asyrýǵa jol ashty. Nátıjesinde, 60-tan astam qos dıplomdyq baǵdarlama tabysty júzege asýda. Álemniń 54 elinen kelgen 7 myńnan astam sheteldik stýdent bilim alyp jatyr.
2021 jyly sheteldik akademııalyq saparlarǵa 78 oqytýshy qatyssa, 2024 jyly bul kórsetkish 849 adamǵa deıin ósti. 2025 jyly 722 oqytýshy halyqaralyq taǵylymdamalar men tájirıbeden ótti. Akademııalyq saparlardyń geografııasy Garvard, Oksford, Sıngapýr, Tokıo, Seýl jáne ózge de álemdik reıtıngterde joǵary oryn alatyn oqý oryndaryn qamtydy.
Internasıonaldandyrý saıasaty sheteldik ǵalymdardy tartý arqyly da dáıekti túrde iske asyp otyr. Keıingi bes jylda AQSh, Eýropa, Azııa elderinen kelgen sheteldik professorlar men zertteýshilerdiń sany artty.
Stýdentterdiń halyqaralyq akademııalyq utqyrlyǵy da turaqty damyp keledi. 2021 jyly sheteldik bilim berý baǵdarlamalaryna 250-ge jýyq stýdent qatyssa, 2022 jyly bul kórsetkish 1480 adamǵa jetti. Keıingi jyldary utqyrlyq deńgeıi joǵary saqtaldy: 2023 jyly – 534, 2024 jyly – 997, 2025 jyly 965 stýdent Japonııa, Italııa, Qytaı, Germanııa jáne ózge elderde bilim aldy. Al magıstranttar men doktoranttar «University of Tsukuba», «Université Grenoble Alpes», «MIFI», «University of Tokyo», «National University of Singapore» sııaqty álemdik ortalyqtarda taǵylymdamadan ótti.
Investısııa tartyldy, ǵylym jandandy
Keıingi bes jyl ishinde QazUÝ sapalyq serpiliske umtylyp, ǵylymdy negizgi qozǵaýshy kúsh retinde tańdady. 2022 jyly QazUÝ-ǵa «zertteý ýnıversıteti» mártebesi berilip, osy ózgerister zańdy ári ınstıtýsıonaldyq turǵyda bekitildi.
Zertteý ýnıversıteti mártebesine kóshý – bul tek quqyqtyq formattyń ózgerýi emes. Bul akademııalyq saıasattan bastap, ǵylym men naqty ekonomıka sektorymen ózara is-qımyl qaǵıdattaryna deıingi barlyq ishki úderisterdiń túbegeıli qaıta qurylýy. Búginde QazUÝ qyzmeti tek bilim berýmen shektelmeı, óńirlik deńgeıden áldeqaıda keń yqpalǵa ıe halyqaralyq bilim men ınnovasııa habyna ulasty.
JOO qurylymynda: 9 ǵylymı zertteý ınstıtýty, 39 ǵylymı ortalyq, 140 zerthana, 400-den astam ǵylymı joba jumys isteıdi. Tek keıingi jyldyń ishinde ǵylymı qyzmetten túsken kiris 16,4 mıllıard teńgege deıin ósti. Qoldanbaly zertteýler basymdyqqa ıe boldy, ǵylymmen aınalysatyn jastardyń sany artty. Stýdenttik zerthanalar men startap alańdar keńeıdi, jas ǵalymdardyń ıdeıalary naqty jobalarǵa ulasa bastady.
Osy ǵylymı qaýymdastyqtyń ıdeıalaryn zerthanadan naqty nátıjege deıin jetkizetin aıryqsha ınfraqurylym júıeli túrde damytyldy. 90 jyldyq mereıtoı aıasynda ınnovasııalyq ınfraqurylymdy damytýǵa 110 mıllıon dollarǵa jýyq ınvestısııa tartylyp, 50-den astam jańa zamanaýı zerthana iske qosyldy.
Ýnıversıtettiń strategııalyq ustanymy «Farabi Hub» ınnovasııalyq ónimder men joǵary tehnologııalyq jobalar ortalyǵynyń qyzmetinen naqty kórinis tabady. Aýmaǵy – 5000 sharshy metr, tartylǵan ınvestısııa – 20,55 mln dollar. «Farabi Hub» Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń ǵylymnyń el damýyna qosatyn úlesin arttyrý jáne ǵylymı áleýetti jańǵyrtý jónindegi tapsyrmalaryna sáıkes, 2024 jyly iske qosyldy. ZTE, Ericsson korporasııasymen, CNRS uıymymen (Fransııa), Qytaı, Sıngapýr, Germanııanyń jetekshi mekemelerimen birlesken jobalar qolǵa alyndy.
2024 jyly Memleket basshysynyń Qytaı Halyq Respýblıkasyna memlekettik sapary barysynda qol jetkizilgen sýperkompıýter otandyq ǵylymǵa jańa múmkindikter ashty. Investısııa quny – 23 mln dollar. О́nimdiligi – 2000 TFLOPS. Ortalyq Azııadaǵy eń qýatty sýperkompıýter qazaq tiline arnalǵan úlken tildik modeldi (LLM) ázirleýge paıdalanylyp otyr. Sondaı-aq sýperkompıýterdiń quramynda 400 CPU serverlerimen qatar, 30 GPU serverleri de bar. Aıtýly ǵalym jáne qoǵam qaıratkeri, akademık Asqar Jumadildaev QazUÝ sýperkompıýteriniń osy resýrstaryn paıdalana otyryp, kúrdeli matematıkalyq esepterdi jedel shyǵarýǵa qoldana bastady. Ǵalymnyń aıtýynsha, buryn birneshe apta ýaqytty talap etken kúrdeli modelder qazir birneshe saǵattyń ishinde eseptelip otyr.
Sonymen qatar ortalyq bazasynda «Qazgıdromet» RMK-men yntymaqtastyq aıasynda «Weather Research and Forecasting» modelin engizý jumystary qolǵa alyndy. Bul óz kezeginde el aýmaǵynda aýa raıyn boljaýdyń dáldigi men jedeldigin arttyrady. Budan bólek, «Farabi Supercomputer» ortalyǵy «AI-Sana» baǵdarlamasyn sátti iske asyrý úshin ınfraqurylymdyq ıadro bolady dep kútilip otyr. Investısııa quny – 23 mln dollar.
2024 jyly Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ bazasynda kásibı kadrlardy oqytýǵa jáne qaıta daıarlaýǵa arnalǵan «FARABI ROBOTICS» Indýstrııa 4.0 boıynsha ónerkásiptik robottehnıka salasyndaǵy ınjınırıngtik quzyrettilik ortalyǵy quryldy. Dúnıejúzilik bank bólgen grant – 1 mln dollar. Bul alań startap jobalar úshin tehnologııalyq operasııalardy robottandyrý tujyrymdamalaryn zerdeleý, synaqtan ótkizý jáne tájirıbede kórsetý múmkindigin usynady. Búginde «Astana Motors Manufacturing Kazakhstan», «Hyundai Trans Kazakhstan» syndy iri ónerkásiptik kompanııalarmen jasalǵan kelisimder ortalyqtyń naqty sektorǵa baǵyttalǵan tıimdiligin aıqyn kórsetip otyr.
Avtomattandyrý, robottandyrý jáne sıfrlandyrý baǵyttary boıynsha Germanııanyń Kuka ónerkásiptik robottary negizinde oqý baǵdarlamalary men oqý-ádistemelik quraldar ázirlendi. Mehanıka-matematıka fakýltetiniń oqytýshy-professorlar quramymen birlesip ónerkásiptik robottardy ıntegrasııalaý, baǵdarlamalaý, basqarý jáne tehnıkalyq qyzmet kórsetýge arnalǵan arnaıy oqý kýrstary engizildi.
Alaıda ýnıversıtettiń strategııalyq kózqarasy tek ishki naryqtyń suranysyn qamtamasyz etýmen shektelmeıdi. Robottehnıka men sıfrlyq tehnologııalar salasyndaǵy bilim men ǵylymdy halyqaralyq deńgeıde ıntegrasııalaý maqsatynda QazUÝ bazasynda Sıfrlyq tehnologııalar jáne robottehnıka halyqaralyq ınstıtýty quryldy.
Instıtýtty qurý jóninde el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Beıjińde ótken Qazaqstan-Qytaı Iskerlik keńesi aıasynda kelisildi.
«Jiangsu Huibo Robotics Technology Co., Ltd.» kompanııasy 3,38 mln dollar qoldaý kórsetti. Halyqaralyq ınstıtýt qurylymynda oqý jáne ǵylymı zertteý zerthanalary, mýltımedııalyq aýdıtorııalar, óndiristik jáne servıstik robottarmen jabdyqtalǵan tájirıbelik alańdar biriktirildi.
Byltyr ınstıtýt robottehnıka, jasandy ıntellekt jáne ónerkásipti avtomattandyrý salalaryndaǵy qoldanbaly jobalardy ázirleýge baǵyttalǵan serpindi zertteýlerdi júzege asyrdy. Jumys aıasynda óndiris úshin joǵary bilikti ınjenerlik kadrlardy daıarlaý jáne biregeı tehnologııalyq prototıpterdi jasaý josparlanǵan.
Bıyl jyl basynda sıfrlyq ınfraqurylymdy nyǵaıtý baǵytynda Ushqyshsyz avıasııany damytý ınnovasııalyq ortalyǵy tanystyryldy. QazUÝ men otandyq dron operatorlaryn oqytý ortalyǵy – Aerial Solutions LLP arasynda strategııalyq áriptestik ornatyldy. Jańa ortalyq zamanaýı dron úlgilerin daıyndaýdy, oqý-óndiristik zerthanalar men synaq ınfraqurylymyn qalyptastyrýdy, sondaı-aq qos dıplomdyq bilim berý jáne kásibı sertıfıkattaý baǵdarlamalaryn engizýdi kózdeıdi.
Ortalyq bazasynda stýdentter men oqytýshylardyń qatysýymen qoldanbaly zertteýler júrgizilip, tehnologııalyq ázirlemeler óndiriske baǵyttalady. Sonymen qatar dron tehnologııalaryn naryqqa shyǵarý, startaptardy qoldaý jáne ınnovasııalardy kommersııalandyrý júıeli túrde damytylmaq.
Bıyl oqý korpýstarynyń jáne jataqhanalardyń shatyrlary jańartylyp, kún panelderi ornatyldy. Quny 1 mlrd teńge kólemindegi joba ınvestor qoldaýymen júzege asyryldy. Qýaty 994 kVt bolatyn 1390 kún paneli jylyna 3,39 mln kVt/saǵ elektr energııasyn óndiredi. Bul da óz kezeginde QazUÝ-dyń energııaǵa qajettiliginiń 35 paıyzyn qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Sonymen qatar 20 myń sharshy metr aýmaqty alyp jatqan kún panelderiniń arqasynda jyl saıyn 111 mln teńgeden astam qarajat únemdeledi. Mamandardyń aıtýynsha, jalpy ekonomıkalyq tıimdiligi 2 mlrd teńgeden asady. Jańǵyrtý jumystary barysynda shatyrlardaǵy tozyǵy jetken eski jabyndylar tolyq alynyp, qoqystar shyǵarylyp, qara qaǵaz tóseldi. Jańartylǵan sýaǵar júıeleri ornatylyp, jaýyn-shashynǵa qarsy qorǵanys kúsheıtildi.
Turaqty damý jáne tabıǵı resýrstardy utymdy paıdalaný ǵylymı ortalyǵynda Batys Qazaqstan óńiriniń tabıǵı-sharýashylyq jáne áleýmettik-ekonomıkalyq júıelerine keshendi zertteý júrgizilip jatyr.
Ortalyq Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń «Jasyl ósý konteksinde Batys Qazaqstan óńiriniń tabıǵı-sharýashylyq jáne áleýmettik-ekonomıkalyq júıeleriniń turaqty damýy» baǵdarlamasy aıasynda jumys isteıdi. 2023 jyldyń sońynda fakýltet geograftary Ǵylym komıtetiniń 3,8 mlrd teńge (7,57 mln dollar) kólemindegi megagrantyn jeńip aldy. Bul qarajat esebinen ýnıversıtetterdi, ǵylymı zertteý ınstıtýttaryn jáne ónerkásiptik kásiporyndardy qamtıtyn toǵyz uıymnan turatyn ınnovasııalyq-bilim berý konsorsıýmy quryldy. Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ konsorsıýmnyń úılestirýshisi bolyp belgilenip, qosalqy joba jetekshileri jumys toptarynyń tıimdi qyzmetin qamtamasyz etti.
Ortalyq jobalary arnaıy veb-resýrsta keńinen jarııalanyp, onda zertteý nátıjeleri, taldamalyq materıaldar men esepter jınaqtaldy. Atalǵan saıt tájirıbe almasýǵa, ǵylymdy nasıhattaýǵa jáne kommýnıkasııany damytýǵa arnalǵan ashyq platformaǵa aınaldy. Munda ekspedısııalar, semınarlar men dalalyq zertteýlerdiń nátıjeleri usynylyp, stýdentter men jastar naqty jobalarǵa tartylady.
Ortalyq quramyna árqaısysy ózindik biregeı mindetterdi oryndaıtyn 10 zamanaýı zerthana kiredi. Máselen, professor Vladımır Cherednıchenko jetekshilik etetin klımatologter men meteorologter toby klımattyń ózgerýin modeldeýmen aınalysady. Olar Batys Qazaqstan óńiri úshin 2050 jylǵa deıingi temperatýra men jaýyn-shashynnyń boljamdyq kartalaryn jasap, oblystyń klımattyq ózgerýine ssenarıılik boljam usyndy. Zertteý nátıjeleri boıynsha ǵasyrdyń ortasyna qaraı óńirdiń ortasha jyldyq temperatýrasy 0,4-0,6°C-qa, al jaz aılaryndaǵy ósim 1,2°C-qa deıin jetýi múmkin ekeni anyqtaldy. Bul derekter aýyl sharýashylyǵy men sý sharýashylyǵy salalaryna arnalǵan usynymdardyń negizine alyndy.
«GlobalSky» zerthanasynda atmosferalyq ǵylymdar salasynyń mamandary alǵash ret Aqtóbe, Atyraý, Batys Qazaqstan, Mańǵystaý oblystary úshin aýa sapasyn monıtorıngileýdiń ıntegrasııalanǵan júıesin ázirledi. Sentinel-5P spýtnıktik derekteri men jerústi ólsheýlerin paıdalana otyryp, professor Vıtalıı Salnıkov jetekshilik etken komanda aýa lastaǵyshtarynyń 86 myńnan astam baqylaý nátıjesin óńdedi. Jobada munaı-gaz jáne ónerkásiptik toraptarǵa shoǵyrlanǵan sozylmaly lastaný aımaqtary anyqtalyp, 2050 jylǵa deıingi aýa sapasynyń boljamdyq ssenarııleri jasaldy.
Sıfrlyq kartografııa jáne qoldanbaly geodezııa zerthanasynyń jumysy da aıryqsha nátıjeler kórsetti. «GeoWest: óńirdiń tabıǵı áleýetiniń sıfrlyq kartasy» jobasy aıasynda spýtnıktik derekter, GNSS-túsirilimder jáne drondar kómegimen landshafttar, ekojúıeler men áleýmettik nysandardyń jan-jaqty kartasy túzildi. Kartada ekologııalyq týrızm aımaqtary, ónerkásiptik aýmaqtar jáne qorǵaýdy qajet etetin jerler kórsetilgen. Interaktıvti kartalar jergilikti bılik pen bızneske tabıǵatqa zııan keltirmeı, ınfraqurylymdy josparlaýǵa septigin tıgizedi.
Turaqty týrızm zerthanasy 2020–2024 jyldar aralyǵyndaǵy týrıstik aǵyndar týraly derekterdi jınaqtap, Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetteri men mobıldi qosymshalar derekterin biriktirdi. Nátıjesinde, 2023–2024 jyldary týrıstik aǵynnyń 27,4 paıyzǵa artqany, al saladaǵy jumyspen qamtý deńgeıiniń 18 paıyzǵa óskeni baıqaldy. Mamandar ekologııalyq shekteýlerdi, kólik ınfraqurylymyn jáne ınvestısııalyq faktorlardy eskere otyryp, 2030 jylǵa deıingi týrızmdi damytýdyń úsh ssenarııin usyndy jáne týrıstik júktemeni sıfrlyq monıtorıngileý júıesin engizdi.
Sý resýrstaryn zertteýmen aınalysatyn ǵalymdar óńirdegi 60-tan astam sý nysanynda – Or, Yrǵyz, Embi, Jem ózenderinde jáne Soltústik Kaspıı jaǵalaýynda ekspedısııalyq jumystar júrgizdi. 320-dan astam sý synamasy 42 kórsetkish boıynsha, sonyń ishinde aýyr metaldar men organıkalyq lastaǵyshtar turǵysynan zerthanalyq taldaýdan ótti. Teńiz, Qarashyǵanaq jáne Jańajol ónerkásiptik ortalyqtary mańynda sozylmaly lastaný aımaqtary anyqtaldy. Alynǵan derekter negizinde sý ekojúıeleriniń ekologııalyq jaǵdaı kartalary men 2050 jylǵa deıingi boljamdyq ssenarııler ázirlendi. Bul sý resýrstaryn utymdy paıdalanýǵa jáne olardy tazartý baǵdarlamalaryn engizýge yqpal etti.
Landshafttar men topyraqtyń degradasııasyn zertteý de mańyzdy baǵyttardyń biri boldy. Landshaft degradasııasyn geoaqparattyq taldaý jáne topyraq ekologııasy zerthanalarynyń qyzmetkerleri ushqyshsyz ushý apparattary men spýtnıktik derekterdi paıdalana otyryp, tabıǵı keshenderdiń turaqtylyǵyn baǵalady. Zertteý nátıjeleri boıynsha óńir aýmaǵynyń shamamen 37 paıyzy joǵary antropogendik júktemege ushyraǵany anyqtaldy. Ǵalymdar ekologııalyq táýekel aımaqtarynyń kartalaryn jasap, jerdi rekýltıvasııalaý, erozııanyń aldyn alý, topyraq qunarlylyǵyn qalpyna keltirý boıynsha usynystar berdi.
Áleýmettik jáne ekonomıkalyq geografııa salasynda da aýqymdy jumystar atqaryldy. Zertteýshiler toby áleýmettik, ekonomıkalyq,ekologııalyq parametrlerdi qamtıtyn 50-den asa ındıkator negizinde Qazaqstan óńirleriniń turaqty damýyn monıtorıngteýdiń ıntegrasııalanǵan júıesin jasady. О́ńirlerdiń turaqtylyq reıtıngi qurastyrylyp, osal aımaqtar anyqtaldy, ınvestısııalyq josparlaý, ınfraqurylymdy damytý jáne azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý boıynsha naqty usynystar berildi.
PolyU-KazNU Ortalyq Azııadaǵy turaqty damý ortalyǵy 2024–2025 jyldary aımaqtardyń turaqty damýy, áleýmettik úderister men týrıstik qyzmetti zertteýge baǵyttalǵan pánaralyq ǵylymı jobalardy júıeli túrde iske asyrýda. Zertteýler Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti men Gonkong polıtehnıkalyq ýnıversıtetiniń (PolyU) birlesken ǵylymı ujymdary aıasynda júrgizilip jatyr.
О́tken jyly «PolyU-KazNU Joint Research Projects» baǵdarlamasy sheńberinde jalpy qarjylandyrý kólemi 1,01 mln Gonkong dollaryn quraıtyn tórt halyqaralyq ǵylymı zertteý jobasy iske qosyldy. Qazir jobalar belsendi oryndalý kezeńinde: Qazaqstanda jáne Ortalyq Azııanyń birqatar elderinde aýyldyq jáne tabıǵı aýmaqtar boıynsha bastapqy jáne qosalqy derekter jınaqtalyp, qurylymdalǵan empırıkalyq derekter qorlary qalyptastyryldy.
Zertteýlerdiń mańyzdy baǵyttarynyń biri – jergilikti halyqtyń qatysýyna negizdelgen týrızmdi damytý. Bul baǵytta aýyldyq úı sharýashylyqtarynyń tabys qurylymy, týrıstik sektordaǵy jumyspen qamtý nysandary jáne turǵyndardyń týrıstik maýsymǵa tartylý deńgeıi keshendi túrde taldanýda. Sonymen qatar ınstıtýsıonaldyq, ekologııalyq jáne demografııalyq faktorlardy eskere otyryp, aýyldyq aýmaqtardyń turaqty áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń balamaly ssenarııleri ázirlenýde. Týrıstik syıymdylyqty baǵalaý barysynda keńistiktik taldaý jáne sıfrlyq izderdi óńdeý ádisteri qoldanylyp, resmı statıstıkaǵa iline bermeıtin tabıǵı aýmaqtardaǵy naqty ári jasyryn týrıstik júktemeler aıqyndaldy.
Jekelegen zertteý baǵyty áleýmettik saıasat máselelerine jáne áleýmettik turǵydan osal jastardy qoldaý tetikterine arnalǵan. Bul sheńberde Ortalyq Azııa elderi men Gonkongtegi áleýmettik qyzmet kórsetý júıelerine salystyrmaly taldaý júrgizilip, jastardy qoldaýdyń ınstıtýsıonaldyq úlgileri men salaaralyq ózara is-qımyl mehanızmderi zerdelenýde.
Halyqaralyq jobalarmen qatar, ortalyq tarapynan Qazaqstan Respýblıkasynyń ulttyq granttyq qarjylandyrý konkýrstaryna úsh ótinim ázirlenip, tapsyryldy. Atalǵan jobalarda mashınalyq oqytý ádisterin qoldana otyryp qalalyq jáne aýyldyq týrızmdi modeldeý, sondaı-aq otandyq qoǵamnyń áleýmettik qurylymyn keshendi taldaý kózdelgen.
Qazaqstan-Qytaı birlesken «Qashyqtyqtan zondtaý jáne qoldaný tehnologııasy» zerthanasy 2024 jyly Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń ýnıversıtet ǵylymyn jáne ınfraqurylymyn damytý tapsyrmasyn júzege asyrý baǵytynda ashyldy. QHR Ǵylym akademııasy Shyńjań ekologııa jáne geografııa ınstıtýtynyń 1,95 mln dollar granty tartyldy.
Ortalyq Azııadaǵy klımattyq ózgeristerdi, qurǵaqshylyq, jerdiń qunarsyzdanýy, sý tapshylyǵyn zertteıdi.
Zerthana ǵalymdary búginde tabıǵı jáne ekologııalyq qaýipterdi baǵalaýǵa baǵyttalǵan keshendi ǵylymı zertteýler júrgizýde. Zertteýlerde qashyqtan zondtaý derekteri, ushqyshsyz ushý apparattary, joǵary dáldiktegi LiDAR-túsirilim men jasandy ıntellekt ádisteri keńinen qoldanylýda. Máselen, taý bókteri aımaqtaryndaǵy syrǵyma qaýip-qaterin baǵalaý jáne basqarý boıynsha ıntegrasııalanǵan ǵylymı tásil ázirlenip, tájirıbede synaldy. Ǵaryshtyq jáne aero-túsirilimder nátıjesinde 125 syrǵyma anyqtalyp, olardyń 59 paıyzy joǵary jáne asa joǵary qaýipti sanattarǵa jatqyzyldy. Zertteýler jer kóshkininiń 78 paıyzdan astamy antropogendik faktorlarmen, atap aıtqanda gıdrologııalyq rejimniń buzylýy men rettelmegen qurylys jumystarynyń saldarymen baılanysty ekenin kórsetti. Jasandy ıntellekt negizinde aýmaqtyq josparlaý men qala qurylysyna arnalǵan geodınamıkalyq qaýip kartalary ázirlendi. Usynylǵan ınjenerlik, monıtorıngtik jáne ınstıtýsıonaldyq sharalar qaýipti aımaqtardaǵy táýekel deńgeıin 60-70 paıyzǵa deıin tómendetýge múmkindik beredi.
Sonymen qatar zerthana sheńberinde Aral teńiziniń qurǵaǵan tabanynyń ekologııalyq transformasııasyn uzaqmerzimdi monıtorıngileý júrgizildi. Landsat jáne Sentinel-2 spýtnıktik derekteri negizinde 2000–2025 jyldar aralyǵynda sý aıdynynyń aýdany 97 paıyzdan astamǵa qysqarǵany anyqtaldy. Bul óńirde turaqty arıdtik rejimniń qalyptasýyna jáne betki ylǵaldylyqtyń kúrt tómendeýine alyp keldi. О́simdik jamylǵysynyń artýy tabıǵı qalpyna kelý emes, shóldený úderisteriniń kúsheıýin kórsetti. Qurǵaǵan tabannyń topyraq jamylǵysy negizinen sorlanǵany anyqtaldy.
Zertteý nátıjeleri negizinde sekseýil otyrǵyzýǵa jaramdy aýmaqtar aıqyndalyp, topyraqtyń tuzdaný deńgeıi jerdi qaıta qunarlandyrý sharalardyń tıimdiligin shekteıtin negizgi faktor ekeni dáleldendi. Alynǵan nátıjeler Aral óńirindegi tabıǵatty qorǵaý jáne ekojúıelerdi qalpyna keltirý baǵdarlamalaryn ǵylymı turǵyda negizdeýge baǵyttalyp otyr.
Kelesi strategııalyq baǵyt – «Farabi Chem Science» klasteri. Investısııa – 6,50 mln dollar. Klaster quramyna toǵyz zerthana kirip, ekologııa, energııa kózderi, dárilik hımııa, munaı hımııasy men materıaltaný salalarynda zertteýler júrgizedi. Munda analıtıkalyq hımııadan bastap, elektrohımııalyq óndiris tehnologııalary, nanomaterıaldar, polımerli, beıorganıkalyq materıaldar, dárilik zattar men medısınalyq jabdyqtar ázirleý júzege asyrylady. Ǵalymdar metall men aǵash konstrýksııalary úshin otqa tózimdi jabyndardan bastap, sıntetıkalyq jáne ósimdik shıkizaty negizindegi medısınalyq gıdrogelder men tańǵyshtarǵa deıin jańa ónimder jasap jatyr.
Máselen, bul zerthanalar optıka jáne elektronıka sııaqty aldyńǵy qatarly salalarda suranysqa ıe lıtıı trıboraty (LBO) negizindegi qymbat jasandy krıstaldardy ósirý tehnologııalaryn ázirledi. Natrıı-ıondyq jáne magnıı-ıondyq akkýmýlıatorlarǵa jańa materıaldar daıyndaldy, bul ónim dástúrli lıtıı-ıondyq batareıalardy almastyra alady. Sonymen qatar nemistiń Lanxess fırmasymen, reseılik «Sıbýr» jáne polshalyq «Synthos» fırmalarymen birlesip nıtrıl býtadıen kaýchýgin gıdrleý úshin jańa katalızatorlar jasaldy.
«Ǵylym qory» 1,99 mln dollarǵa qarjylandyrǵan galvanıkalyq sehynda halyqaralyq standarttar boıynsha shyǵarylatyn ártúrli maqsattaǵy korrozııaǵa qarsy, sándik, tozýǵa tózimdi, ystyqqa tózimdi jáne basqa jabyndar jasaý úshin elektrohımııalyq tehnologııalar kesheni ázirlendi. Sondaı-aq tabıǵı tastan beriktigi jaǵynan joǵary jáne qurylys pen ónerkásipte keńinen qoldanylatyn polımerli kompozıtterdi alýdyń tehnologııalaryn sátti ázirlep, ónerkásipke engizdi. Al medısına salasynda oqytýshy-professorlyq quram Qazaqstannan alynǵan sıntetıkalyq jáne ósimdik shıkizaty negizindegi on shaqty dári-dármektiń, sonyń ishinde jaralar men kúıikterdi tıimdi emdeýge arnalǵan polımerli gıdrogelder negizindegi ınnovasııalyq maskalar men tańǵyshtardy jasaǵanyn atap ótýge tıispiz. Hırýrgııalyq tigister men ımplanttar úshin bakterııaǵa qarsy jabyndardy jasaýdyń mańyzy zor. Bul ónimder sheteldik analogterden anaǵurlym tıimdi, sonymen qatar úsh ese arzan. Jappaı qoldanýǵa qoljetimdi jáne eldegi medısınalyq qyzmetterdiń sapasyn jaqsartady. Budan bólek, ortalyqta bilim alýshy jastar biliktiligin jetildirip, startap jobalaryn iske asyryp, mol tájirıbe jınaqtamaq.
QazUÝ-daǵy «ZooStan» Ortalyq Azııany zertteý jónindegi halyqaralyq ǵylymı zertteý ortalyǵy 2024 jyldyń mamyr aıynda ashyldy. Laboratorııany qurý týraly kelisim Fransııanyń jetekshi ǵylymı mekemesi – CNRS pen Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ arasynda jasaldy. Fransııa úkimeti bólgen qarajat – 1,05 mln dollar.
«ZooStan» halyqaralyq zerthanasynyń sońǵy zertteýleri Ortalyq Azııanyń erte tarıhı kezeńine qatysty túsinikterdi túbegeıli keńeıtti. О́zbekstan aýmaǵyndaǵy Ob-Rahmat eskertkishinen alynǵan súıek qaldyqtaryna júrgizilgen keshendi taldaý nátıjesinde zertteý toby osy óńir úshin 80 myń jyl burynǵy kezeńde belgisiz bolyp kelgen súıekten jasalǵan eńbek quraldarynyń serııasyn anyqtady. Tehnologııalyq jáne morfologııalyq erekshelikteri boıynsha bul quraldar homo sapiens-ke tán óndiristik mádenıettiń qalyptasqanyn dáleldeıdi jáne Ortalyq Azııadaǵy adam qyzmetiniń kúrdeliligi buryn oılaǵannan áldeqaıda joǵary bolǵanyn kórsetedi.
2025 jylǵy dalalyq zertteýler aıasynda ZooStan ǵalymdary Shyǵys Pamırdiń bıik taýly aımaqtarynda keshendi arheologııalyq jumystar júrgizip, óńirdiń tabıǵı-mádenı damýyna qatysty jańa derekterge qol jetkizdi. Nátıjesinde, teńiz deńgeıinen 2800-4300 metr bıiktikte ósimdik quramyna qatysty derekter bazasy qalyptastyrylyp, olar arheologııalyq materıaldarmen salystyryldy. Sonymen qatar pleıstosen men erte golosen kezeńderindegi muzdyq belsendiliktiń rekonstrýksııasy jasalyp, adamnyń tabıǵı ortaǵa beıimdelý strategııalary aıqyndaldy.
Mańyzdy nátıjelerdiń biri retinde 2025 jylǵy dalalyq maýsymda jartas sýretteri bar qosymsha 14 arheologııalyq nysan anyqtaldy. Olardyń ishinde Toragba eskertkishter kesheni erekshe qyzyǵýshylyq týdyrady. Bul aýmaqta qyzyl josamen salynǵan beıneleri bar jeti grot pen bir úńgir tirkelip, núktelik kompozısııalardyń bir keńistikte shoǵyrlanýy olardyń birtutas keshen, yqtımal qasıetti oryn bolǵanyn kórsetedi.
5,7 mln dollar tartylǵan ortalyqtyń biri – Mı ınstıtýty neıroǵylym salasyndaǵy irgeli, qoldanbaly zertteýlerdi júıeli túrde damytyp, alynǵan ǵylymı nátıjelerdi praktıkalyq qoldanysqa engizýge basymdyq berip keledi. Instıtýt bazasynda zamanaýı zerthanalyq ınfraqurylym qalyptasqan, fýnksıonaldyq magnıtti-rezonanstyq tomografııa múmkindikterin paıdalaný arqyly psıhofızıologııalyq, neırobıologııalyq zertteýlerdiń tolyq sıkli qamtamasyz etildi.
Instıtýt qyzmetiniń negizgi nátıjeleri neıropsıhıatrııalyq, neırodegeneratıvti aýrýlardy erte dıagnostıkalaý men aldyn alýǵa baǵyttalǵan. Júrgizilgen zertteýler depressııalyq kúıler, kognıtıvtik buzylystar men mı isikteri jaǵdaıyndaǵy neırondyq jelilerdiń jumys isteý erekshelikterin sıpattaıtyn psıhofızıologııalyq jáne neırofýnksıonaldyq kórsetkishterdi aıqyndaıdy. EEG jáne MRT derekterin keshendi taldaý negizinde mıdyń jasqa baılanysty ózgeristerin baǵalaý, demensııanyń bastapqy belgilerin erte anyqtaý jáne kognıtıvtik tómendeýdiń aldyn alý tásilderi keńinen zerttelýde. Máselen, qoldanbaly zertteýler aıasynda júıke-psıhıkalyq aýrýlardyń bıomarkerlerin anyqtaý, depressııa men sýısıdtik minez-qulyqtyń neıropsıhologııalyq alǵysharttaryn zerdeleý, sondaı-aq nashaqorlyqqa beıimdilik táýekel toptaryn aıqyndaýda nátıjeler alyndy. Bul ázirlemeler klınıkalyq praktıkada bastapqy dıagnostıka, em tıimdiligin baǵalaý jáne aýrýdyń qaıtalanýyn boldyrmaý maqsatynda qoldanýǵa usynylyp otyr.
Instıtýt ǵalymdary qartaıý úderisterin zertteý sheńberinde kognıtıvtik fýnksııalardy saqtaý men ómir sapasyn arttyrýǵa arnalǵan dıagnostıkalyq krıterııler men kognıtıvtik trenıngterdi ázirlep jatyr. Sonymen qatar sozylmaly aýyrsyný sındromdaryn emdeýde botýlındik neırotoksınderdi qoldaný boıynsha usynystar daıyndaldy.
Praktıkalyq mańyzy joǵary taǵy bir baǵyt – kásibı jáne bilim berý qyzmetin psıhofızıologııalyq turǵydan qamtamasyz etý. Zertteýler nátıjesinde kásibı irikteý tetikterin jetildirýge, zııatkerlik júktemeni ońtaılandyrýǵa, sharshaýdyń aldyn alýǵa, sondaı-aq bilim alýshylardyń kognıtıvtik jáne emosıonaldyq jaǵdaıyn baǵalaýǵa arnalǵan ádister usynyldy. Bul nátıjeler ınklıýzıvti bilim berýdi júıelep, daryndy balalarmen jumysty jolǵa qoıady.
QazUÝ-dyń jańa kelbeti
Farabi University-diń turaqty damýy tek akademııalyq, ǵylymı jetistiktermen shektelmeıdi. Stýdentter men qyzmetkerler úshin qaýipsiz, jaıly ári ınklıýzıvti orta qalyptastyrý – QazUÝ strategııalyq saıasatynyń mańyzdy quramdas bóligi. Osy baǵytta keıingi jyldary kampýs ınfraqurylymyn keshendi jańǵyrtý jumystary jan-jaqty júzege asyryldy.
Aldymen stýdentterdiń turmys sapasyn arttyrýǵa basymdyq berildi. Nátıjesinde, eki jataqhanada kúrdeli jóndeý, 12 jataqhanada aýqymdy jóndeý júrgizilip, bólmeler, oqý zaldary men dálizder tolyq jańartyldy. Kireberister men qasbetter retke keltirilip, jaryqtandyrý jelileri zamanaýı talaptarǵa sáıkestendirildi. Sanıtarlyq quraldar tolyq jańartyldy. Jalpy alǵanda, 7 myń sharshy metr aýmaqqa lınoleým tóselip, 1000-nan astam esik jańadan ornatyldy. Jataqhanalar zamanaýı dýsh kabınalarymen jabdyqtalyp, 120 tońazytqysh pen 120 elektr plıtasy qoıyldy. Sonymen qatar 4000 tósektik oryn jıyntyǵy satyp alynyp, 600-ge jýyq qoljýǵysh jáne 150 asúı rakovınasy jańartyldy.
Qalashyq aýmaǵynda jáne oqý korpýstarynyń kireberisterinde qorshaýlary bar pandýstar ornatylyp, taktıldi mnemoshemalar men dybystyq baǵdarshamdar qoıyldy. Bul sheshimder erekshe bilim berý qajettilikteri bar azamattardyń erkin qozǵalýyna jaǵdaı jasady. Sonymen qatar ınjenerlik jeliler de kezeń-kezeńimen jańartylyp, 18 órt gıdranty aýystyryldy, 91 kanalızasııalyq qudyq pen uzyndyǵy 8 shaqyrym qubyr jelisi jýylyp, tazartyldy.
Infraqurylymdy jańǵyrtý jumystary ýnıversıtet damýynyń jańa kezeńimen sabaqtasyp otyr. 2022 jylǵy 1 maýsymda el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń bilim ordasyna jasaǵan sapary QazUÝ qalashyǵyn damytýdyń strategııalyq baǵytyn aıqyndady. Memleket basshysy QazUÝ qalashyǵy qurylysynyń II kezeńine arnalǵan Bas jospardy qoldap, bekitti.
Osy jospar aıasynda árqaısysy 1070 orynǵa arnalǵan, jalpy aýmaǵy 32 myń sharshy metr bolatyn úsh jańa jeti qabatty oqý korpýsynyń qurylysy bastaldy. Jataqhana tapshylyǵyn joıý maqsatynda 10 myń orynǵa arnalǵan segiz jańa jataqhananyń qurylysy qolǵa alyndy.
Sonymen qatar mádenı jáne sporttyq ınfraqurylym da jańǵyrtylýda. Búginde О́.Joldasbekov atyndaǵy Stýdentter saraıyna tehnıkalyq tekserý júrgizilip, sport kesheni jańǵyrtylyp jatyr.
Oqý ornynyń 90 jyldyǵy aıasynda qaıta jóndeýden ótken stadıon paıdalanýǵa berildi. Fýtbol alańyna jasandy gazon tóselip, júgirý joly jańartyldy, 3000 oryndyq trıbýna men jańa jaryq júıesi ornatyldy. Stadıon ÝEFA men FIFA talaptaryna tolyq sáıkes keledi, al jasandy jabyndy men drenaj júıesi álemdik Top-3, Ortalyq Azııadaǵy Top-1 standarttaryna saı.
Sondaı-aq kampýsty kógaldandyrý jáne jasyl jelekti keńeıtý maqsatynda keshendi jumystar júrgizildi. Kampýs aýmaǵynda 1 340 Qyrym qaraǵaıy men Altaı shyrshasy jáne 300-ge jýyq alma, shıe, órik aǵashtary otyrǵyzyldy. Buǵan qosymsha, «Sıvers» almasynyń 100-ge jýyq kósheti otyrǵyzylyp, jańa jasyl aımaq «Ǵalymdar baǵy» dep ataldy.
2025 jyly QazUÝ aýmaǵyndaǵy 6000 sharshy metrden astam alleıa men alań qaıta jańǵyrtylyp, jańa granıt plıtalar tóseldi.
Qorytyndylaı aıtsaq, keıingi bes jylda QazUÝ damý men jańǵyrýdyń jańa kezeńine qadam basyp, zertteý ýnıversıteti retindegi ınstıtýsıonaldyq áleýetin nyǵaıtty. Ǵylymı ınfraqurylymdy júıeli túrde damytý, ınvestısııa tartý, halyqaralyq yntymaqtastyqty keńeıtý jáne akademııalyq modeldi jańǵyrtý joǵary oqý ornynyń ulttyq basymdyqtar men jahandyq úrdisterge saı damýyna múmkindik berdi. Aldaǵy ýaqytta ǵylym, bilim, tehnologııanyń ózara yqpaldastyǵyn kúsheıtý arqyly QazUÝ elimizdiń turaqty damýyna qyzmet etetin jetekshi zertteý ýnıversıteti retindegi rólin odan ári bekite túspek.
Janseıit TÚIMEBAEV,
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń basqarma tóraǵasy – rektory