Keshe osy jańarǵan memorıaldyq eskertkish janynda «Azaly tarıhqa taǵzym» atty mıtıng ótti. Oǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy Gúlshara Ábdiqalyqova, Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary Darhan Myńbaı, oblys ákimi Qyrymbek Kósherbaev jáne aımaqtyń zııaly qaýym ókilderi qatysty.
Mıtıngide sóz sóılegen Memlekettik hatshy Gúlshara Ábdiqalyqova 3 mıllıonnan astam adamnyń saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyqtyń qurbany bolǵanyn aıtyp, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasyndaǵy «О́tken HH ǵasyr halqymyz úshin qasiretke toly, zobalań da zulmat ǵasyr boldy. Birinshiden, ulttyq damýdyń yqylym zamannan jalǵasyp kele jatqan ózimizge ǵana tán jol birjola kúıretilip, qoǵamdyq qurylymnyń bizge jat úlgisi eriksiz tańyldy. Ekinshiden, ultymyzǵa adam aıtqysyz demografııalyq soqqy jasaldy. Onyń jarasy bir ǵasyrdan beri áli jazylmaı keledi. Úshinshiden, qazaqtyń tili men mádenıeti qurdymǵa kete jazdady. Tórtinshiden, elimizdiń kóptegen óńirleri ekologııalyq apat aımaqtaryna aınaldy», − degen sózderdi atap kórsetip, ótken júz jyldyqtaǵy ulttyń basynan ótken taǵdyrly sátterdi tizbektep shyqty. Memlekettik hatshydan soń sóz alǵan aımaq basshysy Qyrymbek Kósherbaev: «HH ǵasyrdaǵy saıası qýǵyn-súrgin men asharshylyq – myńdaǵan jazyqsyz adamdardyń qany men kóziniń jasyna sýarylǵan tarıhymyzdyń sherli betteri. Bas qosyp, jıyn ótkizip turǵan osy tóbe – sol kezdegi qandy qyrǵynnyń kýási. Osy jerde qanshama ult zııalylarynyń múrdesi jerlendi. Endeshe, bul jer – barlyǵymyz úshin taǵzym etip, bas ıetin kıeli oryn. Sondyqtan qaıta jańǵyrtýdan ótkizip, búgin paıdalanýǵa berip otyrǵan eskertkish mańynda shaǵyn alleıa men arnaıy taǵzym etý oryndary qarastyryldy», – dep naqtylap ótti. Mıtıngiden soń mártebeli meımandar Qazaqstan halqy Assambleıasy men Qyzylorda oblysy ákimdigi birigip uıymdastyrǵan «Tarıhtan taǵylym – ótkenge taǵzym» atty halyqaralyq forýmǵa qatysty. Memlekettik hatshy Gúlshara Ábdiqalyqova sharanyń mańyzyna toqtalyp, konferensııa jumysyna sáttilik tiledi. – Qazaq halqynyń basyndaǵy qýǵyn-súrgin, asharshylyq, ıaǵnı el basyndaǵy náýbet Syr jurtshylyǵyn da aınalyp ótken joq. Qolda bar málimetterge qaraǵanda, totalıtarlyq júıe týdyrǵan aýyr kezeńde oblys boıynsha 4038 otbasy qýǵynǵa ushyrap, 1153 adam atylǵan. Tarıhshylardyń aıtýynsha, saıası qýǵyn-súrgin bel alǵan zulmat zamanda bizdiń halqymyzdyń tórtten biri bas saýǵalap shetelderge kóshken. Elde qalǵan ardaqtylarymyz atyldy, aıdaldy, túrmelerge qamaldy, ar-namystary taptaldy. Bul ótken ǵasyrdyń 20-30 − jyldary keńestik kezeńniń alǵashqy shıreginde ornaǵan ákimshil-ámirshil júıe týdyrǵan aqylǵa syımaıtyn, bir jaǵynan saıası álimjettiktiń, ekinshi jaǵynan, qorǵansyzdyqtyń kórinisi bolatyn. Sol zamannyń oqıǵalaryn este saqtaý búgingi urpaq úshin qasıetti paryz, – dedi Gúlshara Ábdihalyqova. Onan soń QHA Tóraǵasynyń orynbasary Darhan Myńbaı sóz alyp, ataýly kúnniń mańyzy jóninde aıtyp ótti. «Qazaq eliniń san ǵasyrlyq tarıhynda qabyrǵań qaıyspaı eske alý múmkin emes aqtańdaq tustar jetip artylady. Sonyń ishinde jıyrmasynshy jyldardaǵy saıası qýǵyn-súrgin júrekke aýyr salmaq salady. Saıası qýǵyn-súrgin sońy 1932-33 jyldardaǵy alapat ashtyqqa alyp keldi. Bir derekterde 2,7 mıllıon, kelesi bir derekte 3,5 mıllıon adamnan aıyrylyppyz. Bul sol kezdegi qazaq halqynyń teń jartysy. Eger 1917-1926 jyldardaǵy azamat soǵysynan bolǵan qyrǵyndy, ashtyqty qossaq joǵarydaǵy kórsetkish budan da arta túser edi. Sondyqtan biz mynany usynamyz. Birinshi, saıası qýǵyn-súrgin, jappaı repressııa degen uǵymdy aıtqanda onyń hronologııalyq aýqymyn sonaý 1916 jyldan bastap 1939 jyldardyń aralyǵy dep kórsetken oryndy. Ekinshi, repressııadan qyrylǵan qazaqtardyń sany men sapasyn anyqtaǵanda búgingi Qazaqstan kóleminde qalmaı, Reseı, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Túrikmenstan, Iran, Aýǵanstan, Mońǵolııa, Qytaı taǵy basqa elderde jazyqsyz qyrylǵan qandastarymyzdy da engizgenimiz jón. Úshinshi, qyrǵyn kezindegi baýyrlastyq pen etnosaralyq dostyqty da umytpaǵanymyz durys. Mysaly, 1916 jyly qyrǵyz halqynyń júzdegen myń ókilderi Shyǵys Túrkistan, Qytaı asqanda alash zııalylary kómek qolyn sozǵan, – dep túıindedi Darhan Qamzabekuly. Konferensııanyń plenarlyq májilisinde oblys ákimi Qyrymbek Kósherbaev zulmatty jyldardyń el tarıhyndaǵy óshpes róli jaıynda aıtyp, egemen elimizdiń búgingi damýyna toqtaldy. – Búgin – halqymyzdyń tarıhyndaǵy eń qasiretti kún. Osy zulmatty kezeń týraly Elbasy N.Nazarbaev óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda «Kúlli HH ǵasyr revolıýsııalyq silkinisterge toly boldy. Bul osy aýmaqtaǵy barsha ulttarǵa meılinshe áser etip, búkil bolmysyn ózgertti. О́tken HH ǵasyr halqymyz úshin qasiretke toly, zobalań da zulmat ǵasyr boldy», – dep erekshe atap ótti. Ashtyqtan negizinen jas balalar men áıelder qyrylǵandyqtan qazaqtardyń ósýi qatty tejeldi. 1925 jyly qyrkúıekte Qazaqstanǵa basshylyq qyzmetke Goloshekınniń jiberilýi jaǵdaıdy aýyrlata tústi. Onyń júrgizgen saıasaty shyn máninde ult zııalylaryn jappaı qýǵyndaýǵa ulasty, – dedi Qyrymbek Eleýuly. Konferensııa barysynda Hankýk ýnıversıteti Ortalyq Azııa ınstıtýtynyń professory Sangchel Kım, Túrik tehnologııa jáne bıznes ýnıversıtetiniń professory Togrýl Ismaıl, Prezıdent muraǵatynyń dırektory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory Borıs Japarov, M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti Qazaqstan halqy Assambleıasy kafedrasynyń meńgerýshisi Lıýdmıla Grıvennaıa, Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory Búrkitbaı Aıaǵan men Qyzylorda oblystyq máslıhatynyń hatshysy Naýryzbaı Baıqadamovtyń baıandamalar jasady.
Erjan Baıtiles, «Egemen Qazaqstan»
Qyzylorda