Qarajatty bolashaǵyń úshin jınaý qajet

Búgingi ata-ana aldynda urpaǵynyń bilimdi bolýyn qamtamasyz etýden mańyzdy is joq. Sondyqtan da Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń «Qarjy ortalyǵy»  AQ ata-ana­larǵa balanyń bilimine qatysty erterek oılanýǵa keńes beredi. Al elimizde engizilgen Memlekettik bilim berý jınaq­taý júıesi (MBJJ) joǵary bilim berýge kepil bolyp qana qoımaı, oqý aqysyn 30-70 paıyzǵa únemdeýge sep bolatyny anyq. Osy másele tóńireginde «Qarjy ortalyǵy» AQ prezıdenti Asqar IBRAIMOVPEN áńgimelesken edik. – «Memlekettik bilim berý jınaqtaý júıesi týraly» Zań 2013 jyly qabyldanǵan bolatyn. Baǵdarlama qandaı jańalyqtarǵa jol ashty? – Bizdiń aksıonerlik qoǵam 2000 jyldan beri elimizde bilim kredıtterin usyný boıynsha qyzmetter kórsetip keledi. Bul baǵyttaǵy tuńǵysh baǵdarlama 2005 jylǵa deıin jumys istegen bolatyn. Ol arqyly halyqtyń keń aýqymy qamtylǵanymen, baǵdarlamanyń olqylyqtary da kóldeneń shyqty. Máselen, klıentterdiń tólem qabiletterine jan-jaqty taldaýdyń bolmaýynan nesıe alǵandardyń keıbiri ózderiniń qaryzyn tóleı almady. Al osydan úsh jyl buryn Mem­le­ket­tik bilim berý jınaqtaý júıe­si týraly jańa baǵdarlama qabyl­dandy. Onyń arqasynda Qazaq­stan­nyń kez kelgen azamatyna óz­deri nemese balalary úshin bilim berý depozıtin ashý múmkindigi qaras­tyrylǵan. Iаǵnı, ata-ana balasy úshin qarajat jınaqtap, onyń mektepten keıingi bilimine qajettilikti qamtamasyz ete alatyn boldy. – Stýdentterdi qoldaýdyń jańa qarjylyq quralyn engizý ózin-ózi qanshalyqty aqtady? Qarapaıym azamattar arasynda qarajat jınaqtaý mádenıetin yntalandyra aldy ma? – Bizdiń strategııalyq maq­satymyz – Qazaqstanda joǵary bilimniń qoljetimdilik deńgeıin kóterý. Jyl saıyn elimizde 100 myń­daǵan oqýshy mektep bitiredi. Solar­dyń tek úshten birine ǵana grant buıyrady. Al qalǵan úshten ekisi joǵary oqý oryndary men kolledjderge aqyly negizge túsedi. Osy jaǵdaıda ata-analar balasyn ýnıversıtette oqytý úshin kóbinese qymbat kredıt rásimdeıdi. Endeshe týyndaıtyn suraq: nege bilim úshin maqsatty túrde qarajat jına­mas­qa? Osylaı istese, salymshy esh­qan­daı táýekelsiz qarajat jınap qana qoımaıdy, memleket usy­na­tyn syılyqaqyny da banktik syı­aqyny da ıelenedi! Shyndyǵynda, kóptegen shet elderde adamdar ózderiniń bola­shaq shyǵyndaryn aldyn ala eseptep, ózderi belgilegen lımıtti qatań ustanady. Tipti, bolashaq bili­mine qarajat jınaý – olar úshin basym baǵyttyń biri. Al bizdegi mentalıtet múldem bólek. О́kinishke qaraı, bizdiń azamattarymyz bilim alý úshin qarajat jınaý máselesin eń sońǵy orynǵa qoıyp keledi. Degenmen, azamattar arasynda tutastaı alǵanda qarajat jınaqtaý mádenıeti qalyptasyp kele jatqany anyq. Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Bankiniń málimetterine qaraǵanda, jyl saıyn halyqtyń salymdar kólemi men sany ósip otyr. Bilim depozıtterine meılinshe nazar aýdarý qajet. О́ıtkeni, laıyqty bilimge qol jetkizý de ońaı másele emes, tipti bári taqaǵan ýaqytta oılanýǵa da mur­sha bola bermeıdi. Alaıda, jos­parly túrde 5-6 jyl salymdar jasalsa, ol qarajatqa mem­lekettik kepildik te bolady, bala­lardyń dıplom týraly armany da qıyndyqsyz oryndalar edi. – MBJJ júıesi eki bank­­tik ónim usynyp otyr: bilim berý kredıtine kepildik pen bilim depozıti. Olar­dyń bir-birinen aıyr­ma­shylyǵy nede? – «Qarjy ortalyǵy» AQ úsh qazaqstandyq bankterimen – «Qazaqstannyń Halyq Banki» AQ-pen, «Nurbank» AQ-pen jáne «Sesnabank» AQ-pen birlesip halyqqa arnalǵan bilim depozıtin iske qosqan bolatyn. Bul qazirgi ekinshi deńgeıli bankterdegi kez kelgen depozıtpen salystyrǵanda áldeqaıda tıimdi qural. Onyń birqatar basymdyqtary da bar. Máselen, salymshyǵa bank­tiń jyldyq 14 % bolatyn kommer­sııalyq mólsherlemesinen bólek, memleket atynan «Qarjy ortaly­ǵy» AQ azamattardyń sanatyna qaraı 5-7% syılyqaqyny qosa esepteıdi. Osylaısha bilim depo­zıtiniń tıimdilik mólsher­lemesi jylyna 21% bolyp otyr, bul banktik salymdar arasyndaǵy eń joǵary qarjylandyrý kórsetkishi. Eger salym somasy bilim aqy­syn tóleýge jetkiliksiz bolsa, sosyn bul qarajat tolyq somanyń jartysyna jetse, Qazaqstandaǵy kez kelgen joǵary oqý ornynyń stýdenti 12 jyldyq merzimge deıin jeńildiktik sharttarda bilim kredıtin rásimdeı alady. Bul mólsherleme bankter usynatyn tutyný kredıtine qaraǵanda eki esege deıin tómen. Atalǵan kredıt kepilzatsyz memlekettiń kepilimen beriledi, onyń qaıtarý sharty da tıimdi. Máselen, stýdent bilim alǵan kezeńde, sosyn joǵary oqý ornyn aıaqtaǵannan keıin (jeńildik kezeńderi barysynda) ol tek banktiń paıyzdaryn ǵana tóleıdi. Jeńildik merzimi aıaqtalǵannan keıin ǵana – negizgi borysh pen qalǵan paıyzdardy qaıtarýǵa bolady. Budan bólek, qarajat transhpen qaryzgerdiń qolyna emes, tikeleı bilim berý mekemesine aýdarylady. Búgingi tańda respýblıkamyzda shamamen 16 myńǵa jýyq bilim berý jınaq salymdary tirkelgen, 2 mıllıard teńge somasyna 7 myńnan astam kepildik berildi. – Elimizde jaqsy joǵary oqý oryndarynyń bolǵanyna qaramastan, kóptegen stýdentter shet elderde joǵary bilim alýdy armandaıdy ǵoı… – Iá, bul turǵydan da aıtarymyz bar, Memlekettik bilim berý jınaqtaý júıesi Qazaqstanda ǵana emes, shet elderde de bilim alýǵa múm­­kin­dikter usynady. Sonymen qatar, bazalyq bilimnen bólek shet el­derden magıstr nemese álem­niń kez kelgen oqý ornynyń magıst­ratýrasyn, MVA boıynsha deń­geıin joǵarylatý úshin jaǵdaı týǵyza alady. Eskeretin jaıt, Gar­vard nemese Oksford sekildi bilim oshaq­tarynda oqý aqysy qym­bat, endeshe soǵan sáıkes jı­naq qarajatty da kóbirek jı­naý­ǵa týra keledi. Eń bastysy bar­lyq oqý oryndaryna túsýge múmkindik bar. Taǵy bir nazar aýdaratyn má­se­le – túlek memlekettik grant bo­ıyn­sha oqýǵa túsýi de múmkin. Bun­daı jaǵdaıda salymshy bar­lyq jınaq qarajatyn óziniń bas­qa qajettilikteri úshin ala ala­dy nemese ony basqa bireýdiń aty­na qaıta rásimdeı alady. Tipti úshin­shi joly bar – salym jasaý­dy jal­ǵastyra otyryp, qazaq­stan­dyq joǵary oqý ornyn aıaq­taǵan­nan keıin álemniń kez kelgen elin­de bilim alý úshin jumsaı alady. – Qazaqstanda kásibı kadr­larǵa suranystyń artýy tur­ǵy­synan alǵanda MBJJ júıe­siniń keleshegi qandaı? Sizder usynatyn ónimderge qatysty sharttardy odan ári jaqsartý jospary bar ma? – Bilim depozıtteri qara­paıym qazaqstandyqtardyń bel­sen­diligi arqasynda ǵana emes qaıy­­rymdylyq uıymdary, iri kom­panııalar men belgili tulǵa­lardyń izgi qadamdary arqyly da tany­lyp otyr. Qabiletti oqý­shy­nyń talantyn shyńdap, olardyń jolyn ashý – bul biz usynylǵan múm­kin­dikpen qatar osyndaı ıgi qyz­met­terdiń jemisti nátıjesi der edim. Aldaǵy josparlarǵa kelsek, baǵdarlamaǵa qatysatyn ekin­shi deńgeıli bankterdiń jeli­sin arttyrmaqpyz. Belsendi qatysý­shylar úshin de qosymsha yntalan­dyrý faktorlaryn engizý múm­kindigin qarastyrýdamyz. Bilim berý jınaǵynyń múmkin­dikteri týraly qazaqstandyqtar meılinshe aqparattanýy tıis, depozıt ashyp, nátıjesin kórýi úshin halyq baǵdarlamaǵa kóbirek qatyssa eken. О́ıtkeni, bilimdi urpaq qalyptastyrý ata-anaǵa da memleketke de asa mańyzdy. Aldaǵy ýaqytta aqyly bilim alý­shy­lardyń 20-30% MBJJ júıesi baǵdarlamasynyń qatysý­shylary bolady dep otyrmyz. Árıne, bul –  biz mejeli túrde, belsendi atqaryp jatqan josparly jumysymyzdyń basty baǵyty. Áńgimelesken Marat AQQUL, «Egemen Qazaqstan»