Tarıhshylar «Albasty saı» ataýy Saıası qýǵyn-súrgin jyldaryna deıin de bolǵanyn aıtady. Qamys basqan, batpaqty alqapta Qoqan handyǵy kezinde qarsylyq kórsetken qazaqtardy osy «Albasty saıda» óltirý júzege asqan eken. Keıinnen NKVD-nyń bastyǵy N.I.Ejovtyń áıgili №00447 «operatıvti» buıryǵy negizinde jazalanǵandardyń da qany osy saıda tógilgen. Derekterge qaraǵanda, Stalınniń 1932 jylǵy shildedegi buıryǵy boıynsha, NKVD antıkeńestik azamattardyń kózin tórt aıdyń ishinde tolyq joıyp bitýi kerek bolǵan. Osy buıryqtyń negizinde ońtústikte I-kezeńde – 1 711 adam, II-kezeńde 1 311 adam atylǵan. 12 myńǵa taıaýy segiz jyldan 12 jylǵa deıin sottaldy. Atý jazasyna kesilgenderdiń barlyǵy da burynǵy «Albasty saı», qazirgi «Qasirette» jatyr. «Qasiret» memorıalyndaǵy abaqtyny ańǵartatyn tórt buryshty temir men tor atý jazasyna kesilgen kúıeýiniń artynda sábıin qushaqtap qala bergen áıeldi beıneleıtin eskertkish te eldi tereń oıǵa jeteleıtini túsinikti.
Saıası qýǵyn-súrgin 1928 jyldyń ortasynan, Alash qozǵalysyna qatysqan qaıratkerlerdi tutqyndaýdan bastalǵany málim. Olarǵa «býrjýazııashyl», «ultshyl» degen aıyp taǵyldy. Ártúrli merzimge túrmege qamaldy, atý jazasyna kesildi, jer aýdaryldy. Al 1937 jyly «halyq jaýlary» jazalandy. Mine, bıyl sol qandy da qasiretti zulmatqa 80 jyl bolǵaly otyr. 1997 jyly 14 mamyrdaǵy Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen 31 mamyr – «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni» retinde atalyp ótip keledi. Osy kúnniń qadirin, qasıetin jurtshylyq qanshalyqty biledi? «Albasty saıdaǵy» jantúrshigerlik oqıǵalardy estip ósken aldyńǵy býyn atalardyń qatary sıregen. Mańynan ótken saıyn aıat oqyp, bet sıpaıtyn aǵa býyn da saıdyń syryn keıingi urpaǵyna aıtyp otyratyny anyq. Sol aldyńǵy býynnyń áńgimeleri men tarıhı derekterge qaraǵanda, «Albasty saıda» 1937-1938 jyldary repressııanyń qandy sheńgeline ilingen bozdaqtardy atyp, bir shuńqyrǵa kómgen. Arasynda kómýsiz qalyp, ıt-qusqa jem bolǵany da az emes. Jendettiń oǵynan aýyr jaralanyp, shalajansar kúıinde ómir men ólimniń arasynda qalǵandardyń daýystaryn estigenderdiń sharasyzdyqtyń kúıin keshkeni málim.
Kónekóz qarııalardyń aıtýynsha, tereń saıdy jaǵalaı kıiz úı tigip, qonystanǵan shaǵyn aýyl turǵyndary otyn-sýy, azyq-túligi, qural-saımanyn, malyn ustaý úshin tereń saıdyń ishinen sý aǵatyn aryqtyń jan-jaǵynan jer tam soǵyp alypty. Saıdyń ústińgi eki jaǵyndaǵy kıiz úılerde de turaqtaǵan.
Bertinirekte artel qurylǵan kezeńnen bastap turǵyndar «Qaıtpas» eldi mekenine kóshe bastapty. Al tereń saı mal jaıylatyn jaıylymǵa aınalǵan. Qyz-kelinshekter sol saıǵa otyn jınaýǵa baryp, tezek tergen. Atalarynan osy saı jasyryn jazalaý orny bolǵanyn estigen jastar «albasty kórdik, shaıtan kórdik» dep, úılerine úreılenip keledi eken. Sol kezdegi mılısııalar aýyl turǵyndaryna «sender túnde atylǵan myltyq daýysyn estigen joqsyńdar» dep qatań eskertip otyratynyn, rasynda túnde myltyq, keıde tapanshanyń daýysy estiletinin atalarynan estigender bar.
Qorqynyshty áńgimelerden soń jastar ol jaqqa barýǵa qorqatyn bolǵan. Iá, zulmat kezeńdegi oqıǵalarǵa búgingi «Qasiret» memorıalynyń mańyndaǵy «Albasty saı» ǵana kýáger. Derekterge qaraǵanda, 3000-daı adam atylǵan. Osynshama adamnyń máńgilik mekenine aınalǵan «Albasty saı» alabyna qamqorlyq qandaı deńgeıde jasalýda? Iá, bul aýmaqtyń qandaı tarıhı oryn ekenin aıshyqtaıtyn memorıal ornatyldy. Degenmen, taıaq tastam jerge «Altyn saraı» atty záýlim toıhana salyndy. Qaı turǵydan qarasańyz da tipti úılespeıtin qurylys. Bul nysan kezinde jurttyń narazylyǵyn týdyrǵan da bolatyn. Alaıda, kópshiliktiń pikirine kásipker qulaq aspaı, dál qasıetti mekenniń mańynda qansha jyldan beri dúrildetip, dúrkiretip toı ótkizip júr.
Ol azdaı sol mańda kópshiliktiń narazylyǵyn týdyrǵan taǵy bir daýdyń túńligi túrilgenine kóp bola qoıǵan joq. «Qaıtpas» shaǵyn aýdanynyń aqsaqaldary stalındik «qyzyl qyrǵynnyń» kezinde myńdaǵan adam atylǵan orynda odan basqa da záýlim kásipkerlik nysandarynyń, saýda ortalyǵynyń salynǵaly jatqanyn aıtyp, buqaralyq aqparat quraldaryna shaǵymdanǵan bolatyn. Aqsaqaldardyń janaıqaıy áser etti me, álde tarıhı derekterdiń mysy basty ma, Allaǵa shúkir, qala basshylyǵy raıynan qaıtypty. Oń sheshimniń qabyldanýyna oblys ákimi Janseıit Túımebaevtyń de yqpaly tıipti degen aqparat bar. Qala ákimdiginiń baspasóz qyzmetindegiler: «Saıası qýǵyn-súrgin jyldary atalǵan mańda oryn alǵan jaıttarǵa qatysty qujattardyń bárin zerttep shyqqannan keıin qala ákimi qurylysty toqtatyp, ony ózge jerge aýystyrýǵa tapsyrma berdi», dep málimdedi. Osylaısha, qala basshysy qorymnyń ornyna nysan salý týraly sheshimniń kúshin joıyp otyr. Ákimdik ókilderiniń aıtýynsha, mundaı sheshimdi qala ákimi Ǵabıdolla Ábdirahymov osydan biraz ýaqyt buryn shyǵarǵan kórinedi. Tek jergilikti aqsaqaldar men BAQ ókilderi dabyl qaǵa bastaǵannan keıin jarııa etipti. Degenmen, jergilikti jurt «Qasiretke» qamqorlyqtyń áli de qajet, mán-mańyzy jastarǵa tereń túsindirilýi kerek dep esepteıdi.
Ǵalymjan ELShIBAI, «Egemen Qazaqstan»