Dollar men dolbar

«Álemdik valıýtanyń» qazirgi qaýqary qandaı? «О́tken ǵasyrdyń ortasynan bastap biz­­diń álem túbegeıli ózgerdi jáne bul óz­ge­risterdiń qarqyny kún ótken saıyn ósip ba­rady. Tek álemdik valıýta retinde paı­da­lanylatyn valıýtanyń týyndatý já­ne aı­nalym tetikteri ǵana ózgermeı qa­lyp otyr, onyń jańarý qarqyny álemniń óz­ge­­­rý qar­qynynan apattyq jaǵdaıda qa­­lyp qoıǵan. Iаǵnı, álemdik valıýta júıesi áldeqashan jáne qaıtpastaı bolyp eskirgen, muny ja­­handyq álemdik daǵdarys ta qýat­taıdy», dep atap kórsetken bolatyn Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaev 2009 jyldyń 2 aqpanynda reseılik «Ros­sııs­kaıa gazetada» jarııa­lan­ǵan «Daǵ­da­rys­tan shyǵý kilti» atty maqalasynda. Qazaqstan basshysy osynaý mańyzdy máseleni kezdeısoq kóterip otyrǵan joq. Sońǵy jyldary dollardyń «álemdik valıýta» retindegi róli qandaı degen taqy­ryp tóńiregindegi áńgimeler barǵan saıyn jıi estile bastady. Barynsha keń taraǵan osy alypqashpa sózderdiń sońy búginde AQSh valıýtasynyń qunsyzdanýy salda­ry­nan dol­larmen esep aıyrysý júıesi kóp uza­maı múlde kúıreıdi degen baılam jasaýǵa ákelip soqtyryp otyr. Tipti gollandııalyq jýrnalıst Martın Shınkel bas-aıaǵy bir kúnniń ishinde dollar­dyń ómir súrýin toq­tatyp, álemniń basqa­daı ómir shyndyǵyna kóshetindigi týraly «Dollar kúıregen kún» dep atalatyn fılm de túsiripti. Eger osy fılmniń jelisine kóz júgir­ter bolsaq, onda Azııanyń qarjy orta­ly­ǵy bolyp tabylatyn Sıngapýrde treıder­ler óte qaýqarly degen ınvestorlardyń dollardy apyl-ǵupyl satyp jatqan­dy­ǵyna kóz jetkizip, soǵan oraı amerıkalyq valıýtanyń tez arada qunsyzdanǵandyǵy kórsetiledi. Amerıkanyń basty kredı­to­ry – Qytaı. Bul eldiń dollarmen saqtal­ǵan rezervi 1,5 trıllıondy quraıdy. Qy­taılyqtar AQSh-tyń taǵy da 2 trıllıon dollar basyp shyǵarý jónindegi jospa­ry­na ózderiniń alańdaýshylyq bildire­ti­nin aıtyp eskertkenimen, amerıkalyq va­lıýtanyń tym shapshań quldyrap bara jatqanyn kórip, Qytaı da odan qutylýǵa tyrysady. Sóıtip, qytaılyq saýdagerler dollarǵa ózgeni qoıyp, tipti sývenırler satýdan da bas tartady. Búkil aktıvterin amerıkalyq valıýtada saqtaǵan Eýropa men Reseı bankteri eń basty zardap shegýshiler qatarynda. Máskeýde jınaǵan aq­sha­laryn saqtap qalýǵa umtylǵan halyq bankter men bankomattarǵa kezekke turý­da. Biraq óte kesh edi – bankter aqsha alýǵa shekteý engizgen bolatyn. Eýropanyń porttary men vokzaldarynda taýar jiberýshiler de, ony qabyldap alýshylar da aqy tóleı almaǵandyqtan, kemeler men júkter reıdterde turyp qalýǵa májbúr. Tipti dúnıe júzindegi taksısterdiń ózderi dollardy qabyldaýdan bas tartýda. Gollandııalyq jýrnalıstiń óz ssenarııi boıynsha túsirgen fılminiń mazmu­ny mine, osyndaı. Gollandııada osy kı­nony kórgennen keıin kóptegen adamdar aqshalaryn alý úshin bankterge júgirgen kórinedi. Ol joly áıteýir sonshalyq bir dúrbeleń týa qoımaǵan. Biraq, halyq­ara­lyq sarapshylardyń paıymdaýynsha, bú­gingi ahýal atalǵan ssenarııdiń bola­shaq­ta oryn alatyn jáıtke meılinshe jaqyn ekenin kórsetip otyr. Amerıka men onyń valıýtasynyń ál­em­niń uzaq jyldar boıǵy qarjylyq úmiti bolyp kelgeni belgili. «Dollar Afrıkada da dollar» degen ázil-shyny aralas sózdiń paıda bolýy da sondyqtan. Ol Stan­­dart&Poor’ agenttigi AQSh-tyń senimdilik reıtıngin tómendetken bıylǵy jyldyń 5 tamyzyna deıin solaı boldy. Endigi jerde Amerıka bankrottyqtyń aldynda tur dep sanaıtyndar da bar. Ázirge eldiń va­­lıýtany basyp shyǵarýy jáne búkil álem memleketteriniń ony qabyldaýy AQSh-ty qutqaryp keledi. Álemniń jetekshi agent­tikteriniń bul eldiń kredıttik reıtıngin tómendetýine baılanysty bu­dan bylaı jaǵdaı, sóz joq, ózgermek. Dúnıe júzi sarapshylary osyndaı pikir aıtady. Munyń ózi kúni keshe ǵana bastalǵan joq, shyndyǵynda, kóptegen jyldarǵa sozylǵan úderis sońy osyndaı ahýalǵa ákelip soqtyryp otyr. Nıý-Iorkpen jaq­sy tanys adamdar qalanyń ortalyq kó­sheleriniń birinde biraz jyldardan beri AQSh-tyń memlekettik boryshyn kórse­tetin saǵattyń ilýli turǵanynan habardar. Osy saǵat alǵash jasalǵanda ol búginde kórsetip turǵan orasan kóp sıfrlarǵa arnalmaǵan eken. Sondyqtan da saǵat osydan birneshe jyl buryn ózine túsken shamadan tys aýyrtpalyqty kótere almaı qırap ta qalǵan kórinedi. Qazirgi tańda AQSh úkimetiniń syrtqy qaryzy 12 trıllıon dollardan asyp ketken. Bul aq­shamen Jer men Aıdyń arasyna alty ret jol «tósep» shyǵýǵa bolady eken. Eger ótken kezeńderge kóz júgirter bolsaq, dollar tarıhy degenimizdiń ózi ame­rıkalyq borysh tarıhy bolyp shy­ǵa­tynyn ańǵarý qıyn emes. 1913 jyly AQSh-ta Federaldyq rezerv júıesi qu­ry­lady, ol amerıkalyq bankterge kóme­k­te­sýge tıis bolatyn jáne solaı bolyp shyqty da. Dollardy basyp shyǵarý men qarjy júıesin basqarý isi osy uıymǵa beriledi. Ol kezde AQSh-tyń memlekettik boryshy eldiń ulttyq óniminiń 7 paıyzyn ǵana qurady. Biraq ol osy kezden bastap-aq únemi ósý ústinde bolady. Sóıtip, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde Amerı­ka­nyń boryshy IJО́-niń 122 paıyzyna deıin jetedi. Biraq dál osy sátte AQSh óz valıýtasyn álemge rezervtik valıýta retinde usynady. Osylaısha 1944 jyldyń maý­symynda Amerıkanyń Nıý-Gempshır shta­tyndaǵy Bretton-Výds qalasynda sol jyldary antıfashıstik koalısııaǵa kirgen 44 eldiń ókilderi bas qosady. Olar­­dyń basty maqsaty jańa halyqaralyq valıýta júıesi úshin negiz qalaý edi. Onyń máni de qarapaıym bolatyn: dollar al­tyn­­men, al qalǵan valıýtalardyń bári dollarmen qamtamasyz etiledi. Osyndaı jol­­men dollar aıaq astynan birden-bir álemdik rezervtik valıýtaǵa aınalyp shyǵa keldi. Mine, bul jaǵdaı Amerıkaǵa aıryqsha artyqshylyq berdi – ol tek ózi ǵana búkil álem úshin valıýta basyp shyǵaryp otyr­dy, osydan kelip onyń boryshy da jedel azaıa bastady. 1970 jylǵa qaraı eldiń bo­ryshy IJО́-niń 33 paıyzyna deıin qys­­qar­dy. Álem Amerıka úshin taýarlar shy­ǵar­dy, al ol bolsa álemdi amerıkalyq bas­pa óner­ká­sibi ónimimen qamtamasyz etti. Biraq 1965 jyly mańyzdy oqıǵa oryn aldy. Qolma-qol aqshada 75 mıllıon dollar tıegen fransýz kemesi Nıý-Iorkke kelip atbasyn tiredi – Fransııa Bretton-Výds kelisimine sáıkes ózderi ákelgen dol­­lardy altynǵa aıyrbastap berýdi talap etti. De Golldyń mun­daı áre­­keti Ame­rı­ka prezıdentiniń ashý-yzasyn týǵyzdy. Ol azdaı, izinshe Ger­manııanyń, Kanadanyń jáne Japo­nııa­nyń ortalyq bankteri de fran­sýz­dardyń talabyn qaıtalady. Osydan kelip AQSh-tyń altyn qory shıelenisti deńgeıge deıin kemıdi. Keıinirek, ahýal­dyń ýshyǵa berýi múmkin ekenin sezgen bo­lýy kerek, AQSh-tyń kelesi prezıdenti R.Nıkson bul prob­lemany amerıkalyq­tar­ǵa tán qarapaı­ym­dylyqpen sheshedi – ol «turaqtylyqty qamtamasyz etý jáne AQSh múddesi úshin» degen jeleýmen dol­­lardy altynǵa aıyr­bas­taýǵa tyıym salý jóninde sheshim qa­byldaıdy. Sóıtip, 1971 jyldyń 15 ta­my­zynda, ıaǵnı osydan 40 jyl buryn jańa dáýir bas­ta­lyp, dollar altynmen ekvı­va­lentin joıa­dy. Osy sát­ten valıýta baǵam­darynyń, munaı baǵala­ry­nyń aýytqy­ma­lylyǵy, eń bastysy, toq­taýsyz jumys istep turatyn amerı­ka­lyq baspa stano­gy­nyń dáýiri bas­talady. Al Amerıka bolsa osy arqyly óziniń eń negizgi resýrsyn – búkil álemniń ózine degen senimin paıdalandy. Sóz retinde nelikten 1944 jyly ózge eldiń emes AQSh-tyń valıýtasy bedeldi bolyp shyqty, dollardy altynmen qam­tamasyz etetin qudiret Amerıkaǵa qaıdan keldi degen saýalǵa da jaýap izdestire ketken jón. Bizge málim derekterge qara­­ǵanda, AQSh-tyń altyn jınap alýyna eki jaǵdaı sebep bolǵan. Onyń birinshisi – 1933 jylǵy «uly altyn tonaýy» dep ata­latyn naýqan. Prezıdent F.Rýzvelttiń ınaýgýrasııalyq sózinde keltirilgen daǵ­da­rysqa qarsy sharalarǵa sáıkes el aza­mattary óz altyndaryn memleketke tap­sy­rýǵa tıis bolady. Elde altynnyń erkin aınalymyna tyıym salynyp, ony usta­ǵandarǵa 10 jylǵa deıin túrmege qamalý merzimi belgilenedi. Al memleket bolsa azamattardan altyndy eski baǵamen sa­typ alyp, ony 70 paıyzǵa derlik ósirip sa­­typ otyrdy. Altyn qorynyń ekinshi kózi soǵys júrip jatqan Eýropadan azyq-túlik pen qarý-jaraq jetkizip berý úshin tólengen altyn edi. Osynyń arqasynda 1944 jyly altynnyń álemdik qorynyń 70 paıyzy (KSRO-ny eseptemegende) AQSh-tyń qolynda boldy. Al odaqtastarda al­tyn bolǵan joq. Osy turǵydan alǵanda Bretton-Výds valıýta júıesin májbúr­lik­­­ten týǵan shara dep te baǵalaýǵa bolady. AQSh-ty búginde boryshtar eli dep ataıdy. Álem boıynsha eń kóp tutynǵan Amerıka ózi úshin tamasha model jasap alǵan: búkil álem taýarlar shyǵara oty­­­ryp oǵan jumys isteıdi, al AQSh dollar shyǵarý arqyly jumys isteıdi. El aza­mattary aqshany barǵan saıyn kóbirek jumsap turǵan shaqta shamadan tys tutyný ekonomıkasy Amerıkanyń órken­dep jat­qanyn kórsetti. Al olardyń jumsaýyna qajetti aqshany amerıkalyq boryshtyq qaǵazdardy satyp alý jolymen búkil álem rızashylyqpen qaryzǵa berip turdy. Sonda bizdiń ondaǵan jyldar boıyna aty áıgili dollar qunynyń barǵan saıyn kemip bara jatqanyn, salymdarymyzdy «jasyl qaǵazda» saqtaý arqyly óz aq­­­sha­larymyzdy Amerıkaǵa syıǵa berip jat­qanymyzdy ańǵarmaı kelýimizdiń syry nede? Sóıtsek, ekonomısterdiń paıym­daý­­ynsha, onyń mánisi óte qarapaıym kó­rinedi. О́ıtkeni, búkil ekonomıkalyq tarıh degenimizdiń ózi sheber oılas­ty­ryl­ǵan jasandylyq. Sondyqtan da taýar ba­ǵalaryn neǵurlym senimdirek birdemege qaıta esepter bolsaq, is júzinde eshqan­daı munaı daǵdarysynyń da, AQSh eko­nomıkasy ósýiniń de bolmaǵanyn túsiný qıynǵa soqpaıdy eken. Máselen, qara­paı­ym esepteýler álemdik baǵalardy dol­larmen emes, altynmen esepter bolsaq, álemniń ekonomıkalyq beınesiniń tolyq­taı ózgerip shyǵatynyn kórsetken. My­sal retinde munaı baǵasy dınamıkasy­nyń eki kestesin ózara salystyrýǵa bo­lady. Birinshisinde – munaıdyń sońǵy onjyldyqtaǵy dollarmen eseptegendegi ortasha jyldyq baǵasy. Munda baǵa munaıdyń tonnasyna 183-ten 741 dol­larǵa deıin, ıaǵnı tórt eseden astamǵa terbelip turady. Ekinshi kestede altyn stan­dartymen eseptelgen dál sol ba­­­ǵa­lar. Osylaısha munaıdyń bir tonnasyna bir gramm altyn alynǵan kezde terbelis tar dáliz ishinde ǵana oryn alyp, ósý men quldyraý kestesi múlde ózgeshe sıpat alady. Osy­­­­dan-aq munaı ba­ǵasy bol­­jam­­syz­dy­ǵy­­­nyń dollar boljamsyzdyǵynan týyndap otyrǵanyn ańǵarýǵa bolady. О́ıtkeni, vır­­tý­aldy (kózben ǵana kóretin) valıýta dol­­­lardyń taban tirer negizi joq. Osy oraıda nelikten dollar áli kúnge deıin múlde kúı­rep túspeı tur degen saýaldyń tý­­­yn­­da­ýy or­­­yn­dy. Oǵan keıbir sa­rap­shylar AQSh kúı­­­reý­­­ge jol ber­­meý úshin óziniń altyn qoryn paıdalanýda dep jaýap qaıtarýda. Taıaý ýaqyttarda Obama ákimshiligi AQSh-tyń boryshyn taǵy da 2 trıllıon dollarǵa ulǵaıtpaq nıette. Ol úshin Ame­rı­kanyń is júzinde planetanyń árbir tur­ǵynynan bir jyl ishinde ǵana 300 dollardan qaryz alýyna týra keledi eken. Djordj Sorostyń burynǵy áriptesi, belgili halyqaralyq ınvestor Djım Rodjers mun­daı sheshimniń burynǵydan beter aýyr zardaptarǵa soqtyratynyna senimdi. Bul týraly ol reseılik ORT telearnasy arqy­­ly kórsetilgen «Dollar dáýiriniń aqyry» atty telefılmde egjeı-tegjeıli baıanda­dy. Onyń ózi Amerıkany bolashaqta esh­qandaı jaqsylyq kútip turǵan joq degen oımen dollardaǵy búkil aktıvterin Nıý-Iorktegi ofısimen qosa satyp, ózi AQSh-tan múlde ketip tynǵan. Qazirgi ýaqytta Rodjers óz bıznesin Sıngapýrde júrgi­zý­de. Osyndaı qadamǵa baryp Azııa baza­ryna báıge tigip otyrǵan jalǵyz ol emes kórinedi. Belgili taldamashy jáne ınvestor Mark Faber de Qytaı AQSh-tan ba­sym túsip otyr degen senimmen Azııaǵa qo­nys aýdarǵan eken. О́ıtkeni, ol óz taýarla­ryna dollar ǵana alyp qoımaı, sonymen birge AQSh-ta jabylyp, kerisinshe, Qy­taı­da ashylyp jatqan tehnologııalar men zaýyttarǵa da qol jetkizetin bolǵan. Aıt­qandaı, Amerıka búginde televızor da, tranzıstor da shyǵarmaıdy, tek aqsha ǵana basyp shyǵarady degen pikir de dál osy fılm sıýjetinde júr. Sarapshylardyń aıtýlaryna qaraǵan­da, álem elderiniń ortalyq bankteri prob­lemanyń qanshalyqty aýqymdy ekenin qazirdiń ózinde sezinip úlgirgen. Son­dyqtan da Qytaı men Úndistan shıkizat satyp alý, nesıelerdi ońdy-soldy úles­ti­rý nemese altyn satyp alý arqyly dol­larlarynan qutylýda. Sarapshylardyń dollar rýbldiń túbine jetip shyǵady degenine qaramastan, ázirge tek Reseı ǵana amerıkalyq aqshaǵa degen adaldyǵyn saqtap otyrǵan kórinedi. Orasan zor boryshtardy qaıtkende de jeńildetý amalyn tabý úshin Amerıka óz valıýtasyn qunsyzdandyrýǵa da tyrysyp baǵýda. Biraq ózge elder de dál sondaı qa­damǵa kóshken, onyń ózi búginde álemge de­valvasııa jarysy qaýpin týǵyzyp otyr­­­­ǵanǵa uqsaıdy. О́ıtkeni, álgindeı áre­kettiń saldarynan qaǵaz aqshalar kún sanap óz qunyn joǵalta túspek. «Bilan» atty shveısarııalyq ekonomı­ka­lyq jýrnaldyń bas redaktorynyń or­yn­basary Mıret Zakıdiń pikirinshe, «baks» áldeqashan-aq tarıhtaǵy eń úlken alyp­­sa­tarlyq kóbikke aınalǵan, sondyq­tan onyń kúıreıtinine esh kúmán joq. Al eýroǵa jasalyp jatqan shabýyldarǵa kelsek, ol bar bolǵany amerıkalyq ekono­mı­kanyń taqap qalǵan bankrottyǵyn ja­syrýǵa degen talpynys qana. M.Zakı óz kitabynda osylaı dep atap kórsetken. Álemdegi eń úlken ekonomıka eń úlken eleske aınaldy dep jazady ol. 14 trıllıon dollar jıyn­tyq ulttyq tabysqa qol jetkizý úshin AQSh 50 trıllıon dollar boryshqa batýǵa májbúr bolyp otyr. Onyń paıyzdyq ósi­miniń ózi ǵana jylyna 4 trıllıon doll­ar­dy quraıdy. Onyń aıtýynsha, memleket­ter­diń bári de AQSh-tyń sý betinde qalqı tu­rýyna múddeli, sondyqtan da kózge kórinip turǵan nárseni moıyndaý birshama ýaqyttarǵa sozylmaq. Biraq sheksiz sozyla berýi de múmkin emes. 45 mıllıon ame­rı­kalyq qazirdiń ózinde úılerinen aıryldy, turǵyndardyń 20 paıyzy konıýnk­tý­ra­nyń kezekti sıklynan shyǵyp qaldy, olar budan bylaı tutynýshylar bolyp tabyl­maıdy, amerıkalyq shtattardyń úshten birin is júzinde bankrot dep aıtýǵa bolady. Bul elge endi eshkim de óz kapıtalyn ın­vestısııalamaıdy. Jahandaný zardaptary saldarynan AQSh óziniń ekonomıkalyq ar­­tyqshylyqtarynan aıyrylyp otyr, son­­dyqtan da ol óziniń áskerı jáne saıası qýa­tyna júginýge májbúr. Mine, shveı­sa­rııa­lyq jýrnalıst Amerıkanyń qazirgi jaǵ­da­ıyn osylaısha túsindiredi. Aıta ketý kerek, Mıret Zakı sońǵy jyldary Shveısa­rııa­daǵy eń bedeldi ekonomıkalyq jýrnalıst degen ataqqa ıe bolǵan keń tanymal adam. Osy máseleni qozǵaı otyryp, joǵa­ryda ózimiz aıtyp ótken Fransııa prezıdenti Sharl de Gollge qatysty nazar aýdararlyq bir jáıtti eske túsire ketý oryndy. Sóıtse, de Golldiń Amerıkadan al­tyn talap etýine bir anek­dot­tyń áseri tıgen kórinedi. Ony oǵan burynǵy qarjy mınıstri Klemanso aıtyp beredi. Aýksıonda Rafaeldiń kar­tı­­­­nasy úshin arab – munaı, orys – altyn usynady, al amerı­ka­lyq bolsa bir býma banknot alyp shyǵyp, kartınany 10 myń dollarǵa sa­typ alady. De Goll úshin túsiniksizdeý bolyp kórin­gen jáıtti mınıstr túsin­di­rip, bir 100 dollarlyq banknotty basyp shyǵarý quny 3 sent qana bolatyndyqtan, amerıkalyq­tyń kartınany nebári 3 dol­larǵa ǵana satyp alǵanyn aıtady. Osy áńgimeden keıin de Goll tek altynǵa ǵana túpkilikti senim qalyptas­tyr­ǵan eken. Sol sııaqty Fran­sııa prezıdentiniń dol­lar­dy altyn­ǵa aıyrbastap berý jónin­degi talabynyń aqyrynda AQSh pen Fran­sııa arasyndaǵy qarym-qatynas­tar­dyń shıelenisýine áke­lip, onyń sońy Fran­sııanyń NATO-nyń shtab-páteri men AQSh-tyń áskerı baza­syn jáne alıans­tyń 33 myń áskerı qyz­met­shisin Fransııa aýmaǵynan shyǵarý jóninde málimdeme jasaýymen aıaqtal­ǵany málim. Osydan keıin de Goll 1965 jylǵy prezıdenttik saı­laýdyń ekinshi týrynda ázer-ázer je­ńis­ke jetedi. Onyń esesine 1966 jyldyń 21 aqpanynda Fran­sııa NATO áskerı uıymynan shy­ǵa­dy. Árıne, Amerıka da qarap qalmaıdy. 1968 jyly Parıjde stıhııalyq tolqýlar oryn alyp, elge azamat soǵysy qateri tónedi. Osyndaı oqı­ǵa­lardyń aqyry 1969 jyly de Goll­­dyń otstavkaǵa ketýimen tynady. Keıbi­reý­ler kúni búginge deıin osy oqıǵaǵa AQSh-tyń ortalyq barlaý basqarma­sy­nyń yqpaly boldy degendi aıtady. Qalaı degende de, altyn standartynan bas tartýdyń, qazirgi qalyptasqan ahýalǵa qaraǵanda, eń aldymen Amerıkanyń ózine qolaıly tımegeni anyq. Osy ótken tórt onjyldyq ishinde eldiń ishki jalpy ónimi 3 ese ǵana ósken jaǵdaıda, aınalymdaǵy aq­sha kólemi 15 esege artqan. Bul jerde áńgime tek Amerıkanyń ishki aınaly­myn­daǵy aqsha týraly ǵana. Al búkil álemdi kezip júrgen dollarlar týraly máli­met­ter biraz ýaqyttardan beri AQSh-ta múl­de jarııalanbaıtyn bolypty. Sondyqtan ol aqshanyń kólemi kópshilikke beımálim. Osy oraıda mamandar ınternettiń paıda bolýyna baılanysty esep aıyrysý jyl­damdyǵynyń, soǵan oraı aqsha aına­ly­my­nyń da qaýyrt arta túskenin, soǵan sáıkes naqty aqshanyń naqty ónimnen 5 eseden astamǵa ozyp ketkenin aıtady. Ekonomısterdiń aıtýlaryna qara­ǵan­da, aqsha tabıǵatynyń ózgerýine baıla­nys­ty sońǵy qyryq jylda álemdik eko­no­mıkalyq jáne saıası problemalar da óz mazmunyn múlde qarama-qarsy jaqqa qaraı ózgertken. Máselen, buryn ınflıasııa jaman qubylys sanalatyn. Endigi jerde ınflıasııanyń basym bóligi oń faktor retinde qabyldanady. Buryn bıýdjet tapshylyǵynyń oryn alýy durys emes delinse, qazirgi kúni memlekettik qaryz­dyń eldiń jyldyq ishki jalpy óniminiń 60-100 paıyzyn quraýy qalypty kórinis sana­la­dy. Buryn damyp kele jatqan elder syrt­qy boryshtarǵa batatyn bolsa, búginde damyǵan elder boryshkerler sa­na­tyna qo­sylyp otyr. Sarapshylar osy jaǵdaılar men 2007 jyly oryn alǵan álemdik qarjy daǵdarysyn 1971 jylǵy oqıǵanyń, ıaǵnı dollar qunyn altynmen baılanystyrýdan bas tartýdyń saldary dep túsindiredi. Olardyń aıtýlarynsha, ak­tıvterdiń jappaı ınflıasııaǵa ushy­ra­ýy, orasan zor memlekettik boryshtardyń jınaqtalýy jáne álemdik ekonomıkadaǵy tepe-teńsizdik 1971 jyldan keıin paıda bolǵan. Al qar­jy ınjınırıngi ár jerlerde oryn alǵan daǵdarystardyń tigisin jazyp, proble­ma­ny keıinge shegerip kelgen. Osydan tórt jyl buryn olardyń báriniń bastary qosylǵannan keıin ǵana ol aýyzdyqtaýǵa kónbeıtin jaǵdaıǵa jetip otyr. Dollarǵa qatysty álemde paıda bol­ǵan kúmánshil kózqarastar barǵan saıyn dúnıe júzine asqan jyldamdyqpen taralýda. Soǵan qaramastan, «jasyl qaǵaz» áli de bolsa qabyldanyp jatyr. О́ıtkeni, onyń ornyn almastyratyn nárse tabý ońaı mindet emes. Álemdik valıýtanyń qazirgi tańdaǵy jaı-kúıi týraly aıtylǵan pikirler men kóz­qa­ras­tardy Qazaqstan basshysy N.Nazar­ba­ev­tyń «Besinshi jol» atty maqa­la­syndaǵy «Jańa turpatty valıýtany oı­lastyrý men engizý kezegi jetken, naqty júzege asyrýǵa bolatyn ári pragma­tı­ka­lyq mindet. Adamzat munan da kúrdeli min­detterdi tabysty shesh­ken bolatyn. Áýel basta osy jańa va­lıý­tany bo­la­shaq­ta qol­danýshylardyń nıeti men erik-jigeri jetip jatyr. Sondaı-aq, osy nıet pen erik-jigerdi bul mindetti qadam-qada­my­men, is jú­zin­de iske asyrýdy bastaıtyn birtutas uı­ym­ǵa resimdeý qajet. Álem elderi BUU aıa­synda UNCTAD-tyń taıaý­da­ǵy baıandamasy negizinde qazirdiń ózinde bul baǵytta al­ǵash­qy qadamdy ja­saýǵa múmkindik alyp otyr», degen sóz­der­men aıaqtaǵan durys sııaqty. Seıfolla ShAIYNǴAZY.