Halyqta «bárine ýaqyt tóreshi» degen sóz bar. Oryndy aıtylǵan. Revolıýsııalyq ózgeristermen bastalǵan HH ǵasyr sol ózgeristerdi ómirge ákelgen kommýnıstik ıdeıanyń jeńilisimen aıaqtaldy. Shyn máninde, bul kommýnıstik ıdeıanyń jeńilisi me, joq álde, sol ıdeıany basshylyqqa alyp, ony solaqaı ádistermen iske asyrýǵa kúsh salǵan saıası partııa men ol qurǵan júıeniń jeńilisi me? Bul saýalǵa jaýapty Keńester odaǵy atalǵan alyp ımperııanyń tarıhy berdi. Bir nárseniń basy ashyq, búgingi adamzat qoǵamdy, qoǵamdyq qatynastardy ózgertý isinde revolıýsııalyq ádis-quraldardan bas tartty.
Revolıýsııalyq ózgeristerdiń tabıǵatyn týra túsinip, adal ómirimizge qajet tujyrymdar shyǵarýǵa alysqa barmaı-aq, halqymyzdyń keshegi ótkenine alǵan sabaqtary jetip artylady. Esimde, stýdent kezimizde Sh.Ýálıhanovtyń qoǵamdyq-saıası kózqarasyn taldaǵanda, «qazaq ǵalymy tarıhty túsindirýde úlken jetistikterge jetti, degenmen, onyń kózqarasyndaǵy bir kemshilik –qoǵamdy revolıýsııalyq jolmen ózgertýge qarsy shyqty» dep úıretetin. Iá, ras, Shoqannyń «Eýropadaǵy barlyq revolıýsııalar úkimettiń tarapynan halyqtyń erkin damý áreketin basyp-janshýdan shyqqan» degen maǵynadaǵy pikiri bar. Ǵalymnyń túsiniginde kez kelgen teorııanyń qundylyǵy – onyń ósý jolynda turǵan nársege keregin berip, al oǵan qajet emes kedergilerdi alastaýda ǵana. Basqasha aıtqanda, úkimettiń negizgi mindeti qoǵamdyq organızmniń dertsiz, erkin ósip-ónýine qajet reformalyq sharalarǵa jol ashý bolsa kerek.
О́z retinde aıta keteıik, kózqarastyq turǵydan Shoqan ustanymyna jaqyn turǵan HH ǵasyrdyń basyndaǵy Á.Bókeıhanov bastaǵan ult zııalylary da qoǵamdyq damýda revolıýsııalyq emes, evolıýsııalyq, reformalyq ádis-quraldardy qoldaý jaǵynda turdy.
«Patshalyq Reseı – halyqtar túrmesi boldy» degen pikirdi keńestik tarıhshylar V.Lenınge tańady. Bul tujyrymǵa V.Lenınnen buryn A.Gersen de kelgen. Ol Nıkolaı I qoǵamdy basqarý isindegi «Reseı ólse de, sheksiz jáne myzǵymas bılik qalsa bolǵany» degen uranyn synǵa alyp, «Bizdiń qaısymyz osy jer sharynyń tórtten bir bóligin alyp jatqan túrmeden, kez kelgen polıseılik baqylaýshy ózin patsha, al patsha – ózin polıseı sezinetin alyp ımperııadan qutylǵymyz kelmedi?» dep jazǵanyn mektep qabyrǵasynda oqyp óstik emes pe?
Osy rette mynadaı bir jaǵdaıǵa kóńil aýdarǵan artyq emes. «Reseı – halyqtar túrmesi» degen uǵym bolshevıkterge patshalyq ókimetke qarsy kúres kezeńinde qyzmet jasaǵan uran esebinde boldy. Bolshevıktik ustanymdaǵy tarıhshylar 1941-1945 jyldary soǵys tusynda bul ustanymdy synǵa ala bastaıdy. Máselen, E.Tarle sııaqty reseılik tarıhshylar Reseıdiń kórshi halyqtardyń jerin ózine kúshpen qosyp alýyn tarıhı qajettilikten týǵan shara retinde aqtady. Eskeretin jaǵdaı, bul pikir 1944 jyly mamyr-shilde aılarynda partııanyń Ortalyq komıtetinde, onyń ıdeologııa jónindegi hatshysy A.Sherbakovtyń tóraǵalyǵymen, sondaı-aq, OK-tiń hatshylary Andreev pen Malenkovtyń qatysýymen ótkizilgen «Istorııa Kazahskoı SSR» (1943 jyly jaryq kórgen) kitabyn talqylaý barysynda aıtyldy. Patshalyq úkimettiń jaýlap alý saıasatyna qarsylyq kórsetken Kenesary Qasymuly kóterilisin oń baǵalaǵan bul kitapty oqý prosesine engizýge tyıym salyndy.
Al osy patshalyq bıliktiń ornyna kelgen Keńes ókimeti odaq quramyndaǵy halyqtarǵa ózderin ózderi basqarý múmkindigin berip, olardyń erkin damýyna jol asha aldy ma? Bul suraýǵa birjaqty jaǵymdy jaýap berý tarıhı shyndyqty burmalaýǵa uryndyrar edi. Aıta ketken jón, bul suraqqa tek jaǵymdy jaýap berýge beıim tarıhshylar áli de az emes. Olaı bolsa, kez kelgen memlekettik bıliktiń jaǵymdy nemese jaǵymsyz qyzmetiniń negizgi ólshemi retinde qandaı nátıjeni alýǵa bolady?
Fransýz gýmanısi Jan-Jak Rýsso mundaı ólshem retinde sol bılik tusynda halyqtyń sandyq turǵydan ósýin nemese kemip ketýin alýdy usynady. Menińshe, bul birden-bir ádiletti ustanym. 1917 jylǵy revolıýsııalyq ózgerister qarsańynda 6 mıllıonǵa jýyq qazaq halqy 20-30-jyldary júrgizilgen keńestik reformalardyń nátıjesinde jartysyna jýyǵynan aıryldy. Soǵys, ashtyq, repressııalyq sharalar, eksperımenttik dárejedegi reformalar qazaq halqynyń sandyq jáne sapalyq turǵydan azyp-tozýyna jol ashty.
Salystyrmaly turǵydan aıta ketken jón, táýelsizdik alǵan 1991 jyly jergilikti qazaq halqy barlyq turǵyndardyń jartysyna da jetpeıtin (46%) kúıde bolsa, sodan bergi shırek ǵasyrda onyń úles salmaǵy 67-68 paıyzǵa jetti. Iаǵnı, túrli ekonomıkalyq jáne áleýmettik qıyndyqtarǵa qaramastan, ol sandyq jáne sapalyq turǵydan ósý jolynda tur.
A.Gersen aıtqan pikirge baılanysty, tarıhshy retinde mynadaı jaǵdaıǵa kóńil aýdarǵan bolar edim. Qazaq tarıhynda kúresker Gersenniń azamattyq úlgisin jańǵyrtqan Mustafa Shoqaı 1917 jylǵy revolıýsııalyq ózgeristerge baılanysty biz úshin áli mańyzyn joǵaltpaǵan mynadaı oıdy bildirdi. 1917 jylǵy revolıýsııalyq ózgerister tusynda biz, el, ult retinde álsiz bolyp shyqtyq, óz betimizshe erkin qımyldaýǵa, áreketke kelýge múmkindik beretin ekonomıkamyz, áskerimiz, tipten rýhanı turǵydan da daıarlyǵymyz bolmady. Bul jaǵdaı bizdiń basshylarymyzdyń orys demokratııasyna ıek artýyna, olardyń bergen túrli ýádelerine senýge negiz boldy.
1917 jylǵy revolıýsııalyq ózgeristerden bizdiń alatyn negizgi sabaq, ol –eshqandaı qamqorshynyń ýádesine senbeý, ózińniń ekonomıkalyq kúsh-qýatyńdy ylǵı da arttyryp otyrý, memlekettik táýelsizdigińdi nyǵaıtý.
Keńester Odaǵy ótken jol ne kórsetti? Ol memlekettik júıe retinde bastapqy kezeńinde bergen ýádeleriniń úrdisinen shyǵa almady.
Biz, zańger, tarıhshy, fılosof ǵalymdar osy ýaqytqa deıin patshalyq jáne keńestik bılikterdiń qazaq jerindegi saıası-quqyqtyq negizderi týraly tujyrymdarymyzdy anyqtaı almaı kelemiz.
Keńestik tarıhnama máselen, patshalyq jáne keńestik bılikterdi legıtımdi bılikter retinde kórsetip, qazaq qoǵamyna tek jaǵymdy ózgerister ákelgen memlekettik qurylymdar retinde tanytýǵa kúsh saldy. Joǵaryda atalǵan «Istorııa Kazahskoı SSR» (1943 j.) atty kitaptyń osy máselege qatysty IH taraýynda patshalyqtyń bodandyǵyna ený týraly «antty qazaq bıleýshileriniń joǵarǵy ókilderi ǵana berdi». Sondyqtan da «qazaqtardyń reseılik bodandyqqa ótýi qazaq aqsúıekteri men patsha úkimeti arasyndaǵy kelisimniń nátıjesi» boldy. Bodandyq halyq buqarasynyń erkinen tys qabyldandy» degen tujyrym jasalynǵan bolatyn. Týra osy jasalynǵan tujyrym 1943 jyly jaryq kórgen kitaptyń sórelerden alynyp tastalýyna negiz bolǵandyǵyn umytpaǵan jón.
Keńes úkimeti revolıýsııalyq jolmen ózinen burynǵy bılikti ysyryp tastap, memlekettik basqarý apparatyn ornatty. Ol eshqandaı da referendým, saılaý arqyly kelgen joq. Onyń ornaýyna qazaq halqynyń eshqandaı da qatysy bolǵan joq. Ekinshiden, V.Lenın bastaǵan bolshevıkter partııasy qazaq qoǵamynyń sol tarıhı kezeńdegi jaǵdaıy men onyń aldynda turǵan maqsat-mindetterimen sanasqan joq. О́ziniń áskerı, ıdeologııalyq basymdyǵyn paıdalanyp, qazaq azattyq qozǵalysyn tabıǵı mazmunynan aıyrdy. Bul is júzinde, qazaq ult-azattyq qozǵalysyna jasalǵan keshirilmes tarıhı qııanat edi. Bolshevıkter, olardyń jetekshileri ózderin partııalyq turǵydan qazaq basqarýshy tobynan joǵary turǵandyǵyna senimdi boldy. Máselen, Alashorda úkimetiniń 15 múshesiniń bireýiniń ǵana (O.Áljanov) arnaýly orta bilimi bar-tyn. Al qalǵan on tórti túgeldeı joǵary bilimdi edi. Sapalyq turǵydan Keńes úkimetiniń ózi mundaı quramda emes-tin.
Álıhan Nurmuhametuly Bókeıhanov bastaǵan qazaq azattyq qozǵalysy basshylarynyń jáne saıası uıymynyń durystyǵyn ómir aǵymynyń ózi jan-jaqty dáleldep berdi.
Qazaq azattyq qozǵalysy kózdegen maqsat-murattardyń jalpy adamzattyq qundylyqtar arasynda ekendigin keıingi álemdik tarıh kórsetip te berdi. Nıkaragýa ult-azattyq qozǵalysynyń basshysy Sandıno kezinde «bizdiń qozǵalysymyzǵa syrttan taptyq mazmun, sıpat berýge umtylystar jasalyndy. Biz oǵan úzildi-kesildi qarsy boldyq, óıtkeni bizdiń kúresimiz antıkolonıaldyq mazmundaǵy kúres edi» dep málimdedi. Alash ataýyndaǵy qazaq ult-azattyq qozǵalysynyń basshylary Sandıno jasaǵan tujyrymǵa HH ǵasyrdyń 20-jyldary kelgen bolatyn.
Mine, bul keltirilgen faktilik materıaldar – qazaq ult-azattyq qozǵalysy qaıratkerleriniń qazaq shyndyǵyn qorytý isinde reseılik kommýnısterden joǵary turǵandyǵynyń aıǵaǵy. Alashtyq ustanymdaǵy zııalylar bolshevıkter usynǵan sosıalızm ıdeıasymen osy jolda belgilengen tótenshe ózgeristerdi qabyldaı alǵan joq. Ahmet Baıtursynuly qazaq halqynyń bolshevıkter ıdeıasyn qabyldaýǵa daıar emestigine baılanysty olar usynǵan sosıalızm ıdeıasyn «shaqyrylmaǵan bóten qonaq» dep atady.
Sózimizdiń sońynda, mynadaı jaǵdaıdy eskertýdi ózime mindet sanaımyn. Bolshevıkter uıymdastyrǵan 1917 jylǵy sosıalıstik revolıýsııa men odan keıingi ózgeristerge baılanysty bul aıtylǵan oılar, árıne, jańa qoǵam qurý isine belsendi túrde atsalysqan aǵa býynnyń jasampaz eńbegin joqqa shyǵarǵandyq emes. Qarapaıym halyq, onyń ozyq týǵan uldary men qyzdary úshin sosıalızm ıdeıasy, Turar Rysqulov dál atap kórsetkenindeı, túpkilikti jalǵyz murat emes, qoǵamdyq ómirdi jaǵymdy maǵynada ózgertýdiń quraly esebinde júrdi. Osy turǵydan aǵa býynnyń qajyrly eńbegi óz nátıjesin bergendigi anyq. Olardyń túrli aýyrtpalyqtarǵa qaramastan, atqarǵan maqsattyq qyzmeti men eńbeginiń eń basty nátıjeleriniń biri – búgingi memlekettik táýelsizdigimiz.
Mámbet QOIGELDIEV,
QR UǴA múshe-korrespondenti, professor
ALMATY