Elbasy bul joly halyqqa degen Joldaýynyń túıindi tustaryn Qazaqstan telearnasynan qysqasha baıandady da, negizgi mazmunyn baspasózde jarııalady. Sózin tyńdadym. Tolyq mátinin gazetten oqyp oıǵa qaldym. Tolǵandym. Joldaý úsh negizgi kezeńdi qamtıdy. Sol úsh negizgi kezeńde atqarylǵan jumystarmen túbegeıli tanysa otyryp, elimizdiń qandaı qıyn joldardan ótkenin, qalaı es jıyp, eseıgenin kórgendeı boldym. Árbir kezeńnen ótken elimizben birge men de kúızelip baryp es jıyp, eseıgenimdi baıqadym.
Qarańyz: alasapyran oqıǵalarǵa toly alǵashqy kezeń. Keńes ókimetiniń qırandylarynan qalǵan eski jurttyń ornyna túr-túsi, mazmun-maǵynasy múlde bólek jańa memleketti, Qazaq memleketin qurý múlde ońaı bolmaǵanynyń tiri kýágerleriniń birimin. Ala dorbasyn arqalap el kezip ketken áıelderdi, nemen aınalysýdyń esebin tappaı úıkúshik bolyp otyryp qalǵan er azamattyń músápir halindegi keıpin qalaı umytarsyń.
Mine, osyndaı qıyn-qystaý kezeńde Qazaq eliniń táýelsiz el bolýǵa múmkindigi bar ekenin, ol úshin uıymdasqan eńbek, tutasqan birlik kerek ekenin qalyń buqaraǵa uqtyra bilgen, olardyń kókeıine senim uıalata jáne óz sózine eldi uıytyp, erte bilgen Temirtaýdyń ot jalynynda shynyqqan Shamalǵannyń sary balasy Nursultan Nazarbaev bolatyn. El oǵan sendi. Jalyndy sózderine uıydy. Sol senimniń aınalasyna toptasa bilgen el Qazaqstan Respýblıkasy deıtin táýelsiz memleketti dúnıege alyp keldi. Bul kezeńde joǵaryda eske alǵanymyzdaı bári boldy: qınalý da, kúızelý de, túńilý de, joqshylyq ta, tarshylyq ta... Biraq qansha qınalys bolsa da kókeıge uıalaǵan bolashaqqa degen senimnen el kúderin úzbedi.
Sol senim men eren eńbek nátıjesinde Qazaq memleketi dúnıege keldi. Endi-endi eńse kótere bastaǵan Qazaq eli álem elderine kóz salyp, nege umtylyp, neni úırenip, neden beziný kerektigin de jadynan shyǵarmady. Búkil álemge qyr kórsete alatyn joıqyn soǵys quralyna ıe bola otyryp, odan bas tartty. Beıbit joldy tańdaǵan beıbitshil memleketke búkil dúnıe júzi nazar aýdara bastady.
Taǵdyr tálkegine ushyrap, álemniń túkpir-túkpirine tarap ketken baýyrlar álemdegi jalǵyz atamekeni – Qazaqstan ekenin sezine bastady. Elbasy olardy elge shaqyrdy. Olarǵa týǵan jerdiń esigi aıqara ashyldy. «Elge el qosylsa – qut» degen sózdiń naǵyz mánin asha túsken kezeń edi bul. Bul ǵana ma? Sol otandastardyń basy Qazaq qaýymdastyǵy deıtin úlken uıymda túıisti.
Kezinde keńestik dáýir kesapaty saldarynan týǵan jeri men elinen aıyrylyp, Qazaqstandy panalaǵan ózge ult ókilderi (koreı, nemis, cheshen, osetın, balqar, qabardy, túrik, ázerbaıjan, kúrd, t.t.) qanshama. Qazaqtyń baýyryna tyǵylǵan bul baýyrlardyń basyn biriktirip otyrǵan Qazaqstan halqy Assambleıasy da osy alǵashqy kezeńniń týyndysy. «Josparly ekonomıkadan naryqtyq ekonomıkaǵa kóshý júzege asyryldy». Bul – Birinshi jańǵyrý kezeńinde bolǵan alǵa basý.
Al Ekinshi jańǵyrý «Qazaqstan-2030» strategııasynyń qabyldanýyn jáne jańa elordamyz ǵajaıyp Astanany alyp keldi. Ekonomıkasy básekege qabiletti 50 memlekettiń qataryna qosyldyq. Osylaısha baǵa jetpes tájirıbe jınaqtalyp, jańa beleske bet túzedik. Elbasynyń jańa Joldaýy dál osy órleý kezeńge saıma-saı jasalyp otyr. Ol – Qazaqstannyń Úshinshi jańǵyrýy. Bul Úshinshi jańǵyrýǵa aparar joldyń negizgi tirekteri, soqpaqtary Birinshi jáne Ekinshi jańǵyrý kezeńderinde jasaldy. Ol «100 naqty qadam» bazasyn negizdegen Ult jospary. Onyń bes negizgi basymdyǵy da kóregendikpen boljanyp, bolashaqta 30 ozyq eldiń qataryna aparar joldy da nusqap otyr.
Joldaýda Elbasy «úsh tuǵyrly» emes, úsh tildi oqýǵa kezeń-kezeńmen kóshýdi usynyp otyr. Bul jerde, árıne, aǵylshyn tilin meńgermeı Qazaqstan jalpy ulttyq progreske jete almaıtyny aqıqat desek te, bul ózińniń ana tilińdi, qazaq tilin ekinshi kezekke qoıyp, baıaǵy 70 jyl boıy tilimizdi umytardaı, orystanyp kete jazdaǵandaı jaǵdaıdy kózdep otyrǵan joq Elbasy. Ol bul joldy da eń basty basymdyq qazaq tiline, memlekettik tilge berilýi tıis degen oıdy taǵy da qadap, qazyp aıtyp otyr. Ońaıdan syltaý izdegish aǵaıyn osyny eskere bermeıdi. Osylaısha qolǵa alynǵan máseleni óz retimen, óz jónimen oryndaýdyń ornyna, qazaq tilin qoıa turyp, aǵylshyn ne orys tilin alǵa salyp, olardy retsiz kezekke qoıyp, baqtalastyryp qoıatyn adamdar da bar, ókinishke qaraı. Prezıdenttiń óz sózine júginsek «Qazaq tiliniń basymdyǵy saqtalady, odan ári qaraı damýyna zor kóńil bólinedi».
Ǵylymı jumystarmen aınalysyp júrgen biz tárizdi mamandardy Elbasy qozǵap otyrǵan máseleniń bári qyzyqtyrady. Onyń ishinde, ásirese, meni termıntanýshy ǵalym retinde tolǵandyrǵan myna bir tusy. Júgineıik:
«Meniń tapsyrmam boıynsha bıyl «Barshaǵa arnalǵan tegin kásiptik-tehnıkalyq bilim berý» jobasy iske asyryla bastady. Tegin oqytý men eń áýeli jumyssyz jáne ózin ózi tıimsiz jumyspen qamtyǵan jastar, sondaı-aq, kásiptik bilimi joq eresek adamdar qamtylýy tıis. Kásiptik bilim berý júıesinde men aıtqandaı ekonomıkadaǵy jańa óndirister úshin mamandar daıyndaýǵa den qoıý kerek. Ol úshin kásiptik standarttar eńbek naryǵynyń talaptaryna jáne eń úzdik álemdik oqý-óndiristik tájirıbelerge sáıkes jańartylýy qajet».
Bul rette, ártúrli ǵylym salasyndaǵy mamandardyń, sondaı-aq, til bilimi salasy qyzmetkerleri úshin de neshe alýan termınologııalyq sózdikter túzý jumysymen aınalysýdyń reti kelip turǵandaı. Sondaı-aq, aýyl sharýashylyǵyna baılanysty kózdelip otyrǵan is-sharalar aýqymynda da ǵalymdar, til mamandary atqarar sharýa shash-etekten. Memlekettik tilimizdiń óris ashar óńiri jalǵyz bul ǵana ma? Birinshi basymdyqqa tán ekonomıkanyń jedeldetilgen tehnologııalyq jańa jańǵyrtylýy salasyna baılanysty da, jaratylystaný ǵylymdary boıynsha da san alýan termınologııalyq júıeni jańasha kózqaras turǵysynan qaıta qarap, memlekettik tilimizdiń negizin tereńdeter qanshama termın sózder legi júıelenýi tıis dep esepteımin.
Joldaýda baıandalǵan ekonomıkaǵa, tehnologııaǵa baılanysty jáne oqý, bilim men medısınaǵa oraı kózdelip otyrǵan máselelerdiń báriniń memlekettik tildi órkendetýge tikeleı qatysy bar, ıaǵnı bul tusta da Ulttyq ǵylym akademııasy tarapynan atqarylar jumystyń neshe alýan túri kórinis berip tur. Tek ǵalymdar, eń aldymen, Qazaq memleketiniń qamyn jeıtin Qazaqstan azamaty retinde óziniń zertteý jumystaryn memlekettik tilde júrgize alatyn dárejege kóterilgen jaǵdaıda ǵana Elbasymyz armandaǵandaı Máńgilik Eldiń máńgilik tuǵyry bekı túsetini anyq.
Qysqasy, Joldaýdy túbegeıli qarastyra otyryp, árbir kezeń saıyn elimizdiń óskenin, el azamattarynyń jetilgenin, sondaı-aq, elimizben birge Elbasymyz da únemi ozyq oıdyń jeteginde ósip otyrǵanyn baıqadym. Elin sáýleli bolashaqqa jetelep, beıbit kúnderdiń dámin tatyra bilgen kúresker basshynyń bolǵany qandaı baqyt! Endeshe, Joldaýda kózdelip otyrǵan bıik maqsat pen mindetti atqarar múmkindigimiz mol bolǵaı!
О́mirzaq AITBAIULY,
A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri,
UǴA akademıgi, Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń prezıdenti