Valıýta baǵamy: qubyla ma, turaqtala ma?

Dollar arqyly jasalǵan saýda qara­sha aıy­men salystyrǵanda 38%-ǵa art­qan, al 2024 jyl­dyń jeltoqsanymen salys­tyrǵanda ósim birden 83% bolǵan. Birinshi nesıe bıýrosy mamandary bul jaǵdaıdy keıingi tórt jyldaǵy eń joǵary nátıje dep baǵalap otyr. Iаǵnı halyq ta, bıznes te dollardy burynǵydan áldeqaıda belsendi túrde satyp ala bastaǵan.

Bul úderiste Almaty men Astana qalalary negizgi qozǵaýshy kúshke aınaldy. Jeltoqsan aıynda Almatyda dollar boıynsha netto saýda kólemi 157,5 mlrd teńgege jetse, Astanada bul kórsetkish 35,1 mlrd teńgeni quraǵan. Qarasha aıy­men salystyrǵanda eki megapolıste de dollar satyp alý aıtarlyqtaı artqan.

Eýro valıýtasyna qatysty jaǵdaı aıtarlyqtaı ózgergen joq. Qarashada res­pýblıka bo­ıynsha eýronyń netto satylymy 14,2 mlrd teńge bolsa, jeltoqsanda bul kólem 14,7 mlrd teńgege deıin ǵana ósken. Eýroǵa degen suranys ta negizinen Almaty men Astanada saqtalǵan. Basqa óńirlerde bul valıýtanyń aınalymy asa joǵary bolǵan joq.

Al rýblge qatysty kórinis kerisin­she boldy. Qarasha aıynda aıyrbastaý pýnktteri rýbldi 18,6 mlrd teńgege satyp alǵan edi. Al jeltoqsanda bul kólem 11,8 mlrd teńgege deıin tómen­degen. Iаǵnı, rýbl satylyp jatyr, biraq burynǵydaı qarqyn joq.

Osy kezeńde teńge baǵamynyń nyǵaı­ǵany da baıqaldy. Jeltoqsanda AQSh dollarynyń ortasha baǵamy 511,46 teńge deńgeıinde qalyptasty. Salystyrar bol­saq, qarashada dollar­dyń ortasha baǵa­my 522,72 teńge bolsa, qazanda 539,92 teń­gege deıin jetken edi. Soǵan qaramastan, halyq­tyń dollardy belsendi túrde satyp alýy saqtalǵan. Bul azamattardyń valıýtalyq táýekelge degen saqtyǵyn, jınaǵyn ártarap­tandyrýǵa degen umtylysyn kórsetedi.

Sol sebepti keıingi ýaqytta qoǵamda dollar baǵamy 1000–1500 teńgege deıin ósedi degen áńgime de jıi aıtyla bas­tady. Osyǵan baılanysty Ulttyq bank tóraǵasy Tımýr Súleımenov bul bol­jamdardy ashyq túrde joqqa shyǵar­dy. Onyń aıtýynsha, mundaı deńgeıdegi devalvasııaǵa jol berý de, ony ádeıi ákim­shilik tásilmen jasaý da múmkin emes.

«Teńgeniń dollarǵa qatysty baǵamy eń aldymen naryqtaǵy suranys pen usynysqa baılanysty qalyptasatynyn túsindirdi. Sonymen qatar eldegi taýar men qyzmet óndirisiniń kólemi de úlken ról atqarady. Qazir teńge baǵamy el ekonomıkasynyń naqty kórsetkishterine saı teńgerimdi jaǵdaıda tur. 2015 jyldan beri elimizde erkin ózgermeli valıýta baǵamy jumys istep kele jatyr. Bul júıe boıynsha teńgeniń baǵasy naryqtaǵy jaǵdaı­ǵa qaraı ózdiginen ózgeredi. Mundaı saıasat ekonomıkanyń ishki, syrtqy ózgeristerge beıimdelýine múmkin­dik beredi ári jasandy qysymnan qorǵaıdy. Eksporttaýshylar shetel valıýtasyndaǵy tabysyn belsendi túrde satatyn kezeńderde nemese salyq tóleý ýaqyty kelgende teńge nyǵaıýy múmkin. Al demalys maýsymynda azamattar shetelge jıi shyǵyp, valıýtaǵa suranys artqanda dollar men eýro qymbattaıdy.

Ulttyq bank bul úderisterge óte sırek jaǵdaıda ǵana aralasady. Baǵam nan, kartop sııaqty taýarlardyń baǵasy sekildi naryqta ózdiginen qalyptasady», dedi bas bank basshysy.

Osyndaı ózgeris pen ártúrli pikirlerden keıin halyq jınaǵan qarajatyn qalaı saqtaımyn degen suraqqa jaýap izdeı bastady. Qarjyger Ǵalym Qusaıynov teńge nyǵaıyp turǵan kez dollar satyp alýǵa qolaıly ýaqyt ekenin aıtyp otyr. Onyń paıymynsha, dál qazir teńgeniń kúrt qunsyzdanýyna alyp keletin naqty ekonomıkalyq sebep joq. Bul úrdis kóbine makroekonomıkalyq daǵdarystan emes, qarjy naryǵyn retteý erekshelikterinen týyndaıdy. Sondyqtan emosııaǵa berilmeı, qalyptasqan múmkindikti durys paıdalaný qajet.

«Jurt teńge devalvasııaǵa ushy­raıdy dep aıtyp jatyr, ne isteý kerek, jınaqty qalaı saqtaý kerek dep alań­daıdy. Birden aıtaıyn, men devalvasııa ssenarııimen kelispeımin. Iá, teńge qubylmaly bolyp ketti, biraq qubylmalylyqtyń ózi devalvasııaǵa sebep emes. Elimizde baǵam ózgerisi kóbi­ne retteýshi ortaǵa baılanys­ty, fýn­da­mentaldy makroekonomıkalyq fak­torlarǵa emes. Qazirgi jaǵdaıda durys tásil qoldansa, tipti paıda tabý­ǵa da bolady. Bankterdiń ózi osy múm­kin­dikti belsendi paıdalanyp otyr. Alaı­da jeke qarjyǵa kelgende bárine ortaq bir ǵana keńes joq. Qazir teńge rasymen de shamadan tys kúsheıip tur. Eger bireý jınaǵynyń bir bóligin dollarda saqtaǵysy kelse, dál osy kezeń – eń qolaıly ýaqyttardyń biri. Uzaq merzimde teńge báribir álsireıdi, sebebi makroekonomıkada onyń qunsyzdanýy ınflıasııa aıyrmasyna sáıkes júredi. Bizde ınflıasııa AQSh-pen salystyr­ǵanda shamamen 10 paıyzǵa joǵary. Orta merzimde ımport ósip, eksport qys­qarǵan saıyn baǵam álsireı bas­taı­dy. Bul – ekonomıkanyń bazalyq zańy. Aıtqandaı, eger dollar alamyn dep shesh­seńiz, ony banktegi valıýtalyq de­po­zıtte saqtaý – durys jol emes. Aqsha jo­ǵaltasyz», dep túsindirdi Ǵ.Qusaıynov.

Ulttyq banktiń deregi de osy pikirdi naqtylaı túsedi. Bıylǵy qańtar aıynyń qorytyndysynda 1 dollar 501,24 teńge bolyp, 0,9%-ǵa nyǵaıdy. Qazaqstan qor bırjasyndaǵy saýda-sattyqtyń ortasha bir kúndik kólemi 359 mln dollardan 306 mln dollarǵa deıin tómendedi. Jalpy, aılyq saýda kólemi 5,8 mlrd dollardy qurady.

«Qańtarda Ulttyq qordan 350 mln dollar kóleminde valıýta satylyp, respýblıkalyq bıýdjetke transfert bólindi. Bul jalpy saýda kóleminiń 6%-yna teń, ıaǵnı kúnine orta eseppen 18,5 mln dollardan aspady. Aldyn ala boljamǵa saı, aqpan aıynda respýblıkalyq bıýdjetke transfert bólý maqsatynda Ulttyq qordan 350–450 mln dollar kóleminde valıýta satylýy múmkin. Iаǵnı valıýta naryqqa turaqty ári birkelki kólemde usynylady», deıdi Ulttyq banktiń baspasóz qyzmeti. 

Bir qyzyǵy, AQSh valıýtasy keıingi kún­deri álsirep barady. DXY ındeksi 97 pýnkt­ten tómen túsip, 96,56 deńgeıine jetti. Bul – jaı ǵana bırjadaǵy sıfr emes, álem­dik naryqtaǵy kóńil kúıdiń ózgergeni. DXY – dol­lardyń 6 negizgi valıýtaǵa qatysty jaǵdaıyn kórse­tetin ındeks. Sebep nede? AQSh-ta jel­toqsan aıyndaǵy bólshek saýda derekteri kútkendeı shyqpady. Tutynýshylardyń shyǵyny óspegen. Negizgi suranysty kórse­tetin baqylaý toby 0,1% tómendegen. Bul ekonomıka baıaýlaýy múmkin degen belgi berdi. Sonyń áserinen naryqta Fede­raldyq rezerv júıesi paıyzdyq mólsher­lemeni jumsarta túsýi múmkin degen boljam bar.

AQSh qarjy taldaýshysy Aaron Hıll­diń aıtýynsha, álsiz statıstıkadan keıin AQSh qazynashylyq oblıga­sııalary­nyń kirisi baıaýlady, al dollar qysymǵa ushyrady. Mólsherleme tómendeıdi degen boljam ınvestorlar qyzyǵýshylyǵyn tómendetedi. Mundaı úderis biz sekildi damýshy elderge ýaqytsha bolsa da qolaıly bolýy múmkin.