Tapsyrmalar belsendi oryndala bastady

Joǵarǵy sot Tóraǵasy Qaırat Mámı kezekti jalpy otyrys ótkizdi.  Onyń jumysyna Joǵarǵy sottyń sot alqalarynyń tóraǵalary men sýdıalary, Ǵylymı-konsýltatıvtik keńes músheleri, Konstıtýsııalyq Keńestiń, Bas prokýratýranyń, Ádilet, Qarjy, Energetıka mınıstrlikteri men Ulttyq banktiń ókilderi qatysty. Jalpy otyrystyń ju­my­syn asha kele, Qaırat Mámı otyrysqa qatysý­shylar­dyń nazaryn respýblıka sýdıa­larynyń VII sezinde Mem­leket basshysy aıqyndaǵan quqyq­tyq aıqyndylyq deń­geıin arttyrý, turaqty ári boljamdy sot praktıkasyn qalyptastyrý mindetterin iske asyrý qajettigine aýdardy. Joǵarǵy sottyń normatıvtik qaýlylary dál osy mindetti sheshýge baǵyttalyp otyr. Ony ázirleý barysynda, eń aldymen, qoldanystaǵy sot praktıkasy taldanady jáne sottardyń quqyq normalaryn birkelki qoldaný boıynsha tásilderi pysyqtalady. Bul Joǵarǵy sotqa jergilikti sottardyń sot isterin qaraý tájirıbesiniń birizdiligin qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Jalpy otyrystyń kún tár­tibine Joǵarǵy sottyń bes nor­­­ma­tıv­tik qaýlysy shyǵa­ryldy. «Banktik qaryz sharttarynan týyndaıtyn daýlar bo­ıynsha azamattyq isterdi qaraýdyń sot praktıkasy týraly» normatıvtik qaýly qazaq­standyqtar úshin kóp­ten kút­ken ózekti qujat bolyp tabylady. Joǵarǵy sot sýdıasy Dúısen Tumabekov qaýly jobasy memlekettik organdar men uıymdardyń usynystary negizinde ázir­lengenin atap ótti. Jobada Joǵarǵy sottyń qadaǵa­laý saty­­­synyń anyqtamalary men sot qujattary, osy sanat­taǵy azamattyq ister, elimiz­degi ıpotekalyq nesıelen­dirý­­diń qalyptasý jáne damý máse­leleri, osy quqyqtyq qa­ty­­nas­ty retteıtin zańnama­lyq baza taldanǵan. Talqylanýǵa usynylǵan normatıvtik qaýlynyń jobasy quqyq qoldanýdaǵy mynadaı qıyndyqtardy retteýge baǵyttalǵan: qaryzdy óndirip alý týraly talap (negizgi borysh, syıaqy, turaqsyzdyq aıyby jáne sol sııaqtylar) banktiń qaryz shartynyń talaptary men zańǵa qanshalyqty sáıkes keletinin, shartqa qol qoımaı turyp jáne qaryz bermes buryn Bank qaryz alý­shynyń nesıeni tóleý qabi­letin jan-jaqty, tolyq ári sapa­ly túrde baǵalaǵandyǵyn anyq­taý. Áńgime qaryz alýshy­nyń tu­raq­ty nemese jetkilikti kiri­si men qaryzdy óteýi úshin óz­ge de tabys kózderi, salyq jáne bıýd­jetke tólenetin ózge de min­detti tólemder boıynsha qa­ry­zy, úshinshi tulǵanyń al­dyn­­daǵy qaryzy bar nemese joq­ty­ǵyn anyqtaý týraly bolyp otyr. «Sottardyń azamattyq is­ter boıynsha Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń ekologııalyq zańnamasyn qoldanýynyń keıbir máseleleri týraly» normatıvtik qaýlynyń jobasyn tanystyra kele, Joǵarǵy sot sýdıasy Beıbit Sher­muha­metov respýblıkadaǵy tabı­ǵı resýrstar jalpy ne arnaıy tabıǵat paıdalanýynda bolýy múmkin ekendigin atap ótti. Normatıvtik qaýlynyń jobasynda qorshaǵan ortaǵa, jeke tulǵalardyń ómiri men den­saýlyǵyna, zańdy tulǵalar men memlekettiń múlkine ekolo­gııa­lyq quqyq buzýshylar tarapynan keltirilgen zııandy óteý máselelerine mán berilgen. Joba­da keltirilgen zııandy eko­n­o­mıkalyq baǵalaýdyń tike­­leı jáne janama ádisterin qol­daný máseleleri, sot tóre­ligine qol jetkizý týraly Orhýs kon­vensııasynyń qaǵıdattary talqylanǵan. Qaldyqtardy óndirý men tutyný boıynsha menshik ıeleriniń jaýap­ker­­shilikteri týraly túsinik­temeler berilgen. Joǵarǵy sot sýdıasy Ul­bosyn Súleımenova «Aza­mat­t­yq isterdi sottyń qaraýy­na ázirleý týraly» 2001 jyl­ǵy 13 jeltoqsandaǵy nor­matıvtik qaýlyǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizýdiń qajettiligin túsindirdi. Nor­matıvtik qaýlynyń jobasy prosestik zańnama normalaryn jetildirýge baǵyttalǵan jáne der kezinde ázirlengen. Sebebi, jańa redaksııadaǵy Azamattyq prosestik kodeks­tiń qabyldanýyna baılanys­ty «Azamattyq isterdi sottyń qaraýyna ázirleý týraly» qol­da­nystaǵy normatıvtik qaýly­ǵa ózgeristerdi dereý engizý qajettigi týyndap otyr. «Sottardyń qylmystyq ister boıynsha jeke qaýlylar shyǵarý tájirıbesi týraly» 2003 jylǵy 19 jeltoqsandaǵy №11 Joǵarǵy sottyń nor­matıv­tik qaýlysyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý qajettigin Joǵarǵy sot sýdıasy Laýra Aǵybaeva jańa qylmystyq-prosestik kodekstiń jańashyl­dyqtarymen, tergeý sýdıalary ınstıtýtynyń engizilýimen, úsh satyly sot júıesine kóshý­men baılanysty dep túsin­dirdi. Normatıvtik qaýly­nyń jobasynda sottyń tár­bıe­lik jáne aldyn alý, azamat­tar­dyń quqyqtary men bos­tan­dyqtaryn qoldaýdaǵy quqyq buzýshylyqtardyń jasalýyna áser etetin sebepter men jaǵdaılardy sottardyń anyqtaýy men joıý qyzmetindegi jeke qaýlylardyń mańyzdy róli atap kórsetilgen. Jeke qaýly shyǵarýǵa zań shyǵarýshy tarapynan kózdelgen negizderdi shartty túrde bylaısha bólýge bolady: qylmystyń jasalýyna yqpal etken sebepter men jaǵdaılar, is júrgizý kezinde jiberilgen zań buzýshylyqtar, jekelegen azamattardyń durys emes júris-turysy, qylmystyń jolyn kesýge nemese ashýǵa kómektesken azamattardy yntalandyrý. «Jeke qaýlylarda tıisti laýazymdy tulǵalardyń nazary is boıynsha anyqtalǵan naqty zań buzýshylyqtarǵa aýdarylýmen qatar, mundaı zań buzýshylyqtar aldaǵy ýaqytta qaıtalanbas úshin tıis­ti sharalar qabyldaý týraly talap qoıylady», – dedi L.Aǵybaeva. Osylaısha, sot zań buzýshylyqtyń aldyn alady. Sot praktıkasyn durys, zańnamany birkelki qol­danýǵa jáne aldyn alý jumys­taryn kúsheıtýge, sotqa deıingi satydaǵy kem­shi­lik­terge jol bermeýge baǵyt­taı­dy, prokýrordyń nazaryn kemshilikterdi ýaqtyly anyqtaýǵa jáne tergeý men anyqtaýdyń zańdylyǵyna qadaǵalaý júrgizý barysynda olardy joıýǵa aýdartady. Ákimshilik quqyq buzýshy­lyq zańnamasyn qoldaný máse­leleri boıynsha Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Joǵarǵy soty­nyń keıbir normatıvtik qaý­ly­laryna ózgerister men to­lyq­­tyrýlar engizý qajet­tigin Joǵarǵy sot sýdıasy Tal­ǵat Baratbekov olardy qol­­danystaǵy zańnamaǵa sáı­kes­tendirý qajettigimen túsin­dirdi. Jalpy otyrys­qa qatysý­shylar normatıv­tik qaýly­lar­dyń jobalaryn talqyla­dy, olarǵa usynystar men eskertpeler engizdi. Atalǵan qaýly­lar redaksııalyq túzetýler engizgennen keıin jalpy otyrysta bekitiletin bolady. Nurlybek DOSYBAI, «Egemen Qazaqstan»