Zııalylyq zańǵary

Qalaı desek te, adam ómiri ólsheýli, bul attap óte almaıtyn aqı­qat. Sol aqıqattan keıin kimniń tulǵa, kimniń myqty ekeni, kim­niń ýaqytsha bet-bedeldi bol­ǵany ańǵarylady. Oıly aqyn, álemdik deńgeıdegi azamat Oljas Súleımenov aıtatyn «Taý alystaǵan saıyn bıikteıtin» tus aldyńnan shyǵady.

Soǵan bir dálel – meniń ómir­lik ustazym, ǵulama ǵalym О́mir­bek Aryslanuly Joldasbekov­­tiń óne­gege toly ómir joly der edim. Ol týraly birtýar qaıratker Dinmuhamed Qonaev: «О́te namys­qoı, er mi­nez­di, nar kótermes júkti jal­ǵyz súıreýge bar azamat» degeni belgili.

О́mirbek Aryslanuly qarasań kóz toıatyn keń pishilgen kemel de kemeńger, ózi de, sózi de iri ulttyń iri tulǵasy edi. Bilimi tereń, oı ólshemi eren, alary ketse de, kókeıindegisin irkip qalmaı «qazaq rýhynyń naǵyz Gerkýlesi» (Ábish Kekilbaıuly) top jaryp aıtatyn, aıtqanda dáıegi temir qazyqtaı qadalyp turatyn.

Qazaqtyń ardaqtysy sanalatyn aıtýly ǵalym halqymyzdyń qabyrǵasyn qaqyratqan ótken ǵasyrdaǵy alapat ashtyqtyń qarsańynda, ıaǵnı 1931 jyldyń naýryzynda ómir esigin ashypty. Eki ókpeden qysqan nebir qıyndyqqa qaramaı anasy jalǵyz ulyn bilim jolyna salady. Alǵyr bala alda júredi. Sum soǵys bas­talyp, qıyndyqqa qıyndyq qo­sy­lady. Biraq ol kezdiń balalary qaısar da shymyr bolǵan ǵoı. Muǵalimderi sanalylyqqa baýlyp, otanshyldyqqa tárbıeleý kezinde «kim bes alsa, jaýǵa bes oq atqanmen birdeı» degen sózdi qanat tutyp, bári de jaqsy oqyǵan. Ol oza shaýyp­ty.

Mektepti altyn medalmen bitir­gen aýyl balasy M. Lomono­sov atyndaǵy Máskeý memleket­­­tik ýnıversıtetiniń mehanıka-­mate­ma­tı­ka fakýltetine irkilis­siz túsedi. Armanyn qyran­daı sam­ǵatqan talantty jas tarıhy ǵasyrlarmen ólshenetin oqý or­nynyń professor-oqytý­shy­larynyń nazaryna ilinip, qo­ǵam­dyq jumysta da at ozdyryp, erekshe iltıpatqa bólenedi. Bilim ordasyn úzdikter qatarynda bitirip shyǵady. Jalǵyzym dep júrgen jalǵyz anasy úshin eline qaıta ora­lyp, Shymkent qalasyndaǵy Qazaq tehnologııa ınstıtýtyna oqy­­týshylyq qyzmetke kirisedi. Me­ha­nıka fakýltetine dekan bola­dy. Ana úmitin aqtap, Maııa Muha­me­dálıqyzymen otaý tigedi, uly ómir­ge keledi. Qatarǵa qosyla bastaıdy.

Bastapqy maqsat-muraty ǵy­lym álemine boılap barý edi. Ol joldyń da ońaı emestigin erte tú­­singen jaısań jan beldi bekem býyp ózin baýlyǵan Máskeýge bet tú­zeıdi. Aspırantýraǵa túsip, as­sıstent bola júrip, talmaı tal­py­nyp, júıeli izdenip, sonyń nátı­jesinde ǵy­lym kandıdattyq dıs­sertasııasyn sátimen qorǵap shyǵady.

Elge adal qyzmet etsem, jaıdary zamanda jas urpaqqa qajet bilim isine ıneniń jasýyndaı bolsa da úles qossam degen nıeti kósh ilgeri ozyp, bul joly sol tustaǵy jurty­nyń astanasy Almatyǵa at basyn tireıdi. Alǵan joǵary bili­mine, qorǵaǵan taqyrybyna qa­raı Otanymyzdaǵy iri bilim orda­sy, Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyna, qazirgi Qanysh Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıka­lyq zertteý ýnıversıtetine dosent bolyp qyzmetke turady.

Kelisti keskin kelbetimen, tolysqan túr-tulǵasymen, alymdy alǵyrlyǵymen, bútin bolmysymen, tereń bilimimen tánti etken О́mirbek Aryslanulyn aldyńǵy tolqyn oqytýshylyqtan joǵary qyzmet baspaldaǵyna jol ashady. Kafedraǵa jetekshilik etedi, dekan, prorektor jumysyna satylap ósedi. Kúndelikti tirlikpen shektelmeı, alǵa jyljyǵan qoǵamnyń talabyn, jastardyń keleshegin eskerip, atalǵan oqý ornynyń aıasynda «Mehanızm, mashına jáne avtomatıka teorııasynyń mamany» degen baǵytta aspırantýra uıymdastyrdy. N.Levıtskıımen birlesip «Mehanızmder men mashınalar teorııasy» kýrsynyń baǵdarlamasyn jasaıdy. Sol bo­ıynsha elimizde alǵash ret mehanızmder men mashınalar teorııasynan mamandar daıarlanady. Ol keıin Ál-Farabı ýnıversıtetinde qoldanbaly mehanıka boıynsha keń aýqymdy zertteýlerge ulasty.

О́mirbek Joldasbekovtiń erek­she tanylǵan tusy – Qazaq ult­tyq ýnıversı­tetine rek­torlyq qyz­metke kiri­sýinen bas­­talady desem, artyq aıt­qandyq emes. Ol on alty jyl ishin­de bilim men ǵy­lym salasyna da, oqý ornyn zama­naýı ta­lap­qa saı órkendetýge de bar kúsh-ji­gerin jumsady. Aı­nalasyna úmit etken jastardy jınady. Solar­dyń qataryn­da men de bol­dym. Qaı kezde de uly usta­­zym­­nyń jany­nan tabyldym. Qa­zir de shá­kirttik ­paryzymdy shyn nıet­­pen atqarýdy boryshym dep bilemin.

Maqalanyń ataýyna negiz bol­ǵan zııaly sóziniń túp-tamyry te­reńde. Aqyly kenen, oıy óristi, bol­mysy kelisti, búginginiń sheńbe­rine she­gelenip qalmaı, «Ushqa­ny bilinbeıtin ushqyr zaman» (Shákárim ) jelisine kóz jiberip, soǵan taban tiregen adamdy zııaly desek, jarasary haq. О́mirbek Aryslanuly sondaı zııansyz zııaly edi. Birden aıtaıyq, ol – dúnıeniń tutqasy ozyq tehnıka bolatynyn erte baǵamdap, ınjenerlik salany damytýdy alǵa shyǵardy. Onyń ne­gizi bilim men ǵylymdy qatar da­mytýda jatqanyn tereń túsindi. Sol úshin de Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıte­tin aty­na zatyn saı etip qurýdy qol­ǵa al­dy. Ár kóshede shashy­rań­qy orna­lasqan ǵımarattar­dy qalaıda bir or­talyqqa toptas­tyrýdy maqsat etti.

Kezinde belgili matematık ǵalym Asqar Zakarın rektor bolyp turǵanda bilim orda­synyń qalashyǵyn salý týraly Úki­met arnaıy qaýly (1966 jyl) qa­byldatqan. Biraq ol oryndalmaı, qatpar-qatpar qalyń qaǵazdyń astynda qalyp qoıǵan.

Ýnıversıtetti álemdegi myqty oqý oryndarynyń qataryna qosý jaıy árdaıym kókeıinde júrgen О́mekeń rektorlyqqa kele salyp, shań basqan álgi qaýlyny jań­ǵyrtýǵa qareket etti. Salynatyn ǵımarattardyń, oǵan qajet jer­diń, jumsalatyn qarjynyń ese­bin shyǵaryp, QazMÝ-dyń jańa qalashyǵyn turǵyzý boıynsha úsh aıdyń ishinde Úkimettiń jańa qaýlysyn shyǵarýǵa uıytqy bolady. Bul – 1970 jyl bolatyn.

Ketken eseni tanymdy urpaq­tyń bilimdarlyǵymen qaıtarýdy oı túbine bekitken oıly azamat, Abaı dananyń «bolmasań da uq­sap baǵýyn» sanasynda saralap, Uly­brıtanııadaǵy Oksford pen Kembrıdjdeı, AQSh-taǵy Gar­vardtaı jasaýǵa talpynady. Oqý ordasy bilim berý men ǵy­lymdy qatar alyp júrýge tıis deıdi. Toqsan gektar jerde qurylys júr­gizildi. Ony qadaǵalap О́mekeń júr­di. Sanaýly jyldan keıin stý­dent jataqhanalary, oqý, ákimshi­lik ǵımaraty boı kóterdi. Qala­nyń ishindegi qalashyq elge, eń bastysy sol eldiń keleshegi sanalatyn urpaqqa qyzmet ete bastady.

Stýdenttermen birge, oqytýshy­lar sany da artty. Sózimiz jalań bolmas úshin naqty mysalǵa júgi­ner bolsaq, 1971 jyly ýnıver­sıtette 52 ǵylym doktory, 309 ǵy­lym kandıdaty bolsa, 16 jyldan ke­ıin 30 akademık, 200 ǵylym doktory, 700-den asa ǵylym kandıdaty jumys istedi.

Bilim ordasy sol kezdegi KSRO boıynsha ozyq úsh ýnıversıtet­tiń birine aınaldy. Aqıqatyn aıt­saq, bul О́mirbek Aryslanuly­nyń jankeshti eńbeginiń nátıjesinde qol jetken jetistik edi. Osy arada, aıtýly qalamger, oı áleminiń kemeń­­geri, sóz áleminiń zerdeli zergeri Ábish Kekilbaıulynyń: «Bizdiń ­na­ǵyz ulttyq ýnıversıtetimiz О́mir­bek Joldasbekovtiń tusynda jáne onyń aıanbaı sińirgen qajyr-qaı­ratynyń arqasynda ǵana dúnıege keldi desek, artyq aıtqandyq bol­mas. Tek sol kezde ǵana ol qara­paıym joǵary mektepten ulttyq sanamyz ben ulttyq zerdemizdiń qyran­dardyń qııaǵa salǵan uıasyn­daı asa bıik, asa mártebeli Ordasy­na aınaldy» degen ataly da bataly sózi oıǵa oralyp otyr. Osydan ar­tyq baǵanyń bolýy da eki talaı-aý!

Jeltoqsan kóterilisinde tepsi­nip teńdik suraǵan jastardyń talabyn teriske baqtyryp, qara bult úıirgende О́mekeń sekildi zııalylardy zııandylar qataryna qosyp, búkil jumysyn joqqa shyǵarýǵa um­tylǵan kúshter paıda bola ketti. Atam qazaq: «Qulan qudyqqa qulasa, qu­laǵynda qurbaqa oınaıdy» de­gendi osyndaıda aıtsa kerek. Jel­den daýyl turǵyzǵandar Aryslan­ulyn tergep, tekserip, ult­shyl dep qaralap baqqanda, ózge ult ókilderinen bastap, aryn nanǵa aıyrbastamaǵandar ony qorǵap qaldy.

«Onyń ýnıversıtetke sińirgen orasan zor eńbegin qalaı joqqa shyǵaramyz. Ol ózgelerden bıik tur­ǵan tulǵa ǵoı. Oılanaıyq, joldastar. О́z basym ony par­tııa músheliginen shyǵarýǵa qarsy­myn», dep akademık Zeınolla Qabdo­lov tótesinen ketkende, ony otyr­ǵan­dar túgel derlik qoldap shyqty. Tap­­syryspen jumys istep júr­­­­genderdiń jelbiregen týy jyǵyldy.

Osyndaı aýyr kúnderdegi ishteı kúızelisterdiń bári de meniń kóz aldymnan ótip jatatyn. Qınalatyn edim. Keıde keı pendelermen sharpysyp ta qalatynmyn. Aqqa kúıe juqpaıtynyn, túptiń túbinde aqı­qat saltanat quratynyn jasqanbaı aıtatyn edim. Endi ótti dáýren solaı bir deımin.

Tipti ortalyqtan 75 adamnan turatyn komıssııa jiberip, Jol­dasbekovtiń qylmysyn ashamyz, salǵan vıllasyn áshkereleımiz dep jelpinip jetkender rektordyń qyzmet saıajaıynan basqa túk tappaı, eki aı sandalyp, bastary tasqa tıip keri qaıtty. Sóıtip, Jol­dasbekovti qaralaǵandardyń ózi qara tutqandaı kúı keship, aka­demıktiń kelbetine bir túıir shań juqpady.

Osy arada taǵy bir jaqsy is týraly aıta ketsek deımin. Ol 1990 jyly elimizde tuńǵysh ret demokratııalyq jolmen saılaý ótkeni málim. Qalyń jurty, biz sekildi shákirtteri qoldap, keli­simin alyp balamaly negizde depýtattyqqa usyndyq. Sol kezde de О́mekeńe degen úlken-ki­shiniń shynaıy iltıpatyn kórdik. Saılaýshylarmen júzdeskende, olar ǵalymdy kókke kóterip jatty.

Saılaý shtabyn basqarýdy maǵan senip tapsyrdy. Sonda baıqaǵanym, ol qarsylastarynan kósh ilgeri turdy. Kezdesýlerdegi ki­siligi, jóni kelgende kishiligi, bilim­darlyǵy kimdi de bolsa baýrap alatyn.

Bir joly ǵalymnan: «Sizdiń dostaryńyzdan qastaryńyz kóp, baıqańyzshy» degende bir saılaý­shy: «Qas sanaýǵa ýaqytym joq, dos túgendep júrmin» dedi rııasyz kóńilmen. Osy arada ǵalymnyń Respýblıka Joǵarǵy Keńesine alty ret depýtat bolǵanyn da aıta ketkenim abzal.

Iá, akademık bir emes birneshe ret top jaryp, halyq qalaýlysy atan­dy. Parlamentte komıtet tór­aǵasy boldy. Qaıda júrse de aıtýly ǵalym sózdiń emes, istiń adamy ekenin dáıektep baqty. Ol osyn­daı qasıetimen daralanyp turatyn.

Biz jar syılaýdyń da úlgisin ustazymyzdan úırendik. Belgili fılolog ǵalym, professor Maııa Baǵyzbaeva ekeýi jarasyp júretin edi. Qaı kezde de birine-biri súıeý bola bildi. Maııa Muhamedálıqyzy О́mekeńniń naǵyz serigi, taıanyshy edi. Ul, qyzy da ǵylymmen aınalysty, ónegeli bolyp ósti.

Otandyq ǵylymnyń ár salasyn­da tuńǵysh atanǵandar bar­shy­lyq. Bul turǵydan kelgende de О́mir­bek Aryslanuly sol tuń­ǵysh­tardyń qatarynan taby­la­dy. Bilim men ǵylymdy teń meń­ger­gen, álemdik deńgeıdegi jańa­­lyq­tar ashqan tegeýrindi tul­ǵa ekeni esh shúbá keltirmeıdi. Oǵan Ábish Kekilbaıulynyń: «Ǵy­lym­­da janqııarlyq jasap, qazaq zııaly­larynyń qoly sırek jetken salada álem moıyndaǵan áıgili mektep ja­saqtady. Shyǵys dúnıesinde ın­­jenerlik istiń keń óristep, tereń sińisýine ondaı ynta-shyntyn sal­ǵan tul­ǵalar arǵy-bergide kemde-kem» de­gen batyl baǵasy mysal dep bilemiz.

Ol elimizde mashınalar men me­hanızmder teorııasynyń negi­zin qalady. Rasynda, mektebin de qalyptastyrdy. Munyń bári dok­tor­lyq dıssertasııasynan ­bastaý alǵan edi.

Eńbegi eren, oı álemi ushan-teńiz ǵalym tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi bolyp saılandy. Memlekettik syılyqtyń da ıegeri. Onyń shákirtteri de az emes. 24 ǵylym doktoryn, 90-nan asa ǵylym kandıdatyn daıyndady. Olardyń kóbi qazir ustazynyń se­niminen shyǵyp, ǵylymda erekshe kózge túsip júr.

Artynda qalǵan murasyna kóz júgirter bolsaq, 400-den asa ǵyly­mı eńbektiń avtory bolýymen qatar, 18 monografııa, 30 oqýlyq jazǵany taǵy bar. О́nertapqyshtyq salasy boıynsha 85 patenttiń ıegeri. Ol munyń bári halyqtyń qazynasyna qosqan úlesim deıtin.

Táýelsizdikten keıingi alasa­py­ran bastalǵanda О́mirbek Aryslan­uly bizdiń elimiz de buryn­ǵy tar sheńberden shyǵýy kerek, álemdik ǵylymǵa boı urýǵa tıis­timiz dep, ózi kópten zerttep zer­desinen ótkizip júrgen mashınalar men mehanızmder teorııasy boıynsha ınjenerlik qyzmettiń orny qashanda bıik ekenin qadap aıtyp: «Ǵalym ne kerek ekenin biledi, al ınjener ne kerek ekenin jáne ony qalaı jasaý kerek degendi oı sanasyna toqyp júredi. Sondyqtan da biz álemdik ınjenerlik akademııalardan úırenýimiz kerek» deıtin.

Otanymyzda ózi irgetasyn qalaǵan mashınalar men meha­nızm­­der teorııasy ony álemdik deńgeıge kóterdi. О́zge elder­diń oqy­mystylary baǵalaı oty­ryp, ózderiniń qataryna tartty. Sonyń bir dáleli, halyqaralyq In­jenerlik akademııa músheleri О́mirbek Aryslanulyn birinshi vıse-prezıdent etip saılady. Islam el­deri ınjenerlik akademııalar fe­de­rasııasy da vıse-prezıdent dáre­jesine kóterdi.

О́mirbek Aryslanuly álemdik ǵylymdy, ásirese ınjenerlik salany erekshe baǵalaǵanyn joǵa­ry­da aıttyq. Táýelsiz el óndiri­sin damy­týdyń negizgi ózegin quraı­tyn ınjenerlik ǵylym, sol ǵylym­nyń ná­tıjesinde qoldanysqa ene­tin túrli qural-jabdyqtar ekenin aıta júrip, sony iske asyrýǵa erekshe kóńil aýdardy. Osydan kelip tuńǵysh ret Qazaq eliniń Ult­tyq ınjenerlik akademııasyn qu­ryp, alǵashqy prezıdenti boldy. Sol ǵylym ordasy onyń bas­shylyǵymen qoldanbaly mehanıka, mehanızmder men mashınalar salasy boıynsha zertteýler júr­gizýmen qatar, túrli qural-saı­mandardyń maketin jasaýǵa uıytqy boldy. Biz ol kisiniń bas­shy­lyǵymen júk kóteretin alýan túrli maketter jasadyq.

Eger О́mirbek Joldasbekovke ǵumyr buıyrtsa 95 jasqa tolar edi. Ǵalymnyń ómirden ozǵanyna da ­otyz jylǵa taıap qaldy. Ekin­shi ómi­ri artynda qalǵan mol murasy­men, shá­kirt­teriniń qoldaýymen jal­ǵa­syp keledi. Eńbekteri jaryq kórip, zamandastary men shákirt­te­riniń es­telikterinen turatyn kitaptar jurt qolyna tıdi. Talaı talantty jastyń baǵyn ashatyn Joldasbekov atyndaǵy halyq­aralyq konkýrs jyl saıyn ót­ki­ziledi. Budan basqa da is-sha­ralar az emes. Biz munyń bárin keıingi tolqynǵa ónege bolsyn dep uıym­­dastyramyz. Birtýar ǵa­­lym­nyń ómir jolyna qarap, alyptardyń izin basqan, isin jal­­ǵaǵan zııa­lylyq zańǵary О́mir­bek Aryslanuly esimi ultymen birge jasaı beretinine senemiz.

Baqytjan JUMAǴULOV,

akademık, Memlekettik syılyqtyń laýreaty,

Ulttyq ınjenerlik akademııasynyń prezıdenti