Quryltaıda rýhanı qundylyqtar sóz bolady

– Esterińizde bolsa, táýelsizdiktiń eleń-alańynda, 1992 jyly Almatyda ótken I quryltaıda Tuńǵysh Prezı­dentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaev: «Búgingi quryltaıdyń basty maq­saty – búkil álemdegi qazaq qaýymynyń bola­shaǵy jóninde oılasý, ultymyzdyń tarıhyndaǵy osynaý erekshe belestiń tusynda endigi taǵdyrymyzdyń qalaı órleıtinin talqylaý. Qazaq dıas­po­rasynyń qalyptasýy – zerdeli jandy tań qaldyratyn qubylys. Árbir úshinshi adamnyń bireýi atamekennen jyraqta júrgen qazaqtan basqa halyqty ataý qıyn shyǵar», – dep tebirene tolǵaǵan bolatyn.  Búgin de aldymyzǵa órkenıettiliktiń eń ózekti máselesi – rýhanı jańǵyrý mindeti qoıylǵan shaqta, ultymyz­dyń keleshekte qalaı ósip-órkendeýin tutas ult bolyp talqylaý óte mańyzdy. Sondyqtan da Quryltaı «Rýhanı jańǵyrý jáne shet eldegi qazaqtar» degen taqyrypta ótpek.Oǵan álemniń 38 elinen qazaq dıasporasynyń 350 ókili qatysady. Munyń syrtynda olarǵa elimizden 370 qazaqstandyq zııaly qaýym jáne Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń ókilderi qosyla­dy. Quryltaı Táýelsizdik saraıynda ótedi jáne oǵan qatysatyn sheteldik qonaqtardyń 60 paıyzyn 35-ke deıingi jastar quraıtyn bolady. Sondaı-aq Quryltaıǵa qatysýshylardyń 80 paıyzy Atajurtqa alǵash qadam basady. Munyń bárin Quryltaıdyń basty erekshelikteri der edim.  Al qaralatyn máselelerge kelsek, jıynda shet elderdegi qazaq mádenı ortalyqtaryn qarjylandyrý, qazaq jastaryn Qazaqstanǵa oqýǵa shaqyrý, qandastarǵa basqa da kómek kórsetý sııaqty túrli máseleler talqylanbaq. Basty maqsat – shetel qazaqtarynyń Qazaqstanǵa degen qyzyǵýshylyǵyn arttyryp, elge shaqyrý, kóship kelýge yntalandyrý, olardyń nege muqtaj ekenin bilý.  – Demek, jastarǵa basymdyq berilip, senim artylyp otyr deısiz ǵoı? – Qazirgideı básekege qabilettilik máselesi basty orynǵa shyqqan jahan­daný jaǵdaıynda ózgelermen bilim­siz taıtalasý áste múmkin emes!Son­dyqtan da Elbasy bıylǵy Joldaýyn «Qazaqstannyń Úshinshi jańǵyrýy: básekege qabilettilik» dep atap, aldaǵy mindetterdi aıqyndap berdi. Al «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda: «Biraq, oılaǵanymyz oryndalý úshin munyń ózi jetkiliksiz. Maqsatqa jetý úshin bizdiń sanamyz isimizden ozyp júrýi, ıaǵnı odan buryn jańǵyryp otyrýy tıis. Bul saıası jáne ekonomıkalyq jańǵyrýlardy tolyqtyryp qana qoımaı, olardyń ózegine aınalady» dep tujyrymdady. Sondyqtan da biz tek el ishindegi ǵana emes, sheteldegi qazaq jastary da Qazaqstanda oqyp bilim alyp, taǵylymdamadan ótip, jumysqa ornalasyp, qazaqqa qyz­met etse, demografııamyzdyń, ekono­mı­kamyzdyń, áleýmettik jaǵdaıymyzdyń jaqsarýyna úles qossa deımiz.  Osyǵan oraı «Nur Otan» partııasy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Muhtar Qul-Muhammed myrzanyń qoldaýymen, tuńǵysh ret shet eldegi qazaq jastarynyń kóshbasshylary men «Jas Otan», «Jasyl el» uıym­darynyń, sondaı-aq shet elderde «Bola­shaq» baǵdarlamasy boıynsha oqyp jatqan jastar kóshbasshylarynyń forýmyn ótkizsek dep otyrmyz. Bul da jastardyń týǵan jerge, elge degen súıispenshilikterin arttyryp, pat­rıottyq sezimderiniń nyǵaıýyna unamdy áser etetinin sózsiz. –Quryltaı baǵdarlamasy bir jıynmen shektelmeıtin shyǵar? О́ıtkeni, memlekettik organdardyń qatysýynsyz onda qaralatyn máselelerdi sheshý qıyn ǵoı. Qandaı irgeli sharalar uıymdastyrylady? – 23 maýsym kúni Elbasy, Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń qatysýymen Táýelsizdik saraıynda Quryltaıdyń saltanatty ashylýy ótedi. Odan bólek bes seksııa jumys isteıtin bolady. Onyń birinshisinde – Mádenıet jáne sport, Aqparat jáne kommýnıkasııalar, Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstrlikteriniń ókilderi qatysyp, tıisti máseleler qaralatyn bolady. Al ekinshisinde – Bilim jáne ǵylym mınıstrligi, úshinshisinde – Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý, Syrt­qy ister, Ishki ister mınıstrligi, tórtinshisinde – Investısııalar jáne damý, Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­ligi, besinshisinde Densaýlyq saq­taý mınıstrliginiń ókilderi qatysyp, rýhanı jańǵyrý, jastarǵa bilim berý, kásip úıretý, jumysqa ornalastyrý, kóshi-qon, týrızmdi damytý sııaqty máseleler jan-jaqty talqylanady.  Taǵy bir aıtar jaıt, biz Elbasy aıtqan «100 jańa esim» jobasy  sııaqty, syrtta júrgen qazaqtyń 100 esimin shyǵarýǵa daıynbyz. Bul da jergilikti turǵyndarmen birge syrttaǵy qan­das­­tarymyzdyń da naza­ryn tartyp, Qazaq­stanǵa degen qy­zy­ǵý­shylyqtaryn arttyra túsetini anyq. Al mádenı sharalarǵa kelsek, Astana qalasy ákimdiginiń baǵdarlamasyna sáıkes, qonaqtar Ulttyq mýzeı, Áziret Sultan meshiti, Tuńǵysh Prezıdent-Elbasy kitahanasyn baryp kóredi. Ulttyq salt-dástúrlerimizdi pash etetin «Etnoaýyl» keshenin aralaıdy (aıt­paqshy, bul keshen úsh aı boıy úzdik­siz jumys istep, kórmege kelýshilerge búkil tarıhı, mádenı qundylyqtarymyzdy tanystyratyn bolady). «Qazaq eli» monýmentine gúl shoqtaryn qoıyp, EKSPO-2017 keshenin tamashalaıdy. Ult­tyq akademııalyq kitaphana ǵıma­ratynda «Halıfa Altaı jáne qaıta oralǵan tarıh» atty halyqaralyq konferensııa uıymdastyrylady.  – Táýelsizdik jyldarynda Elbasy­nyń  baǵyt berýimen júrgizilip kele jatqan kóshi-qon saıasatynyń mańyzy óte zor. Quryltaıdyń maqsatyna qarasaq, keleshekte de buǵan basa mán berilmek. Bul neden týyndap otyr? – Allaǵa myń da bir shúkir, alǵashqy Quryltaı taǵdyr tálkegimen tórtkúl dúnıege tarydaı shashylǵan qazaqtyń qaıta qaýymdasýyna úlken jol ashty. Tuńǵysh Prezıdentimizdiń jan-jaqty oılastyrylǵan kóshi-qon saıasatynyń arqasynda 25 jyl ishinde 1 mıllıonnan asa qandastarymyz atajurtqa oraldy. Olar Qazaqstannyń demografııalyq, áleýmettik-ekonomıkalyq, mádenı-rýhanı damýyna ólsheýsiz úles qosty. Olardyń 61,5 paıyzy – О́zbekstannan, 24 paıyzy – Mońǵolııa men Qytaıdan, 6 paıyzdaıy –Túrikmenstannan, 4 paıyzdaıy – Reseıden. Qalǵandary – Aýǵanstan, Iran, Túrkııa jáne Eýropa elderinen keldi. Eger olar kelmegende, el turǵyndarynyń sany sol deńgeıde qalýy, tipti, kemip ketýi de múmkin edi.  Osy turǵydan Nursultan Ábishulynyń I Quryltaıda aıtqan «búkil álemdegi qazaq qaýymynyń bolashaǵy jóninde oılasý» búgin de óte mańyzdy. Al qazirgi Qazaqstan úkimetiniń bas qatyryp oılanatyn basty máseleleriniń biri – mine, osy demografııalyq jaǵdaı bolýy tıis! Naqtyraq aıtsaq, Qazaqstannyń birtutastyǵyn saqtap, qaýipsizdigin qamtamasyz etý arqyly álemniń eń damyǵan 30 eliniń qataryna qosylýy, Máńgilik El bolýy demografııalyq jaǵdaıǵa da tyǵyz baılanysty. Onyń ústine úshtiń biri týǵan topy­ra­ǵy­nan syrtta jasaıtyn ulttyń rýha­nı jańǵyrýy, Elbasy aıtqan ult­tyq kody­myzdy saqtaý, ulttyq qun­dy­lyq­­tary­myzdy ıgilikke jaratý min­det­terin de syrttaǵy aǵaıynsyz sheshý ońaıǵa soqpaıtyny anyq. Sol sebep­ti de Quryltaıda ortaǵa qoıy­latyn eń negizgi taqyryp – shet el­degi qazaq dıasporasyna qol­daý kórsetý, syrttaǵy aǵaıyndy atajurt­qa múmkin bolǵanynsha kóbirek oral­tý, olar­dyń ultymyzdy rýhanı jańǵyrtýǵa, qosar áleýetin tıimdi paıdalaný jóninde bolmaq. – Sheteldegi qandastarymyz ulttyq rýhanı salada naqty qandaı qoldaýǵa muqtaj bolyp otyr jáne ol qalaı júrgizilgeni durys? – Búgingi tańda syrttaǵy qazaq dıas­porasy mádenı saladaǵy qol­daýǵa óte muqtaj. О́ıtkeni, olar­dyń bolashaqta qazaq ultynyń ókili retinde saqtalyp qalýy osy máselege kelip tireledi. О́r­ke­­nıetti elderdiń kóbi sheteldegi ult­tyq mádenı orta­lyq­taryna bıýdjetten arna­ıy qar­jy bólip, naqty qoldaý jasaı­dy. Qazaq­stan da sheteldegi Qazaq mádenı ortalyqtaryna osyndaı qam­qor­lyq jasaýdy júıeli túrde qolǵa alýy kerek. Sondaı-aq, shet elderdegi qazaq jas­tarynyń arasynan ádebıet pen ónerge, bilim-ǵylymǵa, sportqa, kásip­­ker­­likke beıim daryndy balalar­dy taýyp, tárbıeleýge kóńil bólý qajet. Bul turǵyda syrttaǵy aǵaıyndarymyz oqý-bilim jáne ana tili máselesi jóni­nen qoldaýǵa asa muqtaj.  Mysaly, buryn bizdegi joǵary oqý oryndaryna qabyldaýdyń tıptik erejesine sáıkes, ulty qazaq shetel­dik azamattar memlekettik tapsyrys boıynsha konkýrstyq negizde tegin bilim alýǵa quqyly edi. Buǵan qosa olarǵa eki paıyzdyq mólsherde kvota bólinetin. 1500 talapkerge arnalǵan daıyndyq kýrstary jumys isteıtin. Al Bilim jáne ǵylym mınıstrligi daıyndaǵan tıptik erejeniń jańa jobasynda bul jeńildikter múlde alyp tastalǵan. Eger ol osylaı bekitilip ketse, sheteldegi qazaq jastarynyń Qazaqstanǵa kelip oqyp, bilim alýy birjolata toqtap qalýy múmkin. – Negizinde bul syrttaǵy aǵaıyndy elge shaqyrýdyń tıimdi tetikteriniń biri emes pe? Men tipti, úshtiń biri tarıhı Otanynan syrtta turatyn ult úshin eki paıyzdyq kvotanyń ózi tym az ba dep oılaımyn... – Solaıy solaı ǵoı. Biraq Bilim jáne ǵylym mınıstrligi mundaı ere­jeni qandaı qısynǵa súıenip jasap otyrǵany túsiniksiz. Mysaly, 150 mıl­lıonǵa jýyq halqy bar, turǵyny da, mamany da jetkilikti kórshi Reseıdiń ózi jer júzindegi barlyq otandastaryna oqý-bilim jóninen esigin aıqara ashyp qoıǵan. Bizdegi jastardyń da birazy sol jaqqa ketip, tegin oqýǵa túsip jatyr. Reseı sonymen birge «Soote­chest­vennıkı» memlekettik baǵdar­lama­synyń aıasynda syrttan kóship-qonys­tanǵan, al «Rýsskıı mır» baǵdar­lamasynyń aıasynda ózge elderde tura­tyn qandastaryna qoldaý kórsetý­diń tıimdi júıesin júzege asyryp keledi.  Bir tańqalarlyǵy, jańa ereje bo­ıynsha, Qazaqstanda turaq­ty turatyn, azamattyǵy joq shetel­dikterdiń tegin oqý múmkindigi buryn­ǵysynsha saqtalyp qalǵan.  Aıta bersek, mundaı qıynshy­lyq­t­ar jetkilikti. Keshegi Keńes kezin­de kórshi respýblıkalarda tura­tyn qandastarymyzǵa qazaqsha kitaptar, gazet-jýrnaldar kóptep taraıtyn. Qazir bul múlde toqtaǵan. Alystaǵy aǵaıynǵa qazir tek Dúnıejúzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵy janynan jaryq kóretin «Altyn besik» jýrnaly men «Týǵan til» almanaǵy ǵana jetkizilip turady. Bulardyń ózin sońǵy kezderi qarjylyq qoldaý tym tómen. О́kinishtisi – mu­nyń bári syrttaǵy aǵaıynnyń búkil qazaq halqyna ortaq ana tili men ata saltyn, mádenıeti men ónerin, ulttyq kody­myzdyń negizi sanalatyn ulttyq erekshelikterimizdi saqtap, damytýyna aıtarlyqtaı kedergi bolyp tur. Endigi jerde osy máselelerge janashyrlyq kózqaras óte qajet. – Al kóshi-qon salasynda qandaı túıtkilder bar? – Joǵaryda aıtqanymyzdaı, elimiz Táýelsizdik alǵannan beri qol jetkizgen úlken tabystarymyzdyń biri – bir mıllıondaı qandasymyzdyń atajurtqa oralýy! Mundaı úderis bizben kórshi burynǵy keńestik respýblıkalardyń birde-birinde bolǵan emes. Mysaly, О́zbekstan, Tájikstan, Túrikmenstan respýblıkalarynyń syrt jerdegi dıasporasynyń mólsheri bizdegiden az emes. Soǵan qaramastan olar bizdegideı júıeli kóshi-qon saıasatyn júrgizgen joq. Kerisinshe, bul elderden júz myń­­­daǵan adam ózge elderge kóship ja­tyr. Aıtalyq, armıan halqynyń otyz paıyz­daıy týǵan topyraǵyn tas­­tap, shet el­derge kóship ketken. Osy tur­ǵy­dan al­ǵanda Qazaqstannyń shet­ el­derdegi qandas­taryna qamqorlyq jasap, olardyń bir mıllıon aǵaıyndy kóshi­rip alýy – qaı jaǵynan bolsa da maq­tan etýge turarlyq úlken jetistik. О́kinishke qaraı, sońǵy kezde etnıkalyq kósh birshama azaıdy.  – Onyń sebepteri nede dep oılaısyz? – Birinshiden, bizde kóshi-qonǵa baı­lanysty zańdar men ereje-tártipter jıi ózgerip otyrdy. Ekinshiden, osy úderis­ke baılanysty zańdar men ereje­ler­di shetelden kelip jatqan qandas­tary­myzǵa durys túsindirip, júıeli nası­hattaý jáne olardyń bul­jytpaı oryn­dalýyn qadaǵalaý bir júıege tús­pegen. Úshinshiden, bul máseleni saıa­­sat­qa aınaldyrý barynsha keń etek al­dy. Tórtinshiden, kóship kel­gen etnı­ka­­lyq qazaqtarǵa turaqty turý­ǵa ruqsat berý máselesi kúrdelenip ketti, olardyń aza­­mat­­tyq alýynda úl­ken qıyndyqtar bar.  Buryn syrttaǵy aǵaıyn atajurtqa kelgen boıda turaqty turýǵa qajetti qujattaryn daıyndap, burynǵy turǵan eliniń tólqujatyn ótkizip, Qazaqstan azamattyǵyna ońaı qol jetkizetin. Qazir edáýir qıyn. Mysaly, syrttan keletin aǵaıyndardan burynǵy turǵan eliniń quziretti organy kýálandyrǵan sottylyǵynyń joq ekendigi týraly anyqtama talap etiledi. Al Qytaıda sottylyǵy bar adamdarǵa syrtqa ketýge ruqsat etilmeıdi jáne ondaı anyqtama múlde berilmeıdi.  Bizdiń oıymyzsha, bul eń aldymen kóshi-qonǵa jaýapty memlekettik meke­melerdiń osy úrdistiń mán-jaıyn jan-jaqty zerdelep, durys túsinbeýinen, júıeli jumys júrgize almaýynan týyndap otyr. Tipti bizde bul ispen naq­ty kim aınalysatyny belgisiz. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mı­nıstr­liginiń qaramaǵyndaǵy «Etnı­kalyq jáne ishki kóshti retteý» dep atala­tyn shaǵyn basqarmanyń el úshin asa ma­ńyzdy bul máseleni tolyq sheshýge quzy­ry da, qaýqary da jetpeıdi! Quryl­taıda osy túıtkilderdiń de túıinin tar­qatatyn usynystar aıtylýy bek múmkin. Al Dúnıejúzi qazaqtarynyń qaýym­das­tyǵy – tórtkúl dúnıege tarydaı shashylǵan barlyq qazaqtyń basyn qosyp, ulttyq tutastyqtyń uıytqysyna aınalǵan eń úlken qoǵamdyq uıym desek, ol Qazaqstanda qolǵa alynǵan bar­­lyq mańyzdy bastamalardy shetel­degi aǵaıyndarǵa der kezinde jet­kizip, nasıhattap otyrýy, Elbasy, Qaýym­­dastyq Tóraǵasynyń ult bola­shaǵy­na qa­tys­ty qolǵa alǵan barlyq is-sharalaryna óziniń laıyqty úlesin qosýy tıis.

Áńgimelesken Qutmaǵambet QONYSBAI