«Egemen Qazaqstan» gazetiniń kitaphanasynda abyz jazýshy Ábish Kekilbaevtyń múıisi ashylyp, «Dáýir daýysy» atty jańa kitabynyń tusaýy kesilgen alqaqotan áńgime ústinde belgili qalamger Tólen Ábdikov: «Ábishtiń taǵy bir qasıeti sol, basqa aqyn-jazýshylardyń jaqsylyǵyna jany qalmaı, balasha qýanyp otyrýshy edi», dep aǵynan jaryldy. Aqıqat sózdi jabyla quptadyq. Eren tulǵanyń qazaq ádebıetiniń kósegesin kógertken, jańa esimderdiń, jaısań shyǵarmalardyń jolyn ashqan izgilikti ǵamaldaryn, lebizdi maqalalaryn eske túsirdik.
Iá, sol kezderde ádebı ortada sondaı bir ózgeniń jetistigine qýanatyn ıgi dástúr bolýshy edi. Sonymen birge, qandaı da bir shyǵarmadaǵy kemshilikterge ádil syn aıtylýshy edi. Jáne jón sózge eshkim er-toqymyn baýyryna alyp týlamaýshy edi. Syndy kóteretin, qorytyndy shyǵaratyn. Ábekeńniń jarty ǵasyrdan asa jar-qosaǵy bolǵan Klara Jumabaıqyzynyń esteligine júginsek te: «Túski úzilis kezinde topyrlaǵan aqyn-jazýshy qara shaıdy bizdiń úıden ishedi... Jumeken Nájimedenov, Asqar Súleımenov, Meńdekesh Satybaldıev, Qadyr Myrzalıev, Qalıhan Ysqaqov, Saıyn Muratbekov, Muhtar Maǵaýın... bári birge júretin... Ádebıettegi jańalyqtar, jazylǵan, jaryq kórgen shyǵarmalar týraly bir bitip bolmaıtyn pikirtalastarmen tańdy tańǵa uryp, áńgime soǵatyn. Árkim óz pikirin dáleldep, keıde tipti qyzyl keńirdek bolsa da, bir-birine ókpelep syrt aınalyp ketken eshkimdi bilmeıdi ekenmin», dep sonaý alpysynshy jyldardaǵy ádebı ortanyń aýan-tynysyn kóz aldyńa ákeledi.
Qarap otyryp qyzyǵasyń. Ádebıet qaýymyndaǵy sútteı uıyǵan mundaı bereke-birlik qazir armanǵa aınalyp ketkendeı. Taza ádebı turǵydan da. Kisilik ádep turǵysynan da. Qysqasyn aıtqanda, osy eki maǵynany da boıyna birdeı syıdyryp turǵan ádebı arman. Sol úshin de kúni kesheler ádebı birliktiń, aqyndyq qoldastyqtyń qormal uıytqysy bolyp júrgen Qadyr Myrza Áli, Tumanbaı Moldaǵalıev, Sáken Imanasov syndy aımańdaı aǵalardy saǵynarymyz da ras. «Jyrdaǵy jalǵandyqpen myltyqtasqan, jaman jyr jazǵanynda aq taıaǵy arqamda oınaı ma» dep Muqaǵalıdaı alyptardyń ózi taısalyp yǵynyp júrgen Ábdilda aqynnyń Groznyı patshadaı ashýly, sesti qalpy túsimizge kiredi. Odan da áridegi Qasymdardyń zamandas aqyn Jaqan Syzdyqovqa: «Keldiń Jaqan elýge, Pravoń joq ólýge!» dep bazyna tastaýynan, «Esildeı esip jatqan kóńili bar, Sábeńe ókpeleıtin «qaı anturǵan?!» dep Sábıt Muqanovty qorǵaýynan, «Qýandyq, sen shyqqanda shyn qýandyq, Aıalap aldymyzǵa «Aryńdy» aldyq!» dep aqyndar qataryna Qýandyq Shańǵytbaevtyń qosylǵanyn súıinshilep shattanýynan sol tustaǵy aqyn-jazýshylar syılastyǵynyń biraz jaǵdaıyn bile túsetindeımiz.
Qısyq, qyńyr sózdiler ol kezde de bolǵan, árıne. Biraq, olardy ádebıettegi dýaly aýyz aqsaqaldar tyıyp tastap otyrǵan. «Jınalysta ottaǵan, synaımyn dep boqtaǵandardy» táýbesine keltirgen. «Sabyr oıla, saspashy, Tym erterek taspashy. Birden Pýshkın bolmaı-aq, Baımuhansha bastashy», dep sol Qasymdardyń ózderi sabasyna túsirgen.
Qalamgerlik ortadaǵy qamqorshyldyq. Qazir ertegideı estiledi. Ábish Kekilbaevtyń Muqaǵalıdyń «Qarlyǵashym, keldiń be?», Jumeken Nájimedenovtiń «Meniń topyraǵym» atty jyr jınaqtarynyń jolyn ashqan maqalalary, Sherhan Murtazanyń Altaıdan – Oralhandy, Atyraýdan – Farızany, Arqadan – Aqseleýdi, Shymkentten – Shahanovty aldyrtyp ádebıet aǵynyna salyp jiberýi... aıta berse taýsylmas osyndaı adamı izgilikter de ádebı armandarǵa aınalyp bara ma, qalaı?!
«Sen maǵan sharfyńdy ber, sharfyńdy ber!» – dep Kúláshtaı jaqsy kórer aqyn qaryndasyna nar Muqaǵalıdyń erkeleýi qandaı jarasymdy edi. Jarasqan aqynnyń Ǵafýdaı ataqty aǵasyna hám basqalarǵa arnaǵan epıgrammalarynyń ózi kúni búginderi júrekti eljiretedi, aqyn men aqynnyń arasyndaǵy syı-qurmetti, rýhanı týystyqty bildiredi. Maraltaı aqyndy Nurlan Orazalındeı qamqor aǵalary jetelep júrip búgingi bıigine jetkizdi. Buǵan da súıinemiz.
Qazir osyndaı órnekti ónegelerden aıyrylyp, ádebı ortanyń ádemi dástúrlerinen ajyrap bara jatqandaımyz. Baıaǵyda bir oblystyq gazettiń ospadarlaý redaktory aıtypty deıtin: «Osy jurt Abaıdy aqyn deıdi. Áı, ne znaıý sol Abaıdy da!» – tóbeden toq etkizgen tantyǵyndaı, bas aqynymyzdy da bas-kózge qaramaı tópeleýden taıynbaıtyn taıqy mańdaılar shyǵa bastady. «Muhtaryń da, Sábıtiń, Jazýshy ma Ǵabıtiń? Ábdilda men Taıyr-aı, Aqyn bop pa, táıir-aı!» – deıtin áýlıe Qasym ashy mysqylmen aıtqan sózdiń keri endi kelip jatqandaı. Qazaq aqyn-jazýshylary birin biri moıyndaýdan, qurmetteýden qalyp barady. Áleýmettik jelilerdi aqtaryp qalsańyz, qaısybir aqyndardyń bir-birin ǵaıbattaǵan sózderinen aıaq alyp júre almaısyz. О́kpe bylaı turypty, ólimge de qıyp jiberýge ázir. Búıte bersek, ádebıetimizde ne qasıet qalmaq?
Muqaǵalı sózimen túıindeıik: «Aqyndy aqyn oıatpasa bolmaıdy, Aqyndy aqyn taıaqtasa, ol – qaıǵy. Aqyndy aqyn súıemese bolmaıdy, Aqyndy aqyn kúıelese, ol – qaıǵy... Aqynǵa aqyn, ete kórme pendelik! Aqyn, aqyn! Pendelikti jóndelik!». Búgingi bir ádebı arman osy. Hám jetińkiremeı jatqan ádebıettiń ádebi...
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»