Azamat

Qazaqtyń Azamaty degen úlken bir uǵym. Onyń isine rıza bolǵanda, «Jigitim-aq!», «Azamatym-aq» dep kóńil tolyp, máz bolyp qalatyn minezimiz de bar. El arasynda qıyn-qystalań jaǵ­daı­lar bolmaı turmaıdy. Oǵan qolushyn berip, qıyndyqtan qutqaryp jiberetin, kóptiń kóńili­nen shyǵatyn osyndaı er jigitter eldiń shebi ǵoı. 

Osyndaı bir jigitti men birazdan beri bilemin. Maǵjan Jumabaev aqtalǵannan keıin onyń shyǵarmashylyq ómirine qatysty bir sharalarǵa qatysý úshin Petropavlǵa barǵan edik. Jıynnan keıingi bir otyrysta qatar otyryp qalyppyz. Ol buryn bir kezdeskenimizdi eske túsirdi. Biraz jyl buryn Saryaǵashta demalǵanda kezdesippin. Bizben birge Báıken Áshimov jatqan. Bir kúni Baıekeń maǵan telefon soǵyp, «bir qonaqtar kelip qalǵan eken, bizge kirip shyqshy» dedi. Sonda kórippin. Kóp otyrmaǵan sııaqtymyn. Ońtústik Qazaqstan oblystyq sotynyń tóraǵasy ekeni esimde qalypty. Sodan keıin on shaqty jyldaı ýaqyt ótken.

Ol endi Soltústik Qazaqstan oblystyq soty­na tóraǵa bolyp aýysyp kelipti. Kóp nár­se­den habary bar, oblystyń mádenı ómirin jaqsy biletin (tek oblystyq qana emes) órisi keń jigit bolyp kórindi. Osydan keıin onymen ártúrli jıyndarda jıi kezdesip qalyp júrdik. Onyń aıaǵy keń kólemdegi joldastyqqa, qarym-qatynasqa ulasty. Men ony kópshil, adal, aqyldy, aǵaıyndy alys-jaqynǵa bólmeıtin, júrgen jerine shapaǵat shashyp júretin azamat retinde tanydym. Kóptiń kóńiline, jurttyń júregine jol tapqan oıly, aqyldy, sypaıy minezdi, isker basshy dep baǵaladym.

Bul jigittiń aty-jóni – Beket Turǵaraev. Qazy­ǵurt taýynyń eteginde, Shymkent – Saryaǵash joly­nyń boıyndaǵy Sharaphana mekeni tusynda, Taldybulaq dep atalatyn aýylda týypty. Osy eki aýylda (Taldybulaq, Sharaphana) mektep­te oqypty. Segizinshi synyptan keıin Túrkistan­daǵy pedagogıkalyq ýchılıshege túsedi. Ony jaq­sy oqyp bitirip týǵan aýylyna kelip eki jyl­daı qyzmet istegen. Ol kezde joǵary oqý ornyna túsý úshin óndiriste eki jyl jumys isteý degen talap bolatyn. Osy merzimdi saq­tap, Qazaq ýnıversıtetine oqýǵa túsken. 1974 jyly ýnıversıtettiń zań fakýltetin úzdik dıplommen bitirgen.

Ádilet mınıstrligi Turǵaraevty Shymkent oblystyq sotyna tálimger (stajer) etip jiberedi. О́mirlik tájirıbesi men alǵan bilimin ushtastyra bilgen jas maman birden-aq jumysqa yntamen kirisip, sot qyzmetiniń syryn erkin meńgerýge umtylady. О́zine berilgen tapsyrmalardy qamshy saldyrmaı atqarady. Sot basshylyǵy ony ańǵaryp, bir jyldan keıin-aq oblystyq sottyń múshesi etip taǵaıyndaıdy. Ol 12 jyl boıy osynda minsiz qyzmet istep kózge túsedi. Sol bir tusta Ońtústik Qazaqstanda «Maq­ta isteri», «Qarakól isteri» degen atpen eldi dúrliktirgen isterdiń óziniń sheshimi kóp kóńilinen shyǵyp, basshylyqtyń qoldaýyna ıe bolady. Oblystyq sot basshylyǵy jigerli jigitti qoǵam­dyq jumystarǵa tartyp, oǵan oblystyq sot­tyń kásipodaq uıymyna jetekshi bolýdy tap­syrady. Sot júıesindegi eńbegi mınıstrlikte de, oblysta da bıik baǵaǵa ıe bolyp, ol Shymkent qalasyndaǵy Dzerjınskıı aýdandyq halyq sotyn basqarýǵa usynylady. Bul qyzmetti Beket bes jyldaı atqarady. Sodan keıin 1987 jyly Ońtústik Qazaqstan oblystyq sotynyń tóraǵasy bolyp taǵaıyndalady. Onda 1995 jylǵa deıin abyroıly eńbek etedi.

Segiz jyl boıy bir oblystyń soty bolyp otyrǵan ol Almatyǵa shaqyrylyp, bas pro­kýratýranyń quqyqtyq aqparat ortalyǵyna basshy, Ádilet mınıstrligi sottardyń qyz­metin uıymdastyrý departamentiniń dırek­tory bolyp úsh-tórt jyldaı isteıdi. Sodan keıin qaıta oblystaǵy sot qyzmetine – Soltústik Qazaq­stan oblystyq sotynyń tóraǵasy bolyp bara­dy. Bul jumysty ol uzaq jyldar abyroımen at­qarady. Ońtústik pen Soltústiktiń tabıǵı jaǵ­daılary ǵana emes, halqynyń quqyq, dástúr jaıyndaǵy uǵymy da túrlishe ekeni belgili. Saýatty, jan-jaqty bilikti, kópshil, eldiń tilin taba biletin Turǵaraev munda da óz aýylyndaı sińisip ketedi. Respýblıka kólemindegi eń bedeldi sottyń biri dep tanylyp, Qazaqstanda birinshi ret uıymdasqan Sottar odaǵyna basshylyqqa usynylady. Ony oblystaǵy negizgi qyzmetimen birge úsh jyldaı (2002-2005 j.j) júrgizedi. 2003 jyly Joǵary Sot Keńesi qurylyp, oǵan múshe bo­lyp saılanady. «Respýblıkanyń eńbek sińirgen zań­geri» ataǵyn alady.

Beket bul jyldarda sot jumysyn ǵylymdyq negizde damyta bildi. Birqatar ǵylymdyq oıǵa, uıymdastyrýǵa negizdelgen eńbekter jazdy. 2002 jyly «Atqarýshylyq is júrgizýdi uıymdastyrý men damytý týraly» taqyrybyna kandıdattyq, 2007 jyly bul problemany keńinen taldaǵan doktorlyq dıssertasııa qorǵaıdy. Onyń usynystary men oılary sot oryndaýshylarynyń birinshi sezinde qoldaý taýyp, sot jumysynda paıdalanýǵa usynylady. Eńbekteri zań mamandary men joǵary mektep stýdentteri tarapynan qyzyǵýshylyq týǵyzady. Sottyń praktıkalyq qyzmetinde bıler soty jumysynyń tájirıbesin paıdalaný týraly usynysty ol alǵashqylardyń biri bolyp qoldady. Osy taqyrypty tereń zerttegen ataqty zańger, akademık Salyq Zımanov Beket usy­nys­taryna erekshe nazar aýdardy jáne av­toryna zor rızalyq bildirip, qamqorlyq ja­sady. Sot júıesin reformalaý jumysyna qa­tys­ty máseleni talqylaýǵa da ol kóp aralasty.

B.Turǵaraev – óziniń uzaq jyldardaǵy sot bı­liginde júrgizgen qyzmetinde sot jumysyn or­na­lastyrýdaǵy shashyrańqylyqty bir júıege túsirip, bir izdi tártip ornata bilgen basshy. Res­pýblıka soty, ásirese, Bekettiń osy salada Sol­tústikte júrgizgen sharalaryn joǵary baǵa­lady. Ol Joǵarǵy Sot tóraǵasynyń ókimimen «Res­pýblıkanyń qurmetti sýdıasy» degen ataq aldy. Sottar odaǵynyń tóraǵasy kezinde ol sot qyzmetin paıdalanatyn mekemelerdiń barlyǵynda olardyń bedelin arttyrý baǵytynda jańa paıdaly usynystar kirgizdi. Turǵaraevtyń qatysýymen ashylǵan spartakıada oıyndary alǵash tosyrqaı qaraǵanmen, keıin dástúrli saltqa aınaldy. Bıler soty tájirıbesin sot qyzmetinde paıdalaný usynysy da qoldaý taýyp, ómirden óz ornyn aldy. Ol «Úsh bı» belgisin keýdesine taqty.

Beket sot jumysyna qarasty respýblıkalyq, odaqtyq (TMD) konferensııalarǵa da jıi qatysyp, olardy uıymdastyrýǵa kómek jasaýǵa kóp aralasqan. 2003 jyly «Qazaqstannyń Reseıdegi jyly» aıasynda ótken orys-qazaq zań­gerleriniń basqosýynda baıandama jasady.

Onyń sot qyzmetindegi alǵashqy adymynan bastap, kózge túsken bir ereksheligi – onyń jańa­shyldyǵy edi. Ol halyqtyń quqyqtyq saýa­tyn jetildirý maqsatynda halyq zasedatel­derin, basqa da sot qyzmetkerlerin qatystyra otyryp, qoǵamdyq negizdegi halyq ýnıversıtetin uıymdastyrdy. Munyń jastardyń quqyqtyq bilimin kóterýmen birge, jasóspirimder arasynda tártip buzýdyń azaıýyna kómegi tıdi. Ol basqarǵan Shymkenttegi Dzerjınskıı soty sol kezdiń ózinde Ádilet mınıstrligi tarapynan bazalyq sot bolyp tanylǵan. Bul tájirıbeni respýblıkada keń nasıhattaýǵa sheshim shyǵarǵan. Shymkentte Beket sot jumysynda jarııalylyqty keńeıtý, sot isi tájirıbelerin halyqqa jetkizý maqsatynda «Zań jáne zaman» atty gazet shyǵarýdy uıymdastyrdy. Prokýratýrada qyzmet istep júrgende osy atpen jýrnal shyǵarady. 1996 jyldan beri úzbeı shyǵyp kele jatqan osy jýrnal búgin 15 myń tırajben taraıdy.

Sot salasynyń bilimdi qaıratkeri tek óz qyzmetimen shektelip qalmaı, muqtaj jandarǵa udaıy kómektesýden tartynbady, qamqorlyq jasaı bildi. Jastardy jumysqa ornalastyrýǵa kómektesti. Qazir onyń tárbıesin kórgen jastar kóp. Shyǵarmashylyqpen shuǵyldanatyn talantty adamdardyń muńy men muqtajyna kóz saldy. Maıdanger jazýshy Ázilhan Nurshaıyqovtyń on tomdyq shyǵarmalar jınaǵyn, Qadyr Myrzalıevtiń 20 tomyn, Maǵjan Jumabaev pen Kákimbek Salyqovtyń kitaptaryn óz qarajatyna bastyrdy. Q.Omarovtyń Qojabergen jyraý týraly kitaby men Q.Tursynqulov jazǵan «Qazyǵurt» ensıklopedııasyna demeýshilik jasady. Qojabergen jyraý qoryn quryp, onyń shyǵarmalaryn bastyrdy. Budan úsh jarym ǵasyr buryn ómir súrgen jyraýdyń murasyn jınap, zertteýdi uıymdastyrdy. О́zi bas bolyp, «Aqtaban, shubyryndynyń» áni bolǵan «Elim-aı»-dy, osy attas dastandy, «Baba tili» dastanyn taýyp, solardy taǵy basqa shyǵarmalarymen qosyp bastyrdy. «Elim-aıdyń» shyn avtory Qojabergen ekenin dáleldedi. Qojabergenniń kezinde qolbasy bolyp, eldi jaýdan qorǵaǵan, taǵy basqa ómiriniń derekterin jarııalady. Sóıtip, jyraýdyń 350 jyldyǵyn respýblıka kóleminde ótkizýge muryndyq boldy.

Beketteı inisi biz sııaqty aǵasyna da tynys bolǵan. Qaı jerde qıyndyq bolsa, kómekke keledi. Ol mektepterde jıi bolyp, kitaphanasy jutap qalǵan aýyldardyń úlesin toltyrady. Tanymal jazýshylardyń jańa basylymdarynan kitaptar alyp, mektepterge taratady. Soltústikte turǵan Toqsan atty bıdiń basyna jańa beıit – kórikti kúmbez turǵyzyp, onyń atyna «Toqsan bı» qoryn qurdy. «О́lke tarıhy – tulǵalar tarı­hy» atty respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbe­lik konferensııa uıymdastyrýǵa uıytqy boldy. Oǵan S.Zımanov, B.Aıaǵanov, M.Qoıgeldi, t.b. ǵalymdar qatysty. Petropavlda Qojabergen kesenesi, Shal aqyn aýdanynda aqyn eskertkishi de oryndaryn tapty. Ońtústik pen Soltústik oblystardyń birikken yntasymen «El ıesi», «Jer ıesi» atty pir Bekettiń týǵanyna 260 jyl tolýyna baılanysty ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótkizildi. Oǵan respýblıkanyń ár túkpirinen memleket qaıratkerleri, ǵalymdar, mádenıet ókilderi qatysty. Sharany tikeleı uıymdastyryp, basqarǵan, qarajatyn da kótergen – Beket Turǵaraev.

Qazaqtyń mádenıeti men tilin, ádebıetin, jalpy ult rýhanııatyn erekshe qadirlep, oǵan qyzmetin de, qarajatyn da aıamaı eńbek etken Azamat abyroıy aıtarlyqtaı.

Turǵaraev tusynda Ońtústik pen Soltústik birigip ketken tárizdi kórinedi maǵan. Mádenı sharalardyń biri onda, biri munda, jalǵasyp ótip jatatyn. Ekeýine de eki jaqtan qatysýshylar kóbeıdi. Ol basqarǵan top Soltústikten kelip Túrkistannyń 1500 jyldyǵy men kıeli Qazyǵurt aýdanynyń 75 jyldyǵyn birge toılasa, Ońtústik ólkeniń ókilderi «О́lke tarıhy – tulǵalar taǵdyry» atty halyqaralyq konferensııa uıymdastyryp, Soltústiktiń týǵandary úkili Ybyraıdyń, Aqan Seri, Birjan sal, Segiz seri, Shal aqyn, Maǵjandardyń eńbekterin nası­hat­tap demeýshilik úlesterin qosty. Qojaber­gen jyraýǵa, Evneı Bóketovke eskertkish bıýster jasatty. Maǵjannyń ata-anasynyń jatqan jerin taýyp, bastaryna belgi qoıdy. Shoqannyń ájesi «Aıǵanym murajaıynyń» kitap qoryn tolyqtyrdy.

Mańǵystaýda oblys ákiminiń keńesshisi bol­ǵan az ýaqytynyń ishinde Beket oblys­tyń 40 jyldyǵyn ótkizýge belsene aralas­ty. «Mań­ǵys­taý aqyn-jazshylarynyń shyǵar­mashy­lyq kitaphanasyn» (50 tom) shyǵarýǵa uıytqy boldy. Qazir «Egemen Qazaqstannyń» menshikti til­shisi bolyp júrgen Gúlaıym Shyntemirqyzy «Sizdeı jan kerek edi-aý Mańǵystaýǵa» degen maqala jazyp, Bekettiń el ishindegi istegen jumystaryn áńgimelepti. Shyntemirqyzyn gazetke tilshi etip usynǵan da Turǵaraev eken. Ol «Mańǵystaý óńirinde jazatyn másele kóp. Qalamyńa qanat bitsin, qaraǵym!» – dep batasyn beripti.

Ol Uly Jeńistiń 70 jyldyǵyna oraı ózi týǵan Qazyǵurt baýyryna «Babalar rýhyna taǵzym» atty keshen qoıǵyzdy. Ol Prezıdent aıtqan «Týǵan jerge týyńdy tik!» degen qaǵıdany eske alǵyzady. Keshende Uly Otan soǵysynan qaıtpaı qalǵan sol jerdiń 384 azamatynyń aty altyn árippen qara mármárdiń betine jazylyp qoıyldy. Soǵystan kelip, eńbekke aralasyp, búginde dúnıeden ozǵan 190 ardagerdiń attary da jazyldy. О́zderiniń uly babasy Túgeıbolat babaǵa eskertkish monýment arnaldy. Bul shara Astanadan, Almatydan, Shymkentten, t.b. jerlerden kelgen kórnekti qaıratkerlerdiń, ǵylym, bilim, eńbek ókilderiniń qatysýymen ótti. Bekettiń sol kúnderi «Elge mura – urpaqqa uran» degen maqalasy shyǵyp («Egemen Qazaqstan»), arýaqtardy kúńirentti.

Elbasynyń rýhanı jańǵyrý uranyna ún qosý rýhynda Sharaphanadaǵy eskertkish mańynan jastar saıabaǵyn ashyp, oǵan 1000 túp ártúrli aǵashtar otyrǵyzyp, granıt tasqa Abaı sózderi jazyp qoıyldy. Gúlzar baqta jaryq oınap, granıt tas jarqyrap, oryndyqtarda jastar Abaı sózderin oqýynyń ózi – bir romantıka.

О́ziniń sanaly ómirin eline arnaǵan Bekettiń XVII ǵasyrda Saıramdy qorǵaǵan batyrlarǵa arnap jasatqan eskertkishi Shymkent qalasynyń stadıonynan oryn aldy. Bulardyń bári Bekettiń óz halqynyń jany ashyr baýyry bola bilgendiginiń, el murasyn, rýhanı tirshiligin baıytýǵa degen jan talabynyń kórinisi. Adamgershilikti nasıhattaý – onyń ózi júrgen, qyzmet istegen ólkelerde qosa atqarǵan kásibi.

Ol – qazaq tiliniń úlken janashyry. Ana tiliniń qaǵa beriste qalǵan tustaryn ańǵaryp qalsa, ony kótererlik bir sharalar oılap, istiń tetigin taýyp ketedi. Mektepterge jıi baryp, sóreleri bosap qalǵan kitaphanalardy qazaq aqyn-jazýshylarynyń shyǵarmalarymen tolyqtyryp, avtorlarmen kezdesý uıymdastyrý – onyń negizgi baǵdarlamasynyń biri. Til reformasy jaıly maqalalar jazyp turady.

Onyń keýdesinde Prezıdentimiz óz qolymen taqqan «Qurmet», «Parasat» ordenderi jarqyraıdy.

Beket atqaryp júrgen osy uly isterge tilektes bolyp, eriniń qolyn qaqpaı, kishipeıil, qazaqtyń keń qoltyq báıbishesiniń ornynda búgin jary Hamıtqyzy Uldy, uldary Muhıt, Zańǵar, qyzy Juldyz otyr. «Ata kórgen oq jonar» degen. Bular da ata isin maquldaýmen shektelmeı, ózderi de aralasyp júredi.

Eldiń dosy, halyqtyń uly, qoly uzyn, qaıy­rymdy jigittiń isine, ómirine ony biletin adamnyń bári rıza, tilektesterdiń qatary kóbe­ıip, qaıyrymdylyqtyń kólemi artýda.

Turǵaraev bilimdi, jomart jandy, ozyq oı­ly azamat. Onyń istegen isi de, oılary da, tipti qaıy­rym­dylyq qyzmeti de el birligi, qaıshy­lyq­­ty pikirlerdi kelisimge tartý, ymyraǵa, bere­­ke­g­e shaqyrý sharalarymen týysyp jatady. Onyń «Zańgerdiń kózqarasy» atty (2016 j.) qalyń kitaby (810 bet) bul saladaǵy kózqarasyn anyq tany­tady. Ol árkimdi-aq zańdy bilýge, ony syılaýǵa, Prezıdent jarlyǵymen (1994 j.) iske asqan quqyqtyq reformanyń qaǵıdalaryn bilip júzege asyrýǵa úndeıdi. Ol sóz qudiretin, zań qudiretin syılaıdy, bıler sotynyń sabaqtaryn paıdalanýdy kózdeıdi, sot bıliginiń táýelsizdigin qoldaıdy. О́ziniń qyzmeti de ádil sheshim men kelisimge tireledi.

Bıyl ǵana (2017 j.) Turǵaraev týraly «Rýha­nııatqa janashyr azamat» degen kitap shyqty. Bul da ózi qadir tutqan sýdıalyq demokratızmge súıenip jazylǵan. Oǵan birqatar estelikter kirgen. Bekettiń sýdıalyq qyzmeti de, rýhanııat salasyndaǵy atqarǵandary da osynda keń baıandalǵan.

Halyq ishinde zań júıesin, tártip pen qoǵamdyq ómirdiń syryn kóp biletin Beket –  elge ózin ózi ustaý mádenıetin egýshilerdiń biri. Halyqtyq mádenıet ústemdigi artsyn! Alla oǵan uzaq ómir bersin! El bar jerde Beket bar. Úırengen el basyna is tússe, ony izdeıdi, jer túkpirinde júrse de ol shaýyp baryp, jańa týǵan balanyń qýanyshyna, aza tartqan úıdiń qaıǵysyna ortaqtasady. El ortasynda. Solardyń batasy seni alǵa súıreı bersin!

Biz biletin Beket qazaqtyń úlken Azamaty.

Serik QIRABAEV, akademık