Salyq kodeksi: Alǵashqy aıdaǵy kiris qandaı?

Bıylǵy qańtar aıynyń qorytyndysy bıýdjette eki túrli kórinis bar ekenin kórsetti. Jalpy, salyq túsimderi jospardan asyp túsken. Biraq qosylǵan qun salyǵy jospardaǵydan shamamen 20%-ǵa kem jınalǵan. Munyń sebebi nede? Bul ýaqytsha jaǵdaı ma, álde jyl boıǵy fıskaldyq táýekeldiń alǵashqy belgisi me? Máseleniń mánisin túsiný úshin sandarǵa úńilýge týra keledi.

Qarjy mınıstrliginiń deregi­ne sáı­kes jyldyń alǵashqy aıyn­­da res­pýb­lıkalyq bıýdjet kiris­teri 1,270 trln teńge boldy. Negizgi jos­par 1,348 trln teńge edi. Iаǵnı oryn­dalý deńgeıi – 94,2%. Salyq­tyq túsimder 851,4 mlrd teńge jos­par­­dyń orny­na 941,9 mlrd teńge tú­sip, 110,6% oryn­daldy. Bul jal­py al­­ǵanda jos­pardan 10,6% joǵa­ry. Sal­yq qu­rylymyna kelsek, kor­po­ra­tıvtik tabys salyǵy 436,4 mlrd teń­ge boldy. Jospar 418,7 mlrd teń­ge edi. Jalpy, jaman nátıje emes.

Másele –  qosylǵan qun saly­ǵynda (QQS) bolyp otyr. Mun­daǵy kórsetkish álsiz. Josparda 311,8 mlrd teńge bolǵanymen, naqty 249,9 mlrd teńge ǵana túsken. Oryn­dalý deńgeıi – 80,2%. Bıyl QQS-tan 10 trln teńge jınaý josparlanǵan. Bul byltyrǵy 6,5 trln teńge josparmen salys­tyrǵanda 53,8%-ǵa joǵary. О́tken jyly naqty 6,1 trln teńge jınal­ǵan edi.

Salyqtyq emes túsimder 23,1 mlrd teńge bolyp, 102,5% oryn­daldy. Ulttyq qordan bólin­gen transfertter 400 mlrd teńge jospardyń ornyna 230 mlrd teńgeni quraǵan. Iаǵnı 57,5% ǵana oryndalǵan. Bıyl Ult­tyq qordan 2,8 trln teńge alý kóz­del­gen. Byltyr bul kórsetkish 5,2 trln teńge bolǵan. Bıýdjet shyǵystary 1,6 trln teńge dep josparlanǵanymen, naqty 1,3 trln teńge jumsaldy. Shyǵystar 17%-ǵa oryndalmaı qaldy. Sonyń arqasynda bıýdjet tapshylyǵy 260 mlrd teńge ornyna 60,5 mlrd teńge boldy. Munaısyz tapshy­lyq 315 mlrd teńgeni qurady.

Ekonomıst Rýslan Sultanov bul kórinisti jyl basyndaǵy qalypty úderis dep baǵalaı­dy. Sebebi qańtarda bıýdjet shyǵystary ádette baıaý júredi. Memlekettik baǵdarlamalar to­lyq iske qosylyp úlgermeıdi, tólemder birden qarqyn almaıdy. Sondyqtan shyǵyn az bolǵan kezde bıýdjet tapshylyǵy da kem bolyp kórinedi.

«Salyq túsimderiniń jospardan asyp oryndalýy memlekettiń negizgi kiris kózderi álsiz emes ekenin kórsetedi. Demek bıznes te jumys istep jatyr, ekonomıka tolyq toqtap turǵan joq. Alaıda QQS-tan 80,2% ǵana salyq jınaý – alańdatarlyq másele. О́ıtkeni QQS halyqtyń satyp alýyna, saýdaǵa, ımportqa tikeleı baılanysty. Eger bul salyq jospardan tómen tússe, onda tutyný nemese aınalym oıdaǵydaı bolmaǵan degen sóz. Al jyldyq jospar – 10 trln teńge, óte kólemdi soma. Eger qańtarda kemshilik bolsa, qalǵan aılarda ony óteý kerek bolady. Ol úshin eki shart qajet. Birinshisi – salyqty durys ári qatań baqylaý. Ekinshisi – ekonomıkada belsendilik joǵary bolýy kerek. Halyq satyp alyp, bıznes saýda jasap, óndiris ósip turýǵa tıis. Qysqasy, qańtardaǵy kórsetkishter jaman emes. Biraq QQS jospary óte úlken bolǵandyqtan aldaǵy aılarda memleketke de, ekonomıkaǵa da joǵary talap qoıylyp otyr», deıdi sarapshy.

Demek R.Sultanovtyń aıtýynsha, másele tek bir aılyq kórset­kishte emes. QQS – ekono­mı­kalyq belsendiliktiń negizgi ındı­katorlarynyń biri. Naqty teńge­rim ekinshi jáne úshinshi toqsanda aıqyndalady. Sol kezde shyǵystar tolyq qarqynǵa shyq­qanda, kiris bazasy jarııalanǵan parametrlerdi ustap tura ala ma, joq pa, sol mańyzdy.

Ekonomıst Almas Chýkın bıylǵy qańtarda bıýdjet kirisiniń byltyrǵymen salystyrǵanda az kórinýin ekonomıka álsiredi dep qabyldaýǵa bolmaıdy deıdi. Onyń oıynsha, bul quldyraýdyń emes, basqa faktorlardyń áseri.

«2026 jylǵy qańtar aıynyń esebi shyqty. Jalpy bıýdjet kirisi byltyrǵy qańtarmen sa­lys­tyrǵanda shamamen 14%-ǵa azaıǵan. Á degende «ekonomıka álsirep ketti me?» degen oı keledi. О́ıtkeni salyq mólsherlemeleri kóterildi, aqsha kóbirek túsýi kerek sııaqty edi. Biraq másele basqada eken. Negizgi aıyrmashylyq – Ult­tyq qordan alynatyn aqshada. Byltyrǵy qańtarda bıýdjetke qordan 550 mlrd teńge alynǵan. Bıyl nebári 230 mlrd teńge ǵana tartylǵan. Aıyrma 320 mlrd teńge. Iаǵnı memleket burynǵydaı qordaǵy qarjyǵa súıenbeı, qolda baryn únemdep, «qorjynǵa qol salmaıyq» degen ustanymǵa kóshken. Munyń ishinde bir mańyzdy jaıt bar. Eger transfert 320 mlrd teńgege azaısa, bıýdjet kirisi de dál solaı quldyraýy kerek edi. Biraq jalpy kiris shamamen 200 mlrd teńgege ǵana tómendegen. Demek qalǵan bóligin salyq jaýyp otyr», dep túsindirdi ekonomıst.

Iаǵnı eldiń óz ekonomıkasynan túsetin aqsha ósip jatyr. Bul – jaı san emes, qurylymdyq ózgeris. Bıýdjet birtindep óz aıaǵyna turýǵa tyrysyp jatyr degen sóz. Qańtarda salyq túsimderi ótken jylmen salystyrǵanda 20%-ǵa artqan. Jospardan da 10% joǵary oryndalǵan. Ásirese zańdy tulǵalardyń tabys salyǵy jaqsy nátıje kórsetken. Bul kásiporyndardyń ótken jyldyń sońynda tabysty jumys istegenin bildirýi múmkin. Nemese QQS ósedi degendi estigen bıznes jeltoqsanda belsendi saýda jasap úlgergen shyǵar.

«Ras. Álsiz tusymyz – qosyl­ǵan qun salyǵy bolyp otyr. QQS josparǵa jetpegen. Biraq bir aıdyń nátıjesimen qorytyndy jasaý erte. Bálkim, halyq ta, kásipkerler de jeltoqsanda eski mólsherlememen kóbirek satyp alyp qoıǵan shyǵar. Sondyqtan qańtarda qozǵalys baıaý kórinýi múmkin. Importtyń álsireýi de áser etýi yqtımal. Jalpy, munyń sebebi bireý ǵana bolmaıdy. Kiristiń azaıýyn ekonomıkanyń álsireýi dep qabyldaýǵa kelmeıdi. Bul – fıskaldyq saıasattyń ózge­rýi. Eger bıyl Ulttyq qordy az paıdalaný jalǵasyp, al salyq túsimderi ósip otyrsa, bul bıýdjet júıesiniń birtindep saý baǵytqa bet alǵanyn bildiredi. Arnaıy sa­lyq rejimine tirkelgenderdiń sany kúrt kóbeıgen. Buryn úsh túr­li rejim bolsa, qazir bireýi ǵana qal­dy. О́zin-ózi jumyspen qam­ty­ǵandar da artqan», deıdi A.Chýkın.

 Al jalpy rejimge kóshý qarqyny ázirge anyq emes. Páter men kólik sııaqty uzaq­mer­zim­di taýarlardyń satylymy baıaý­laǵany seziledi. Biraq sonymen birge qurylys qarqyny ósip jatyr. Tasymal artyp keledi. Elektr energııasyn tutyný kóbeı­gen. Bul ekonomıkanyń tolyq toqtap turmaǵanyn kórsetedi.

Halyqaralyq ekonomıkalyq teorııaǵa súıensek, búgingi jaǵdaı tosyn emes. Ekonomıst Olıve Blanshar bıýdjet uzaq merzimde qor men qaryzǵa emes, turaqty salyq bazasyna súıenýi kerek deıdi. Osy turǵydan qaraǵanda, Ulttyq qordan transferttiń azaıýy – álsizdik emes, kerisinshe, bıýdjet ózin-ózi ustaýǵa bet burdy degen belgi. Dúnıejúzilik bank zertteýlerinde bir ǵana tabys kózine táýeldi bolý qaýipti ekeni aıtylady. Sondyqtan qordan az alyp, salyqty kóbeıtý – bıýdjet mo­delin saýyqtyrýdyń bir joly. Qysqasy, qańtardaǵy sandar úreı tý­ǵyzatyndaı emes, biraq erkin­sýge de bolmaıdy. Bıýdjet endi «qorǵa qarap» emes, «ekonomıkaǵa qa­rap» ómir súrýge kóship jatyr. Al bul kóshtiń qanshalyqty sátti bo­la­tynyn aldaǵy aılar kórsetedi.