JAN-JAQTY JANSÚGIROV

Ádebıette satıra men ıýmordy tárbıe quraly retinde paıdalaný qaı kezde de, qaı halyqta da bolǵan. Ádis Ybyraı, Abaı, Sultanmahmut, Sábıt Dónentaev shyǵar­ma­shy­lyqtarynda da kezdesedi. Shetel áde­bıe­tin aıtpaı-aq, orystyń Gogol men Shedrın, Gorkıı men Chehov sııaqty jazýshylarynan da osyny baıqaımyz. Solardyń úlgisi boıynsha keıingi býyn ósip shyǵyp, onan ary jetildirip alyp ketti. Qoǵamdaǵy, adam áreketterindegi alýan túrli keselderdi kóre júrip, ún qatpaı qalýǵa bolmaıtynyn HH ǵasyr basyndaǵy qazaq qalamgerleri de jaqsy túsingen. Solardyń ishindegi eń belsendilerdiń qatarynda Ilııas ta bar edi. Bul baǵyty jeńil emes. Sony bile turyp basyn báıgege tikken I. Jansúgirov “Men qa­laı jazdym?” maqalasynda: “Ádebıettiń kúlki, syqaq túri de bizde óspegen-ónbegen nárse. Meniń osyǵan da yńǵaıym bar... Meniń feletondarym, syqaq óleńderim – bizdegi joq ádebıettiń syqaqty túrin tý­ǵy­zý­ǵa istep júrgen qyzmetterim... Fele­tonnyń jańa túrin, úlgisin qazaq baspasózine kirgizýge biraz qyzmet qylyp kelemin...” dep túsindirip ketken. Bul janrǵa qalamyn qadaǵan ol aldyńǵy sapta júrdi, satıranyń sańylaǵy atandy. Satırıkterdiń toqyrap qalmaýyna múm­kinshilik bergen jaıdy aıta ketýimiz kerek. Aqynnyń tusynda osy tásilge erekshe mán berilgen sekildi. Gazet, jýrnaldardyń be­tinde ázil-syqaq, kúlki-mysqyl, syqaq óleń­der, shaǵyn kólemdi feletondyq shy­ǵarmalar kórine bastaǵan. Satıra jáne kúl­ki bólimderi ashylǵan. Buǵan, ásirese, “Eń­bekshi qazaq” gazeti erekshe kóńil bóldi. Sa­tıraǵa arnalǵan “Sadaq” (1917 j.), “Shan­shar” (1925 j.), “Jarshy” (1929 j.), “Balǵa” (1932 j.) atty jýrnaldar uıymdastyrylǵan. Ol kezde feleton degen termın kire qoımaǵan, onyń ornyna “Oqshaý”, “Oq­shaýsha”, “Oqshaý sóz”, “Shanshar”, “Sha­shý­sha”, “Túıreýish”, “Surpaqpaı” degen aıdar­larmen jazbalar jaryq kóretin. “Bara-bara osy janr – ádis damı kele jazýshylardyń qalamynan kólemdi de mándi satıralyq roman men povest, satıralyq áńgime men mysal, porodııa, sharj, epıgramma, feleton, pamflet túrleri týyndap, órisi keńı tústi. Oǵan asa mol úles qosqan ókilderdi ataǵanda, qazaq sovet ádebıetinde bul janrdy órkendetip, kemeline keltirýge kóp eńbek sińirgender I.Jansúgirov pen B.Maılın boldy – dep T.Qojakeev ja­zypty. Olarmen qanattasa úles qosqan­dar­dyń qatarynda Amanǵalı Segizbaev, Sábıt Dónentaev, Erǵalı Aldońǵarov, Bilál Súleev, Qadyr Taıshyqov, Eljas Bekenov­terdiń attary atalady. Satırany jarysa, óndirte jazatyndar bárine óz esimderin qoıa berýdi ersi kórip, ádebıette, pýblısıstıkada bar tásil-búr­kenshik at qoıýǵa den qoıady. B. Maı­lınniń 74 búrkenshik aty baryn anyqtadym. Áli de kózge túspegeni bolýy múmkin. S. Dónen­taev­tyń búrkenshik aty “Dáýitbek” eken. Ilııasta da birnesheýi bolǵan. 1923-1925 jyldary “Tilshi” gazetinde shyqqan jarııalanymdarǵa “Mataı”, “Aǵyn”, “Sholjyq” degen attardy qoıyp júrse, 1928 jyldarda “”Tańqybaı, “Saqa”, “Quıqalyq” degen búrkenshik esim­der paıdalanǵan. “Jarshy” jýrnalynyń 1930 jylǵy 2 sanynda basylǵan “Egerde...” degen syqaq áńgimesine “Sona” búrkenshik atyn qoıǵan. Onda jalqaý qyzmetker, qos áıel alýshylar, ósh alǵysh qýlar kelemej­de­nedi. Basqa da “Balger”, “Ja-ja”, “Qap­taǵaı”, “Salpańqulaq”, “Sapalaq”, “Qulaq”, “Jetim bala”, “Qara buqara”, “Toqaı temir”, “Qaınar”, “Qurmetshil” degen at­ta­ry da bolǵan eken. Budan basqa da bolýy múm­kin ekenin esten shyǵarmaıyq. Ázirge tabylǵany 19. Kezinde satırıkterdi yntalandyrý sha­ra­lary da júrgizilgen. Solardyń biri – 1927 jyly “Eńbekshi qazaq” gazeti oqshaý sóz­ge báıge jarııalaǵan. Onyń konkýrsyna 103 feleton túsken. Oǵan B.Maılın men I.Jan­súgirov te qatysqan. Birinshi báıge – Q.Taı­shyqovqa, ekinshisi – A.Segizbaevqa, úshinshisi – B.Maılınge tıipti. Ilııasqa tımese de yntasyn arttyrýǵa áser etkenine sóz joq. Ekinshi atap óter is, sol jyldarda satı­ra­lyq jınaqtar shyǵarýǵa qol jetkendigi. 1928 jyly “Eńbekshi qazaq” kitaphanasy” degen aıdarmen B. Maılınniń “Soıqandy sodyrlar”, A. Toqmaǵambetovtiń “Kúlki-sy­qaq óleńder” degen jınaqtary basylyp shyq­ty. Sonyń jalǵasy retinde I. Jan­súgirov qurastyrǵan “Syqaq” atty jınaq ja­ryq kórdi. Oǵan Ilııas, Beıimbet, Asqar, Amanǵalı, Bilál, taǵy basqa avtorlardyń 34 satıralyq shyǵarmasy enipti. Bul is te jalǵasyn tapqan, óıtkeni syqaqshylar qatary kóbeıe tústi. Sonyń bir aıryqsha belgisi – 1935 jyly I.Jansúgirovtiń ocherk, áńgime, feletondarynan quralǵan “Jol aýzyna” degen kitapshasynyń, “Quq” degen sa­tıralyq jınaǵynyń shyqqandyǵy. Bular­ǵa 1929-1935 jyldarda jazylǵan 30 feleto­ny men syqaq áńgimeleri engen. Jı­naqty 1995 jyly “Qaınar” baspasy qaıta shyǵar­dy. Sońǵy jyldary shyǵarylǵan on tomdy­ǵynyń besinshi kitabyna segiz feletony enipti. Másele, onyń syqaq­ta­rynyń qatpar­ly, mańyzdy taqy­ryp­ta­ryn­da, astarly da ashy, mysqyl da kelemej ázilinde, qaǵytpa sýretteýinde, beıneleýinde. T.Qojakeev aqyn satırasyna ár kez kóńil aýdaryp, óz baǵasyn berip otyrǵan. Birde ol “Ilııas – qazaq sovet poezııasynyń asqaq turǵan aq bas shoqylarynyń biri, keń tynysty prozaık, daryndy dramatýrg qana emes, satıranyń da dara shyqqan sańlaǵy” (Satıra sańlaǵy. “Lenınshil jas” gazeti, 1994 j., 27 sáýir) dep jazypty. Sondyqtan Ilııastan úlgi alýǵa talpynǵandar sol kezde-aq bolǵan. Mysaly, J. Tilepbergenov “Sovetskıı atqamineri” degen feletonyn Ilııastyń “Tóreshildiktiń túrleri” atty feletonynyń áserimen jazǵan. Buǵan feletonnyń basynda “Atqaminerlikti túr-túrge, jilik-jilik qylyp bólip berýge meniń onsha sheberligim joq. Ony tóreshildiktiń túrin bólip úırenip júrgen Tańqybaıǵa qaldyrdym” deýi dálel. (Tańqybaı Ilııastyń búrkenshik aty). Sol sııaqty feleton jazýda Ilııasqa eliktemeıtin, odan úırengisi kelmeıtin talapker kem de kem eken. Endi I.Jansúgirov jazǵan synǵa keleıik. Onyń taqyryby da, máselesi de san alýan. Bul qyryn eki bólip qarastyrmaqpyz. Al­dymen, onyń maqalalaryndaǵy synyna kó­ńil bólsek, “Tilshi” gazetinde basylǵan dúnıelerinde ol biraz dertterdi túıregen. Ásirese, 1923 jylǵy 20 naýryzda jarııa­lan­ǵan “Buzaqylyqqa daýa” degen maqalasyn ashyna jazǵan eken. Onysy beker emes. Elge tynyshtyq bermeıtin ury-qarylar, jýan judyryqty keýdemsoqtar tamyr jaıyp, olar­dyń eńbekshi jurtty da, úkimet adam­da­ryn da tuzaqqa túsirip, qorqytyp-úrkitip baryn tartyp alatyn jáne buǵan shara qol­danýǵa dármensizdik kórsetilip otyrǵanyna ashynady. Jalǵyz sholaǵynan jáne basqa da barynan aırylǵandardyń aryzyna esh jerde qulaq aspaıdy. Sottar men ákim­derińniń ózi satqyn bolǵan soń buqara qaıda barady, kimnen járdem kútedi?! Ilııastyń bul maqalasy qazirgi kezde de mańyzdy. 1925 jylǵy 26 aqpanda basylǵan “Zaem-pomosh” degen maqalasynda koopera­sııa­nyń, mekteptiń Dala, Qotyrbulaq qos­shy­larynda joq ekenine, qalamen baılanys ornamaǵanyna, keńse jumystarynyń orys tilinde júrgiziletinin synap qynjylady. Ilııas ótken kez ben endigi ýaqytty sa­lys­tyra jazyp, burynǵy aýyr jaǵdaılardy synap, jańadan týyndap jatqan kóńilge qonatyn ózgeshelikterdi jaqtap kórsetý ádisin ońtaıly qoldanady. Buǵan 1923 jylǵy 7 qarashada “Tilshi” gazetine shyqqan “Qazan tóńkerisi hám qazaq, qyrǵyz” atty maqalasy dálel. “Buryn ógeı, shómish qaqty edik, búgin ókimet óz qolymyzda. Buryn mal­da, basta erik joq, qul edik, búgin – ulmyz. Buryn jalpy elshildik túgil, ult sezimi joq edi. Endi jalpy el sezimin, el namysyn joqtaımyz. Buryn oqý esigi jabyq edi, endi búgin jastar túgil, úlkendi hat tanytýǵa tyrysyp jatyrmyz. Buryn qazaq, qyrǵyz tili maqaý edi, búgin úkimet tili bolyp otyr. Buryn eńbekshiler túgil, jalpaq el saılaý-shtab álegimen qyryq bólek bolyp júrse, bul kúnde birneshe júz myńdaǵan kedeıler Qosshy týynda uıysyp otyr” – deı kelip, burynǵy “ataqty bolys, adýyn aqsaqaldar, tilmáshtar” bıligi eńbekshi eldiń naǵyz azamattaryna kóshkenin dáleldeıdi. Reseıdiń otarlaý kezindegi teńsizdikti synǵa alyp, endi eńbekshi el eńsesiniń kóterilip jat­qanyn pash etedi. Ol oqý máselesine de nemquraıdy qaraı almaǵan. Sol gazette “Jetisýda oqytý máselesi” (1923 j.), “Aýyldaǵy oqytýshylar mindeti” (1925 j.), “Halyq aǵartý qyz­met­kerleri uıymynyń besjyldyǵy hám ýezdik oqytýshylar konferensııasy” (1925 j.) degen maqalalarynda eski mektepter baryn, bilimi, minez-qulqy nashar mu­ǵa­lim­der isteıtinin, oqý sapasynyń tómen ekendigin kórsetip, óz usynystaryn alǵa tartady. Ekinshi maqalada “muǵalim – aýyldaǵy mádenı qazyq” dep esepteı kelip, onyń ózin-ózi ustaı bilýin, jaman ádetten daý-shataqtan, ósek-aıańnan aýlaq bolyp, oqý, tárbıe isine den qoıý kerektigin ýaǵyzdaıdy. El joǵyn joqtaýshy, muńyn muńdaýshy I.Jansúgirovtiń el muqtajyn tıek etken “Eskeretin jumys” degen maqalasy “Tilshiniń” 1923 jylǵy 1 qazandaǵy sanynda basyldy. Onda Lepsi, Taldyqorǵan ýezderiniń kóp jerlerinde ekken tarydan jóndi túsim alynbaıtynyn áńgime etedi. Onyń sebebi – qyzyl shybyn, aqbas bite, qara kúıe jep qoıady eken. Jurt kúregin ustap qalyp, zar jylaıtyn bolǵan. Qandaı kemshilik jiberildi degende, eginniń mez­gi­limen salynbaıtynyn, sodan pisýi ke­sheýil­deıtinin, ári sebilgen tuqym taza bol­maı­tynyn, sý da jetispeıtinin kórsetip beredi. Soǵan qaramaı, salyq jınalatynyna renish bildiredi. B. Maılın sııaqty I.Jansúgirovti de aqyn, jýrnalıst, dramatýrg ári jazýshy dep bilemiz. Ne jazsa da aqıqat logıkasyna júginip, jurttyń kúnde kórip, sezimine áser etip júrgen nárselerdiń mańyzdy degenderin úılesimdi etip baıandap, tereń syryn ashyp, kórkemdik jáne estetıkalyq prınsıp ne­gizinde ádil baǵalaǵan. Qalaı jazatynyn óziniń dosy, asqan syqaqshy B.Maılın “Ilııas yzalana da jazady, kúldire de jazady, kúıindire jazady” dep aıqyndasa, bilmeı aıtty demesek kerek. A.Jırenshınniń “Ilıas Djansýgýrov” bıblıografııalyq ocherki, M.Qarataevtyń “Ilııas Jansúgirov”, M.Dúısenovtiń “Ilııas Jansúgirov” monografııalyq eńbekteri ol jaıyndaǵy alǵashqy zertteýler. О́mir joly, ósip-órkendeýi, óleńderi men poemalary bul eńbekterde birshama saralandy. Sondaı-aq, aqynnyń synshyldyǵy satıralyq týyn­dylaryna azdap bolsa da kóńil bólinipti. M. Dúı­senov birneshe búrkenshik attaryn atap, keıbir feletondaryna toqtalypty. Tolyqtyra túsý úshin bul jaǵyna nazar aýdarý qajettiligi týdy. I. Jansúgirovtiń “Feletonnyń jańa túrin, úlgisin qazaq baspasózine kirgizýge biraz qyzmet qylyp kelemin” deýinde jalǵandyq joq. Ony feletonnyń ertegi, pesa, qaýly, sholý túrlerin engizýinen baıqaı alamyz. Áýeli Saqa degen atpen “Bal­ǵa” jýrnalynda jarııalanǵan “Kolhoz qaýly qyldy” degen feletony qaýly túrindegi jańa úlgimen jazylǵan. Alǵashqy jartysynda faktilerdi tizip kórsetedi de, qalǵan jaǵyn qaýly sııaqty óredi, ár ba­bynan ázil-qaljyń, ezý tartqyzatyn kúlki kóresiń. “Tilshi” gazetinde jarııalanǵan “Ju­ma­ǵalı – Nurkeı” degen maqalasynda jas­tar­men jumys jasaýdyń jaıyn bilmeıtin komsomol jetekshilerin synǵa alyp, “Ja­raı­syń, Shulǵaýbaıym” dep keketip te ótedi. “Sóz Qasymbaevqa” degen feleto­nyn­da úkimet ókilin kelemej etken. Ýezden kelgen ol jaǵdaıdy aıtyp baıandama jasaıdy. Ol jaı ǵana qyzmetker emes, ýkomnyń ókili, ıspolkom ókili, fınotdel ókili. Úmit kúte tyńdaǵan jurt baıandamasyna qanaǵattanbaı, “qaryzǵa aqsha berile me, saılaý qalaı ótedi, mektep ashylýy qashan, órshigen urlyqqa ne shara qoldanylady, astyqty qaıda, qalaı satýǵa bolady?” degen sııaqty mańyzdy suraqtaryn qoıǵanmen, mardymdy jaýap ala almaıdy. Qasymbaev “saýaldaryńyz meniń baıandamama juǵyspaıdy” – dep belinen qaıyrady. Jurt ań-tań, kúıine me, ashyna ma, al ókil asyǵys-úsigis shala-sharpy qaýly qabyldatyp taıyp turady. Is bitti, qý ketti, mundaı úkimet adamynan ne qaıyr?! Jıylys ótýi jaıynda feleton jazý Ilııastyń bir tapqyrlyǵy. Kelesi bir jıy­lysta taǵy bir ókil kelip baıandama jasap edi, sońynan suraý túspeıdi de, quqyǵy joıylatyndardy tizimdeýge kirisedi. Ne úshin quqy joıylatynyn túsindirip jatqan eshkim joq. Atańdar degen soń komsomoldar men bozbalalar ataı jónelgende “Beısembaı jol­dastyń erikkende jazyp tastaıtyn dókeı romanyndaı kitap bolatyn spısok jazylyp qaldy”. Osy taqyrypty, onyń sıýjetin qysqa áńgimelep bergen B. Kenjebaev eken. Ol kisi keıin úlken ǵalym, ulaǵatty ustaz dárejesine jetken edi. Mine, sonyń aıtqan oıy jelisimen qalamy júrdek I. Jansúgirov adam janyna tıetin másele aınalasynda ázil-shyny aralas “Quq” atty feleton jazyp jiberdi. Adam quqymen oınaýǵa bolmaıdy. Bul tipti memlekettik mańyzdy másele. Sondyqtan quqy jo­ıyl­syn dep aty atalǵan Qarataı keıin estigende bulqan-talqan bolmaı qaıtsin?! Oǵan estirtý tómendegideı: – “Aýdannan kisi kelipti. Jıylys bolypty. Sen “quq” bolypsyń. Alasalaý kelgen, apyl-ǵupyl sóıleıtin kúıgelek Qarataıdyń qoıan kózi alaıyp ketti. – Oı, deniń saý ma, ne aıtyp tursyń? – Quq bolypsyń deımin, joq bolypsyń! Ákesi ólgendi de estirtedi. – O ne bolǵanym? – O ne bolǵanyńdy óziń bilesiń de. – Men qaıdan bileıin? Men de bilmeımin. Eshkim de bilmeıdi. Tek jıylys bolypty, qaladan adam kelipti, “quq” qyp ketipti degendi estidim. Esitken qulaqta jazyq joq. Qyzaraqtama!.. – Quq, – deıdi”. Aýyldy ábigerge salǵan bul tańba kimniń bolsa da shymbaıyna batatyny sózsiz. Endeshe, úkimet tarapynan kóńil bólinýi kerektigine nazar aýdartyp otyrǵan joq pa?! Ásirese, ózine-ózi jetpeı otyrǵan qyzyl sıraq Qarataı sııaqtylardyń kúni ne bolady, quqqa jatqyzylsa?! Qaıta jıylys ótip, qatelik túzetilip, Qarataıdyń quqy qorǵaldy. Biraq quq bolyp, saılaýǵa qatysa almaıtyndar qatarynda burynǵy bolǵandar, baılar, moldalar, solardyń quıyrshyqtary atalady. Olarda dármen qalmady. Sosıalızmdi ornatý barysyndaǵy kúres órshı túsýde. Biraq onyń jolynda aıaqtan shalý, kedergi jasaý áli kóp. Sol jaıdy synaý úshin I. Jansúgirov “Kimdi kim?” atty feletonyn “Sosıalızm jeńer me eken, bıt jeńer me eken?” dep bastap, eldi eleń etkizedi. Bıti ne deısiń, kúlkiń keledi. “Qaıda kir, qaıda las, mádenıetsizdik bolsa, bıttiń túpki uıasy osynda” – dep alady da, “bıtteı” bolǵanmen osal jaý emes ekenin aıtady. Tuspaldap, astarlap bıtti sýretteıdi: “Adamnyń qoınynan týady, moınynan býady. Eńkeıip eńbek etpeıdi. Etekke jabysady, qanǵa qadalady, sóldi sorady, ásirese, jalańashty qanaıdy. Jarlyny talaıdy. Mine, bizdiń aıtqaly otyrǵan bıtimiz – osylar” – deıdi. Olar kimder? Eńbekshilerdiń bilýinshe, olar, birinshiden, “aýyldaǵy baılar, el ústinen kún kórip júrgen kebeje qaryn, keń qursaq, kók bórte jýandar, qońyrqaı qýlar, ekinshiden, bıýrokrattar, mekemelerge kirip alǵan “jaman minezdi”, jat peıildi saýda­gerler, “qyzyl qulaq qýlar”. Jaý bıt qana emes, onyń ishinde búrge de bar. Buǵan me­nshe­vıkter, eserler, baıshyl-ultshyldar jatady eken. Taǵy bir jaý bar: “Tarǵyl kúreń, tal­pa­qaılaý bolady, shorshymaıdy, jor­ǵa­laı­dy. Túnde jortyp, kúndiz jatady. Shaqqan jerin oısyratyp jiberedi. Ýdaı ashytady. Bir jerińnen shaqsa, qanyń buzylady, áliń ketedi. Bul – qalaly jerdiń qandalasy bolady”. Buǵan aramza mamandardy jatqyzady. Jaýǵa bóri de jatqyzylypty. “Keńes eline oktıabr otaýy tigilgennen beri tóńirektegen qasqyrǵa, aryldaǵan ıtke tynym bolǵan joq” dep sheteldiń kóre almaıtyn saıasatkerleri men alpaýyttaryn, óz ishimizdegi qyńyr tartyp, qyrsyq ja­saý­shy túrli “belsendilerdi” kórsetip beredi. Olarda ashý bar, yza bar. Qaısysy bol­ma­syn sosıalızmniń adymyn attatpaı, tejeý, qulatý maqsatyn kózdeıdi. Qoıylǵan uran – kimdi kim? Sosıalızm eńbekshilerge betin burǵan soń I. Jansúgirovtiń ishki sezimi de solaı qaraı burylyp, syrttaǵy qorqaýlar men ishtegi búrgeleri qapy qalmaı tunshyqtyr deıdi. “Qarańǵyda, qaǵa beriste qandala qalmasyn, bytyrlat!” dep aıaqtaıdy feletonyn. Áıtpese, olardan qaıyr kútpe degendi meńzeıdi. I.Jansúgirov kúndelik te jazyp júripti. Qyrýar jumys basynan asyp jatsa da, kúndelik tizýge ýaqyt taýyp otyrǵanyna qaıran qalasyń. Ondaǵy jazbalarynan da synshylyq qasıeti ańǵarylady. Oqysańyz qyzyqtyra túsedi. 1930 jylǵy 28 naýryz kúni bylaı dep jazǵan: “Túnde kóp áńgime soqtyq. T. Isa oqý komıssarıatynyń birsypyra kemshilikterin aıtty: “Mekemeniń isi nashar. Shaban. Qarqynǵa ilese almaı qaldy. Mundaǵy adamdar eti ólip ketkender. Keńsege keptelip qalǵandar, – deıdi. – Máselen, Muqanulyn (Esqalı) alaıyq. Narkomprostyń barlyq keńse isin qushaqtap júredi. Onymen dárethanaǵa da barady. Onymen úıine de barady. Jıylysqa da barady. Birsypyra qalyp qalsa, qaıta oqý komıssarıatyna júgiredi. “Sıfry artyq, kemitip ákel” dese, artyltyp ákeledi. Ony negizdemeıdi. Bes jyldyqty bir túnde jasap shyǵarady. Sıfry ómirden emes, qısynnan, qaǵazdan. Apparat – isti oryndaýǵa joq... “Dırektıva bolady. Oryndalsyn” deıdi. Ony oryndamaıdy”. Mine, dardaı úkimet mekemesiniń isin aıshyqtaı synaý, betke basa aıtý osyndaı-aq bolar. Tekke jazbaǵan, sirá. Mundaǵy biraz kemshilikter búgin de joq emes. 1930 jyly Semeıge barǵanda kórgen keleńsizdikterin de kúndelikke engizgen eken. Bazarda satylatyn jumyrtqa, sút, maı “zárden qymbat” dep qynjyla jazǵan. “Eki baǵaǵa satatyn qymbat nárseler bar” dep te keııdi. Qaıyrshy kóp, kitaphana joq. Osy aıtqandaryn oqyp, qazirgi bizdegi qym­bat­shylyqty eriksiz eske alasyń. Ǵ.Ormanovtyń aıtýynsha, kúndelikterin qoıyn dápterine, jazýdan bir kún tynǵan emes. Tóreshildikti, bıýrokrattyqty qatty unatpaıtyn I. Jansúgirov biraz fele­to­nyn­da osyǵan oralyp, tilin batyra kelemejdep oty­rady. Olarǵa keltirgen teńeýleri esh­kimniń oıyna kele bermeıdi. “Kimdi kim?” feletonynda bıt, búrge, qandalaǵa teńep keketkenin “Tóreshildiktiń túrleri” degen syqaǵynan taǵy da kezdestire alasyz. Bul joly qazaqqa tanys búıini bıýrokratqa telıdi. Odan ári “Menshe bıýrokratshyldyq – búıishildiktiń aǵaıyn-taǵaıyny. Onyń da uıasy bolady. Ol da ýly jándik. Bul da shaǵady. Shaqqan jerine zárin jaıady. Olaı bolsa, búıi men bıýrokrattyń arasyndaǵy aıyrma qaısy?” – dep endi tómendegideı sıpattama beredi. “Bıýrokrat búıi bolmasyn, endeshe aýrý. Aýrý bolǵanda juqpaly. Juqpaly bolǵanda – mandam. Mandam bolǵanda – ashsa arylmaıtyn, qazsa arshylmaıtyn túkpir-túkpirdiń bárine uıalap, jumyrtqalap jatqan bir dert. Munyń túp atasy – keshegi qulaǵan qý ókimet. Sonyń qaldyrǵan murasy. Sonyń ekken sheshegi. Uıasy bizdiń turmysymyz. Budan qulan-taza bolyp arylǵanymyzsha áli alys. Arylǵansha kúresimiz kúres! Biraq, kúresý úshin aldymen onyń ne ekenin bilý kerek qoı”, – deıdi. Sodan keıin tóreshil bıýrokrattardyń túr-túsin aıqyndap beredi. – “Aıtsam, bıýrokratyń jastaý bolsa, buıra shashy bolady, kárileý bolsa, qasqa basy bolady, altyn tisi bolady. Jelindegen jıren bıedeı býaz portfeli bolady. Tyqyldaǵan taıaǵy, syqyrlaǵan aıaǵy bolady. Ernin jıektegen erke qatyny bolady. Ol erke áıeldi baz­ar­men eki ortaǵa damylsyz tasıtyn meke­meniń aty bolady. Kúndiz-túni kvartırasyna korzınkamen betin jaýyp býtylka tasıtyn kýcheri bolady. Buǵan ne aıtarsyz?” – deıdi. Ol da jetkiliksiz eken, bıýrokratty ashpaıtynyn sezip, ary qaraı tústeıdi. “Úlken kabıneti bolady. Ishiniń bári ilip tastalǵan kósemderdiń sýreti bolady. Bir jerinde óz sýreti de ilýli turady. Qyzyldy-jasyldy shuǵamen shyrmap tastaǵan qarakúreń ústeli bolady. Esiginiń syrtyna “dokladsyz kirme” dep jazdyryp qoıady. О́zinen-ózi bórtip, keýdesin kóterip otyrady. Anda-sanda áreń ıligip qol astyndaǵy jampań-jorǵa qyzmetkerlerdiń qaǵazyna qabaǵyn túıip qol qoıady. Bolmasa, ózinen-ózi shala búlinip, ústelge artylyp, telefonǵa shatylyp shańqyldasyp jatady. Osyndaı qylyǵymen jumysy bop kir­genderdiń júregin shaıady. Kisige sóı­les­peske bul da bir ádis bolady”. Túrleri munymen de bitpeıdi eken. Endi qandaıy bar dep otyrǵanda, taǵy birin sýrettep jiberedi: “Mekemesinen bir tabylmaıdy. Ylǵı ornyn sıpalaısyń da otyrasyń. Basy joq mekemeniń óli súıegi, qur keýdesi ǵana turady. Ne jaqsy, ne jaman jaýabyn estı almaı, netken adam ekendigine kóziń jetpeı, kútýmen, izdeýmen ómiriń ótedi”. Taǵy bir túri mynadaı eken: “Mekemeden bir de shyqpaıdy. Ár ýaqytta óz ústelinen, qutty ornynan tabylady. Qarynnyń quly bolady. О́z jumysyn adamshylyq, jurt­shylyq mindetim dep uǵynbaıdy. Mekemeni saýyn sıyr, ózin jetim buzaý dep biledi. Otyrǵan ornyn – tıyn ónetin, kún kóretin aýqat, jan asyraıtyn jer dep túsinedi. Júris-turysy, isi-jumysy osy qalypta bolady. Tek, túıdektep qaǵaz jazyp, erte kelip, kesh qaıtyp júre beredi. Sol kúıli bir qalypty sur ómiri óte beredi. Kete be­redi. Mekemeniń jaǵdaıyna ábden qa­lyp­tasyp alady. Kózge kórinetin bir jumys bolmaıdy. Muny ne deısiń?!” Onyń bárin shynaıy bıýrokratqa jatqyzbaıdy. Ol qandaı bolady degenge de tómendegideı jaýap tabady: “Shynaıy bıýrokrat ondaı bolmaıdy. Ol – ári bilimdi, ári qyraǵy bolady. Ol is biledi. Isteı biledi. Ol sóz biledi. Sóıleı biledi. Sheshen, maıda, jylpyń keledi. Eshkimge otkaz bermeıdi. “Bolmaıdy” demeıdi, “bolady” deıdi. “Ja­ramaıdy” demeıdi, “jaraıdy” deıdi. Kelgen adam­dy birden-birge syrǵyta biledi. “Re­zolıý­sııasyn” der kezinde-aq salady. О́zinen aýdaryp, ózgege silteı salýǵa master keledi. О́z jumysyn ózgege istete biledi. О́zinen ózgeni áýrege sala biledi. Sandalta biledi. Qańǵyrta biledi. “Kúresý kerek!”, “Joıý kerek!”, “Isteý kerek!”, “Tazalaý kerek” – dep tańdaıyn saýady. Udaıy aýzynan tógilip otyrǵan “qazynalyq” qalyń pushpaqty sózderi bolady”. Munyń bári keńes mekemelerindegi bıý­ro­krattyq dep qaraıdy da, qazaqtyń tóre­shildigi qazyqylaý bolatynyn taldap beredi. Sóıtip, sońynda bıýrokrattyqpen kúresý jaıyna burylady. Ne desek te tóre­shil­diktiń túr-sıpatyn sýretteı otyryp, I.Jan­sú­girov olardy myqtap synap, bet-perdesin jurtqa aıǵyzdap ashyp beredi. Túbirine balta shabylady dep senim artady. Júzdegen jyl jasaǵan aǵashtyń tamyryndaı shi­rimeıtin merezden áli aıyǵyp ketkenimiz joq. Zaman ózgergen saıyn onyń da túri ózgerip, qazirge deıin jetkenine qaraǵanda, I.Jansúgirovtiń senimin aqtamadyq, sirá. I.Jansúgirov keıbir syqaqtaryn ártúrli keıiptegi, minezdegi, istegi jeke adamdarǵa arnaǵan. Biz negizinen úkimet isterindegi shalalyqtar men qatelikterge, bıliktiń qulaǵyn ustaǵan tóreler men bastyqtarǵa, jumysy shala ókilder men belsendiler jónindegi syn-syqaqtaryna birshama toqtaldyq. Sol baǵyttaǵy jazbalary keıin óziniń basyna zııan keltirgenine kúmán joq. Poemalarynda da synı motıvter mol tabylady. Ásirese, erekshe áserli bolyp, sezi­mińdi selt etkizetin, tipti júrekti shy­myr­latyp áketetin kúsh nede degenge oı jú­girtsek, adamnyń keskin-kelbetin, adal-aram­dyǵyn sheberligimen, til kórkemdigimen beı­neleýi men sýretteýinde ekenin sezinesiń. Qaı poemasyn alsań da mysal men dálel je­tkilikti. “Qulager” poemasyndaǵy Ba­ty­rash­tyń syrt pishinin de, aramza pıǵylyn da, baılyqqa mastanǵan órkókirek men­men­digin de kelistirip sıpattaýy onyń kim ekendigin aıyra bilýge úlken sep. Batyrashqa degen jurttyń kóńilin: “Ashý, kek, kúńkil basty eldiń artyn, El shýlap, qyr kúıinip, qarǵap qatyn. Titirep jurttyń jany kúıip ketti, Atqyzyp otyra almaı aıaýly atyn” – dep sýretteý arqyly bildirip otyrǵan joq pa?! Keltirilgen birneshe mysaldyń ózi-aq poezııasynan da synı kózqarastardyń taby­­la­tynyna aıǵaq. Mundaı pikirdi “Jol­das­tar” jáne “Badyraq” romandary, taǵy basqa shyǵarmalaryna baılanysty aıtýǵa bolady. Alaıda, ol bólek, tereńirek zerdeleýdi qajet etedi. Onyń da bir sáti keler. О́z sózine beriktigi onyń búkil shyǵar­ma­la­rynda, is-áreketterinde aınymas qaǵıdaǵa aınalǵandaı. “О́zime” degen óleńinde: “Haq sóıle, qyzyl tilim, adal saırap, Tapsyrdym bar oıymdy saǵan arnap. Kóńilim, aram oılap alańdama, Almaqqa bireýdi aldap, bireýdi arbap”, – degeni ózine bergen sertindeı estiledi. Sonyń ádil kórinisteri retinde synaı jazǵan týyndylaryn alsaq ta jetkilikti sııaqty. Toqtar BEIISQULOV.