Túrkııa prezıdenttik basqarý júıesine ótpek

Jańa jyl túbimiz bir Túrik Respýblıkasy úshin saıası mańyzy zor jańalyqtan bastaldy. О́tken apta Túrkııa parlamenti prezıdenttik basqarý formasyna ótýge múmkindik beretin zań jobasyn qabyldady. Sońǵy jyldarda atalǵan elde konstıtýsııaǵa tıisti ózgerister men tolyqtyrýlar engizý, konstıtýsııalyq reformalar jasaý qajettiligi jóninde jıi aıtylyp, túrik qoǵamynda qyzý talqylanǵany belgili. Basqarýshy «Ádilet jáne damý partııasy» (AKP) «Ult­tyq áreket partııasynyń» (MHP) qoldaýymen parlament­ke konstıtýsııa jobasyna óz­ge­ris engizý týraly usynys ja­­saǵan. 18 baptan quralatyn ja­ńa konstıtýsııa jobasy 9-20 qań­tar aralyǵynda Túrkııa par­lamentinde ótken birinshi já­ne ekinshi oqylymdarda qy­zý talqylandy. Túrkııa Má­jilisinde «Ádilet jáne da­mý par­tııasynyń» 316 depý­taty men «Ulttyq áreket par­tııa­sy­nyń» 39 depýtaty, eki partııa ókilderin qosa eseptegende 355 depýtat qyzmet atqarady. El parlamentinde ótkizilgen daý­ys berý nátıjesinde zań jo­basyn qabyldaýǵa 488 de­pý­tattyń 339-y kelisim berdi. Endi atalǵan zań jobasy Túrk­ııada sáýir aıynda ótedi dep josparlanǵan referendýmǵa shyǵarylady. Ol úshin zań jobasyna prezıdent Rejep Erdoǵan qol qoıǵan kúnnen jáne resmı basylymda jarııalanǵannan keıin 60 kún ótken soń ulttyq referendýmǵa shyǵarylady. Oǵan referendýmǵa qatysatyn saılaýshylardyń jartysy daýys bergen jaǵdaıda usy­ny­l­ǵan túzetýler zań júzinde óz kú­shine enedi. Túrik Respýblıkasy qu­ry­l­ǵan 1923 jyldan be­ri parlamenttik basqarý ny­sa­­nyndaǵy memleket bol­ǵan­­­dyq­tan, bul ózge­ris­ter­diń Túr­kııa úshin saıası máni men sal­darlary zor bolmaq. Par­­­tııa jaqtastarynyń piki­rin­­­she, konstıtýsııaǵa jasala­tyn óz­gerister memleket tu­raq­ty­lyǵyn nyǵaıtyp, kúshti kósh­basshylyqtyń arqasynda mem­lekette tóńkeris áreket­te­­rine tosqaýyl qoıyp, bas­qa­rý júıesin jeńildetip, el tarıhyndaǵy álsiz koalı­sııa­lyq úkimetter dáýirine qaı­tý­­dyń aldyn almaq. Al syn­shy­lardyń pikirinshe, atalǵan tú­­ze­týler eldegi parlamenttik bas­­qarý pishinin joıyp, bılik ba­syndaǵy partııanyń, birinshi ke­zek­te, el prezıdentiniń bı­li­gi men ókilettiligin ábden ny­ǵaı­týy múmkin. Keıbir mamandar kons­tı­tý­sııa­lyq reformanyń prezıde­nt bıligin kúsheıtetinin alǵa tar­­ta­dy. Mysaly, kóktemdegi re­­­fe­rendým josparǵa sáı­kes­ ótip, tıisti túzetýler men usy­­­nystar kúshine engen jaǵ­daı­­da prezıdent jar­lyq­tar shyǵarýǵa, úkimet bas­­shy­­­syn taǵaıyndaýǵa neme­se mı­nı­str­­ler kabınetin je­­ke ózi bas­qarýǵa, vıse-pre­zı­dent­ter­di, mı­nıstrler men j­o­ǵary laý­azym ıelerin ta­ǵaıyn­daý­ǵa jáne qyzmetinen bo­sa­tý­ǵa, par­lamentti taratýǵa, kon­stı­tý­sııalyq ózgerister týra­ly má­seleni referendýmǵa shy­ǵa­rýǵa, tótenshe jaǵdaı jar­ııa­laý­ǵa quqyly bolady. Búginde joǵary áskerı keńeske baǵynatyn Túrkııa qarýly kúshteri men barlaý bas shtaby prezıdenttiń jeke baqylaýyna qaraıtyn bolady. Iаǵnı, prezıdent memlekettik júıeniń jáne atqarýshy bılik – úkimettiń basshysyna aınalyp, «memleket basshysy» dep atalýy múmkin. Sondaı-aq, ózgerister prezıdenttiń saıa­sı partııa múshesi bolýyna múmkindik beredi. Prezıdent qylmystyq jaýapkershilikke qarsy ımmýnıtetke ıe bolyp, sottar men prokýrorlardyń joǵary keńesine óz bıligin jú­r­- ­gize alady. Prezıdent jo­ǵa­r­­ǵy sot ókilderiniń jartysyn taǵaıyndaýǵa múmkindik alyp, bıýdjetke usynys engize alatyn bolady. Prezıdenttik já­ne parlamenttik saılaýlar bir kúnde ótkizilip, mınıstrler ka­bıneti parlamentke emes, tike­leı prezıdentke baǵynady. Jospar boıynsha, Túrkııada 2019 jyly prezıdenttik jáne jal­py parlamenttik saı­laý­­lar ótýi josparlanyp, pre­zı­dentke bes jyldan eki mer­zimge deıin basqarý quqy­ǵyn be­rý qarastyrylǵan. Baı­qaý­shylardyń aıtýynsha, bul óz­ge­ris­ter qazirgi bı­liktiń eldi 2029 jylǵa deıin bas­qa­rýyna qolaıly jaǵdaı qa­lyp­tastyrady. Prezıdent R.Erdoǵan 2002 jyldan 2014 jylǵa deıin Túrkııany pre­mer-mınıstr re­tinde bas­qarǵan. Osy kezge deıin Túr­kııa­da prezıdent rá­simdik ma­ńyzǵa ǵana ıe bolyp kelgeni bel­gili. 2014 jyly Erdoǵan el­de ótken tikeleı saı­laý­larda bı­likke kelgen al­- ǵ­a­sh­qy prezıdent boldy. Zań jobasy boıynsha, Túr­kııa Fransııa men AQSh sııaq­ty prezıdenttik res­pýb­lıkaǵa aınalyp, el tarıhynda tuń­ǵysh ret premer-mınıstr laýa­zymy joıylýy múmkin. Túze­týler parlamentte sáýirde óte­tin ulttyq referendýmda qa­byldanǵan jaǵdaıda 2018-2019 jyldarda óz kúshine enýi yq­tımal. Zańgerler Túrkııada ólim jazasy qaıtadan quqyq­tyq praktıkaǵa engizilýi múm­kin ekenin de aıtýda. Jergilikti sarapshylar el taǵdyry men bolashaǵyna alań­daýshylyq tanytyp, óz pi­kir­lerin bildirýde. My­sa­ly, saıasattanýshy Kúr­shad Zor­lý parlamenttik já­ne pre­zı­denttik basqarý júıe­lerin sa­lystyryp, kon­stıtýsııaǵa engiziletin ózge­ris­ter arqyly Túrkııanyń ta­za prezıdenttik júıege ótý múmkindigin jazdy. Onyń aıtýynsha, prezıdent partııa múshesi bola alǵandyqtan, onyń beıtarap bolýy qıyn. Koch ýnıversıtetiniń pro­­fesory, zańger Bertıl Em­rah Oderdiń oıynsha, bul óz­ge­rister prezıdenttiń par­la­ment­ti baqylaýyna jaǵdaı tý­ǵ­yzyp, memlekettik basqarý júıe­sindegi saıası tepe-teń­dik­ti shekteýi múmkin. Zań pro­fessory Levent Korkýt kon­stı­týsııalyq ózgerister saıası júıeni álsiretýi yqtımal eke­nin málimdedi. Onyń oıyn­sha, usynylǵan túzetýler pre­zıdenttiń atqarýshy jáne zań shyǵarýshy bılikterdi qa­da­ǵalaýyna múmkindik beredi. Degenmen, bul pikir­ler­­men prezıdenttiń zań iste­ri bo­ı­y­n­- ­­sha keńesshisi Meh­met Odým ke­lispeıtinin má­lim­­dep, zań­ger­lerdiń alań­daý­­shy­lyq­ta­ry­nyń negizsiz eke­nin aıt­ty. M.Odým jańa júıede tepe-teń­dik máselesi týyndamaı­ty­nyn, atqa­rýshy jáne zań shy­ǵarýshy bı­liktiń bir-birine ja­qynd­aı túsetinin alǵa tartty. Daý týdyrǵan taǵy bir má­se­le, parlamenttiń atqa­rý­shy bı­likke shaǵym túsirý quqy­ǵynyń alynyp tastalýy bolyp otyr. Budan buryn parlament úkimetti qadaǵalap, tıisti saýal­daryn úkimetke bildire ala­tyn. M.Odým parlamenttiń osyn­daı quqyǵynyń qajet emes­tigin aıtyp, halyq tara­pynan tikeleı saılanǵan pre­zıdentke senimniń bolýy ke­rek­tigin atap kórsetti. Buǵan qosa, prezıdenttiń joǵarǵy sot ókil­derin baqylaý ókilettiligi de pikirtalas týdyrǵan. Pre­zı­dent keńesshisiniń aıtýynsha, kerisinshe, osy ózgerister ar­qyly sot ókilderiniń óki­let­tilikteri kúsheıtiletin bola­dy. Esterińizge sala keteıik, atal­ǵan túzetýlerge eldiń bas­­ty oppozısııalyq partııasy – «Respýblıkalyq halyq par­tııa­sy» (CHP) men «Halyq de­­mokratııalyq partııasy» ózde­riniń qarsy ekendigin bil­dir­gen edi. Parlamentte zańdy tal­qy­laý kezinde oppozı­sııa­lyq partııa ókilderi men bı­lik partııasy depýtat­tary ara­­synda janjal shyǵyp, ju­­­dy­ryqtasýǵa deıin bar­ǵa­ny bel­gili. 9 qańtarda oppo­zı­sııa­lyq partııalar Anka­ra­­da nara­zylyq sharalaryn ótkizip, elde saıası bılikti bir kisiniń qo­­lyna shoǵyrlandyrý du­rys emestigin alǵa tartyp, par­­lamenttik júıeni saqtap qa­l­ý­dyń qajettiligi týraly má­­lim­dedi. Oppozısııanyń aı­týy­­n­sha, jańa konstıtýsııa prezıdentke tótenshe jaǵ­daı jarııalaý quqyǵyn bere­tin­dikten, eldegi qazirgi tóten­she jaǵdaıdyń sozylyp, saıası oppo­zı­sııaǵa qarsy paıdalanylýy yqtımal. Mundaı kózqarastarǵa jaý­ap retinde úkimetke ja­qyn tul­ǵalar kúrdeli ishki, aı­ma­q­tyq jáne halyqaralyq jaǵ­daıdyń Túrkııany osyndaı she­shim­di qadamdarǵa barýǵa máj­búr­lep otyrǵanyn basa aıtýda. Qalaı desek te, Túrkııa el taǵ­dyryndaǵy mańyzdy saıası-kon­s­tıtýsııalyq ózgerister kezeńine aıaq basty. Atalǵan mem­lekette referendýmnan keıingi kezeńde oryn alatyn saıa­­sı-quqyqtyq reformalar Túr­kııanyń mem­le­kettik mo­de­liniń ózgerýine alyp ke­le­di. Ondaǵy ózgerister ja­­qyn jatqan aımaqtarǵa já­ne atalǵan memleketpen tyǵ­yz qa­rym-qatynas jasaıtyn elder­ge janama áserin tı­gizýi yq­tımal. Sondyqtan, Túrkııa­da bolyp jatqan saıası úr­dis­ter alys-jaqyn jatqan baýyr­las túrki- tildes elder úshin de ma­ńyz­dy dep aıtýǵa bolady. Janat MOMYNQULOV, saıasattanýshy