Jýyrda Parlament Senaty «Jaıylymdar týraly» zań jobasyn ekinshi oqylymda qarap, onyń jetilmegen tustaryn kórsetip, qosylǵan túzetýler men tolyqtyrýlardy maquldaý úshin Májiliske qaıtardy. Osy túzetýlerdi engizýge negizinen muryndyq bolǵan senator Qýanysh AITAHANOV. Osy oraıda, biz ony áńgimege tartyp, engizilgen tolyqtyrýlardyń qandaı ekenin aıtyp berýdi ótingen edik.
– Elimizdegi barlyq aýyl sharýashylyǵy alqaptarynyń 84 paıyzy jaıylym. Sonyń 60 paıyzǵa jýyǵy arıdtik jaıylymdar. Qazaqstandaǵy 14 oblystyń 11-de osyndaı jaıylymdar bar. Tek Soltústik Qazaqstan, Aqmola jáne Pavlodar oblystarynda ǵana mundaı jaıylymdar joq. Arıdtik jaıylymdar arzan, sapaly, ekologııalyq taza et ónimderin óndirýdiń negizgi kózi. Keıbir zańgerler «arıdtik aýmaqtar» degen túsinik bar, «arıdtik jaıylymdar» degen joq deıdi. Osy «arıdtik aýmaqtar» degenniń ózi jaıylymdar, ony basqa salaǵa qoldanýǵa bolmaıdy. Arıdtik aýmaqtar – qýań, shól jáne shóleıt aımaqtar degen sóz. Osy aımaqtarda ósetin ósimdikterdi arıdtik ósimdikter deıdi. Bul ejelden kele jatqan termınder. Men olardy jetik biletin sebebim – Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Sozaq, Otyrar, Shardara sııaqty osyndaı aımaqtary bar aýdandarynda qyzmet istedim. Olardyń arǵy beti Qyzylqum, bergi beti Moıynqum. Ata-babalarymyz osy qumdaǵy jaılaýlardy tıimdilikpen paıdalanǵan. Jazda maldy Arqaǵa aıdasa, qysta osy qumnyń qoınaýynda baǵady eken. Keńes Odaǵy jyldarynda da bul jerler jaıylym retinde tıimdi paıdalanyldy. Onda iri-iri keńsharlar uıymdastyryldy, osyndaǵy sekseýil, ızen, terisken, jýsan, qoıansúıek, kúıreýik, júzgen sııaqty arıdtik ósimdikter qorǵalyp, olardyń ósýine jaǵdaı jasaldy. О́kinishke qaraı, osy ósimdikter qazir joıylyp bara jatyr. Buryn olardyń tuqymyn jınaıtyn, egetin. Qazir mundaı sharýalarmen eshkim aınalyspaıdy. Jalǵyz-aq sekseýildiń tuqymyn otyrǵyzady, ony da tek Aral teńiziniń qum bolyp ketken tabanyna egýde. Arıdtik ósimdikterdiń jem-shóp qana emes, qum kóshkinin, burqasyndaryn toqtatýǵa septigin tıgizetin ekologııalyq paıdasy da zor. Sonyń arqasynda qumdaǵy flora men faýnanyń damýyna da jaǵdaı týady. Mysaly, sekseýildiń túbindegi kóleńkede jabaıy janýarlar men úı maldarynyń toıymdy jem-shóbi sanalatyn bir jyldyq efemerlik ósimdikter qaýlap ósedi. Olar jalǵyz sekseýil emes, qoıansúıek, júzgen jáne t.b. túbinde jaıqalyp turady.
Men Arys aýdanynda birinshi hatshy bolyp júrgende osy ósimdikterdi qorǵaý men ósirý máselelerine arnalǵan eki respýblıkalyq semınar ótkizdim. Oǵan ortalyq komıtettiń ekinshi hatshysynan bastap, aýyl sharýashylyǵy salasynyń barlyq basshylary qatysqan. Sóıtip, biz arıd ósimdikteriniń tuqymyn satatyn ortalyqqa aınalǵanbyz. Sol jerde «Zadarııa» degen keńshar bolyp, onyń dırektory Shúkirbekov Boranbek osy ósimdiktiń arqasynda búkil odaqqa aty shyǵyp, KSRO Joǵary keńesiniń depýtaty, Eńbek Eri atanǵan edi.
– Demek, arıdtik ósimdikter máselesimen ejelden aınalysqan ekensiz ǵoı?
– Solaı, bul máseleni jaqsy bilip, ony álemdik deńgeıdegi aýqymyn da sezindik. О́ıtkeni, álgi keńshar Máskeýdegi P.Lýmýmba atyndaǵy «Halyqtar dostyǵy» ýnıversıtetiniń aýylsharýashylyǵy mamandaryn daıyndaıtyn fakýltetteri stýdentteriniń tájirıbelik stansasy boldy. Oqý ornyndaǵy Azııa-Afrıkanyń qumdy, shól jáne shóleıt aımaqty elderinen kelgen stýdentterge arıd ósimdikterin qalaı ósireti osyndaǵy tájirıbe ýchastogy arqyly úıretiletin. Arıd jaıylymdaryn ıgerip, ony paıdalanýda úlken jetistikterge jetkeni úshin bir top qazaqstandyq ǵalymdar Memlekettik syılyq ta alǵan bolatyn.
– Senattyń jalpy otyrysynda osyndaı mańyzy bar jaıylymdar týraly zań jobasynda bir aýyz sóz joq dep dabyl qaqqan edińiz...
– Ie, solaı etýge májbúr boldyq. Zań jobasyn ázirleýge qatysqan keıbir áriptesterim arıd degenniń ne ekenin bilmeıtin bolyp shyqty. Barlyq jaıylymdardyń 60 paıyzǵa jýyǵyn qamtıtyn arıdtik jaıylymdar máselesin engizbesek bul zańnyń tıimdiligi bolmaıtynyn aıtyp, olarǵa túsindirip baqtyq. Aldymen arıdtik jaıylymdar týraly túsinik, sosyn olardy sýlandyrý máselesi de zańda qamtylýy kerek, áıtpese erteń Qarjy mınıstrligi zańda mundaı túsinik pen talap joq dep qarajat bólmeıtini belgili. Qumdy aýmaqtardy ekologııalyq apattan qorǵaý úshin jáne maldyń jem-shóbi úshin arıdtik ósimdikter egýge kóńil bólinip, qarajat bólý máselesi de zańda naqty qarastyrylýy kerek dedik.
– Sonymen qatar, osyndaı jaıylymdardy sýlandyrý máselesin de zań jobasyna engizýge tabandylyqpen kiriskenińizdi kórdik?
– Árıne, eger arıdtik jaıylymdar jaıyn ǵana aıtyp, olardy sýlandyrý máselesin tastap ketsek, zańymyz birjaqty bolar edi. Zań jobasyn ázirleýge qatysqan áriptesterim sýlandyrý máselesi Jer kodeksinde qamtylǵan, ony qaıtalaýdyń qajeti joq deıdi. Ras, onda bul másele bar, biraq ol «sýlandyrylǵan» degen termın, ıaǵnı buryn sýy bolǵan degen sóz. Ondaı jaıylym barlyq kólemniń 50 paıyzdaıy bolatyn. Bul ótken ǵasyrdyń 85-shi jyldaryndaǵy derek boıynsha. Odan beri de mundaı derekter alynǵan emes, burynǵy qudyqtardyń bári tozyp bitýge jaqyn. Jaıylymdardyń 80 paıyzǵa jýyǵy qazir sýsyz otyr. Soǵan baılanysty Elbasy alys jaıylymdardy sýlandyrý jóninde aıtyp, olardy burynǵy ata-babalarymyzsha tıimdilikpen paıdalaný jóninde nusqaý berdi. Sonyń arqasynda «Agrobıznes-2020» baǵdarlamasymen qarajat bólinip, 4 myńnan artyq qudyq qazý josparlandy. Sonyń ishinde 1 myńnan astamy qazir qazylyp ta qoıdy. Sóıtip, Elbasynyń tapsyrmasymen sýlandyrý jumystary júrgizilip jatyr, endi sony zańdastyrýymyz kerek qoı deımin men. Sonda Úkimet bul jumyspen naqty aınalysatyn bolady, dedik. Al bizge usynylǵan zań jobasyndaǵy Úkimettiń fýnksııalary qataryna basqarý jáne paıdalaný máseleleri ǵana engizilgen. Alaıda sýlandyrý sharýasymen Úkimet aınalysady dep qoısaq ta onda naqtylyq bolmas edi. Úkimettiń osy máseledegi saıasatyn júzege asyrýǵa tıisti is-sharany kim daıyndaıdy, kim ázirleıdi, kim bekitedi, kim oryndaıdy degen máseleni de aıaqsyz tastamaı, naqtylaıyq dedik. Áriptesterim mundaı naqtylaýǵa da qarsy boldy. Biraq soǵan qaramaı osy jumystyń bárin atqaratyn Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi dep onyń quzyretin kórsetetin zańǵa osy fýnksııalardy engizdik.
– Taǵy da qandaı olqylyqtarǵa túzetýler engizildi?
– Zań jobasynda «jaıylym aınalysy» degen túsinik bar. Ol jazda qaıda jaıasyń, kúz ben qysta qaıda baǵasyń degen suraqtardy qamtıdy. Ony aýyldyq okrýg ákimi aýyldyq qoǵamdastyqpen kelise otyryp, anyqtaıdy da aýdan ákimine bekittiredi. Zań jobasy osy jaıylym aınalysyn Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi bekitýi kerek dep jazypty. Bul da qısynǵa kelmeıtin sóz, óıtkeni 3 myńnan artyq aýyldyq okrýgterdiń jaıylym aınalysyn mınıstrlik qaı ýaqytta bekitip otyrady. Jáne onyń qanshalyqty tıimdi bolaryn Astanada otyryp qaıdan biledi? Sonshama qaǵazdy qanshama adam mınıstrlikke súıreýi kerek pe? Áıteýir, osy dáleldermen aýdandyq ákimdiktiń bekitýimen ǵana shektelý kerek degen bul túzetýdi de ótkizdik. Sondaı-aq, bir oblystan ekinshi oblys jaıylymdardy jalǵa alý máselesin de Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi sheshedi dep jazylǵan eken. Bul da qısynsyz dúnıe, óıtkeni mınıstrlik ondaı sheshim shyǵarǵansha jarty jyl ótedi. О́zi bir jylǵa jalǵa alynbaq bolsa, onyń jartysy de ótip ketedi degen sóz. Sondyqtan bul máseleni arnaıy norma retinde engizýdiń qajeti joq, ony ózara kelisimmen Jer kodeksiniń sheńberinde jergilikti jer ózderi sheshsin degen tolyqtyrý engizdik.
– Aýyldardyń aınalasyndaǵy jekeshelenip ketken jaıylymdardyń jalpyǵa ortaq bolýy úshin zań jobasy ne isteı alady?
– 1992 jyly Jer týraly zań qabyldanǵanda eldi mekenderdiń damý perspektıvasyna laıyqty jerlerdi eshkimniń jekemenshikke ıelenýine jáne qoǵamdyq jaıylymdardy, shabyndyqtardy jekeshelendirýge jol joq dep naqty aıtylǵan edi. Sol zańnyń talaby oryndalmaı, aýyldyń aınalasyndaǵy jerler jekeshelenip ketken. Halyq sony qaıtarý kerek degen usynystar aıtyp otyr. Ony alýdyń birneshe joly bar. Sonyń ishinde Jer kodeksiniń 84-babynda «májbúrlep alý» degen norma arqyly alýǵa bolady. Baptyń 11-tarmaǵy bar, endi soǵan 12-shi tarmaq engizip, aýyldardyń aınalasyndaǵy jaıylymdardy májbúrlep alý joly qarastyrylyp otyr. Alaıda bul iske Úkimet qarsy, óıtkeni jaıylymdardy qaıtarý úshin ıesine aqsha tóleý kerek. Respýblıka boıynsha onyń kólemi qandaı bolatynyn Úkimet áli anyqtamaǵan. Sondyqtan bul másele zań qabyldanǵan soń oǵan engiziletin túzetýler men ózgerister arqyly jańa zań jobasynda qaralýy kerek. Bul óte úlken jumys. Ony birden bastaýǵa da bolmaıdy, óıtkeni áleýmettik qaqtyǵystar týyp qalýy da ǵajap emes. Biraq másele báribir sheshiletinine men senimdimin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»