Toqtar Áýbákirov: «Qazaqtyń namysy ekenimdi uqqan kúnim...»

2 qazan – qazaqtyń tuńǵysh ǵaryshkeri Toqtar Áýbákirovtiń ushqan kúni – Osydan 20 jyl bu­ryn­ǵy Baıqońyr ǵarysh aıla­ǵyn­da ushyrý alańyndaǵy kó­rinis dál búgingideı, aına qatesiz kóz aldymda... Tańǵy saǵat 07.00... Montajdaý-sy­naq ǵımaratynyń aldy... Qol­darynda qobdısha usta­ǵan jáne aq saýyt kıgen úsh ǵaryshker qorbańdaı basyp keledi... Elimiz áli táýelsizdik almaǵan kez... Sizdiń esińizde ne qaldy? – Iá, ol kórinis meniń de esimde. Bári kóz aldymda. Memlekettik komıssııanyń tóraǵasy general Ivanov Prezıdentimizdi alǵa shyǵardy. Elbasy ózi­men birge odaqtas respýb­lı­ka­lar­dyń alty prezıdentin ertip kelipti. Báriniń júzi ta­nys. Oǵan qosymsha olardyń qatarynda Avstrııanyń federaldi kansleri Frans Vranıskıı de turdy. Halyq kóp eken. ...Nege deseńiz, qazaqtyń tuńǵysh ǵaryshkeri saparǵa attanyp bara jatty, elimiz áli táýelsizdigin alǵan da joq edi. Biraq, soǵan daıyndalyp jat­qan... Bir sózben aıtqanda, bul kún meniń búkil qazaqtyń namysy ekenimdi myqtap uqqan kúnim edi!.. – Keshirińiz... sol kezde siz Prezıdentke qazaqsha baıanat jasadyńyz. Eki aýyz qazaq­sha sózdi qatesiz aıtqanmen, qı­nalyp-qınalyp jetkizdi­ńiz. Keıingi jyldary qazaq­sha­ńyzǵa bir aýyz oryssha sóz qospaı óte muqııat sóı­leı­tin boldyńyz. Osyǵan óz basym qatty tańqalamyn... – Bul da namystyń arqasy. Bile-bilgen janǵa, til – degenimiz namys. Men – namysty birinshi orynǵa qoıatyn janmyn. – Osy oraıda, osy kúni ǵa­ryshta atqarǵan jumy­sy­ńyz týraly eske túsirip ótsek artyq bolmas? – Ushardyń aldynda ózi­mizdiń Qazaqstannyń ǵalym­da­rymen birlesip ǵaryshta jasa­la­tyn tájirıbelerdi pysyqtap alǵan edim. Orbıtadaǵy stansada elimizdiń jer bóligin sýretke túsirýden basqa ǵylymı turǵyda medısınalyq, bıolo­gı­ıalyq tájirıbeler jasadym. Probırkalardaǵy sýspen­zııa­lar­dy aralastyramyn dep, tipti, ǵaryshta saýsaqtaryma súıel paıda bolǵan... – Sizderdiń ekıpajdyń ǵaryshtan aýyr oralǵany esimde... – Onyń birinshi sebebi, stan­sadan bólinetin shar-ka­bına qalyptaǵydaı emes, Jerge tóń­kerilip tústi. Shardy arnaıy ustaıtyn belbeý úzilip ketipti. Keıin málim bolǵandaı, otyz jyldyń ishinde mundaı apatty oqıǵa nebary eki-aq ret qaı­ta­lanǵan eken. Biz sonyń ekinshisi bolyp qujatqa qattaldyq. – 1986 jyly synaqshy-ush­qysh retinde áskerı ush­aq­ty «Tbılısı» biregeı kreıserine qondyrý sátinde 250 shaqyrym jyldamdyqpen kele jat­qan ushaqtyń ilgekke ilinip qalt tura qalý kezinde jelkeńizge zaqym kelgeninen habardar­myn.  Joǵa­ry­daǵy jerge qoný apatynda da den­saý­lyǵyńyzǵa sondaı zııan kel­gen shyǵar? – Iá. Ol, ásirese, bertingi kezde bilinip júr. – Mysaly, salmaq­syz­dyq jaǵdaıynda b­u­ryn synǵan, shy­ty­na­ǵan súıektiń jary­ǵy bosap, ajyrap aýyrady deıdi dárigerler... – Qansha jyldan soń asa bilgir bir qytaı dári­geri meniń, sondaı óziń aıtqan, zaqym­dan­ǵan moı­yn omyrtqamen ǵarysh­qa baryp kelgenime qaıran qa­lyp, senbeı qoıǵany bar... Bir­aq, sol Jerge qon­ǵan kúni bizderdi qalaǵa alyp kelip, medkomıssııa tekserýden ótkizdi. Frans­tyń da, komandırimiz San Sa­nych­tyń da qan qysymy tómen­de­meı qoıdy. Volkov buǵan deıin ǵaryshta bir ret bolyp qaıt­qan adam ǵoı... Meniń bir­qalypty júrek qaǵysyma «óte jaqsy» degen baǵa qoıyldy. Jeti kúnnen soń Máskeýde úl­ken komıssııa densaýlyǵy­myz­dy teksergende: «Toqtar Áýbá­kirovke ǵaryshqa búgin qaıta ushsa da ol buǵan jarap tur», degen resmı málimdeme berdi. Al endi bul saýal tóńire­gin­de­gi áńgimeni osymen doǵaraıyq. Ushyp kelgennen keıingi men kórgen qurmetti qazaq halqy­nyń kóńilin bir sózben aıtyp jetkizý múmkin emes. Sodan keıin men jer betinde eldiń shyn júreginen shyqqan yqylasyn kórýden artyq baqyt joq degen oı túıdim. Tek qazaq qana ózi­niń jaqsy kórgen adamyn, súıiktisin qurmetteı alady. – Sóz retine qaraı aıta keteıin, oqyrmannyń sizben birge ushqan árip­tesi­ńiz­ben, tuńǵysh avstrııalyq ǵa­rysh­ker Frans Fıbekpen baı­lanysyńyz týraly bilgisi keletini aqıqat. Sizder ush­qan kúni onyń sábıi dúnıege kelip edi ǵoı? – Ol týǵan Otany Avstrııada, Vena qalasynda turady. Jańa tehnologııalardy óndi­ris­ke engizý salasynda qyzmet etedi. Turmysy túzý, tabysy táýir bıznesmen. Taıaýda, ótken aıdyń 7 qyrkúıeginde Más­keý­de qaýyshtyq. Kezekti bir kezdesý dese de bolady. «Kosmos» qonaq úıinde birge demaldyq. Qyzy Karınany erte kelipti. Stýdent. Týysyn kórgendeı qu­shaqtap jatyr. Erteń, 2 qazan kúni 20 jasqa tolady. Egemen Qazaqstanmen jasty, qurdas degen sóz ǵoı bul. – Tuńǵysh qazaq jigitiniń ǵaryshqa shyǵýyn bizder, ási­rese, qazaq jýrnalısteri ózi­miz ushqandaı sezimde jaz­dyq. Arada jıyrma jyl ótse de sol ekpinmen jalyqpaı, ja­ry­sa aıtyp kelemiz. Tarıh­shy­larymyz da bul ushýǵa óz baǵasyn berdi. Olar qazaq ulanynyń ǵaryshqa ushýy 1986 jylǵy Jeltoqsan kóte­ri­lisinen keıin júni jyǵy­lyp, eńkeıgen qazaqtyń ba­syn kókke kóterdi, rýhyn as­pandatty dep kitapqa kirgizdi. Oqıǵanyń basty keıipkeri retinde buǵan alyp-qo­sa­ryńyz bar ma? – Jeltoqsan oqıǵasy na­mys­tyń oqıǵasy boldy ǵoı. Bas­qasyn bylaı qoıǵanda, kún­delikti ómirde – dúkender men mekemelerde, mádenı ortalarda orystardyń qazaqtarǵa qy­ryn kózben qaraýy bolǵany jasyryn emes. Halyqtyń ara­syna syzat tústi. 1987 jyly 23 aqpan kúni – Qyzyl armııanyń qu­rylǵan kúni qarsańynda men 1986 jylǵy qarashadaǵy ás­kerı tapsyrmany úzdik oryn­daýyma baılanysty Keńes Oda­­ǵynyń Batyry ataǵyn alýym kerek edi. Gorbachevtiń kózi tiri, KSRO-nyń eń ozyq oıly aza­mat­tary qol qoıǵan usynys qu­jatqa pysqyrmaı, «qazaqtyń aty jazylǵan» dep laqtyryp jibergen. Muny men sol kezdegi KSRO Joǵarǵy Keńesi Pre­zıdıýmynyń hatshysy Mente­sha­shvılıdiń óz aýzynan estigenmin. Ol týraly óziń de «Tuń­ǵysh» atty kitabyńnyń «Gorbı» bóliminde jazdyń. Qyz­mette nemese basqa oryn­darda maǵan eshkim bóten kóz­qaras tanytqan emes. Biraq ta... óz basym sol kezeńde alys­tamyn ǵoı... О́te qatty qına­lyp júrdim. Ishteı jas­tary­myzdyń erligine súısinetinmin, kózime jas keletin. – Qalaı dese de, qoldan ja­salǵan kedergilerge qara­mas­tan,  eń úzdik áskerı synaqshy-ushqysh retinde báribir qyr­qyńyzda qyr asyp, Keńes Oda­ǵynyń Batyry ataǵyn aldy­ńyz. Ǵaryshqa ekinshi ret ush­qandarǵa burynǵydaı Batyr ata­ǵynyń berilmeıtin qaǵı­da­tyn bizder mektep qabyr­ǵa­syn­da júrgende-aq jaqsy biletinbiz. Biraq, siz ǵaryshqa birinshi ret ushyp otyrǵanmen, Gor­bachev sondaǵy erligińiz úshin Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn qımaı, «Oktıabr Revo­lıý­sııasy» ordenimen shekteldi. Esesine, táýelsiz Qazaqstannyń Halyq Qaharmany ataǵyn ıelendińiz. Báribir eki márte Batyrsyz. Osyndaı asa qur­metti ataqty halyq aldynda alyp júrýdiń de óz jaýapkershiligi bolatyn shyǵar... – Árıne.  Batyrlyq ataqty kóterip júrý úshin de Batyr bolý kerek! (Kúldi.) Men de pendemin. Barlyq Batyr ataǵyn alǵan adamdar da dál men sekildi jaýapkershilikti júregimen sezinetinine kámilmin. Olar da et pen súıek­ten jaratylǵan ǵoı. Biraq, naǵyz batyr bolǵyń kelse, halyqtyń oıynan shyǵýyń kerek. Halyq qalaı oılaıdy? Bilesiń be, halyq batyrlar úshin belgili bir shekteý­li tórtburysh jasap qoıǵan. Siz sol tórtburyshtan shyǵa almaı­syz. Júrgende boıyńyzdy tik ustap, aıaǵyńyzdy nyq basýyńyz kerek. Árbir kezdesýde eldiń syı-sııapatyna laıyqty minez tany­týǵa mindettisiz. Aspaısyz-tas­paı­syz. Anańnan týǵanda mineziń basqa shyǵar, biraq ol minezdi de ózgertýge týra keledi. Bul máse­lede óz basym kóp qınalmadym. Sebebi, meniń tıtteı kezimnen alǵan tárbıemniń áseri edi ol. Endi bul týraly kóp aıta berý de elden uıat shyǵar... – Aıtpaqshy, Toqtar aǵa, sizdiń qazaqtyń ǵana emes, Túr­kııanyń da tuńǵysh ǵaryshkeri ekenińizdi ekiniń biri bile bermeıdi. Belgili qaıratker-jýr­nalıst Ahmed Alıaz: «Ǵaryshqa ushý bizdiń eldiń ejelgi armany bolatyn. 1970 jyly bir túrik azamaty túriktiń bolashaq tuń­ǵysh ǵaryshkerine arnap hat ta jazǵan. Sol jaıynda Toqtar aǵamyz habardar», dep edi... – 1986-1987 jyldary Túr­kııa­da «Jańa ǵasyr – mıllenıýmǵa úndeý» tastaǵan naýqan bolady. Oǵan 12 myńdaı hat jazylypty. Sonyń ishinde Atatúrikten bastap túrki áleminiń barlyq ataqty ul-qyzdaryna arnalǵan hat bar. Ys­tambuldyń turǵyny, 4 synyp oqý­shysy Baıram Kaıa 1987 jyl­ǵy 21 qazandaǵy hatyn túrikten shyqqan bolashaq tuńǵysh ǵarysh­kerge arnapty. Onda: «...tek qana sizdiń arqańyzda túrki halqy­nyń kóp jylǵy armany, Túrkııa­nyń tuńǵysh Prezıdenti K.Ata­tú­riktiń bolashaq – avıasııa men ǵa­ryshtyń enshisinde degen uly armany oryndaldy» delingen. Bul úlken komıssııaǵa unaıdy. Sol kúndi erekshe kútedi. Biraq, túrik halqynan ǵaryshker shyq­pady. Sodan soń komıssııa álemdi nazarǵa alyp, túrik halqy meniń esimimdi tańdaıdy. Meni Ankaraǵa shaqyryp óte úlken jıyn boldy. Túrkııanyń Baılanys mı­nıstri­niń orynbasary sol jıynda ma­ǵan Atatúriktiń óz qolymen sal­ǵan úlken markany tabystady. «Mine, siz búginnen bastap Túr­­kııa­nyń tuńǵysh ǵa­rysh­kerisiz!» dep qurmet jasady. – Qazir 200 myń eýro­sy bar kez kelgen jer betiniń azamaty úshin ǵa­ryshqa baryp qaıtý buıym bolmaı qaldy. Oqyr­manǵa raketaplan týraly aı­tyńyzshy. – Amerıkalyq mıllıarder ózi­niń orasan zor qar­jy turatyn ıdeıa­sy men jobasyn ushaq ja­saı­tyn konstrýktorlyq bıý­ro­ǵa bergen bolatyn. Onyń esh qupııasy joq. Talapker azamat sol ushaq­pen-aq, raketaplan dep atalady, ǵarysh kógine kóte­­ri­ledi. Salmaqsyzdyq jaǵdaıyn basynan ótke­rip, Jer sharyna ǵarysh­tan kóz salady. Sodan bel­gili bir jerden keri qaı­ta­dy. Ol kisiniń kim qashan usha­tynyn belgilegen tizimi, jı­naǵan aqshasy bar... Biraq ta, bulaısha ǵaryshqa kóterilgen aza­matty ǵaryshker nemese ǵaryshker-týrıst dep te ataı almaıtyn shyǵarmyz. Olardyń esimderi álemdik ǵaryshker­ler­diń tizimine ilinbeıdi. О́ıtkeni, kezinde ondaı ushýdyń belgili bir kórinisterin áskerı ushaq­tar­dy synaǵan kezde óz ba­sy­myzdan ótkergenbiz. 30-40 sha­qy­rymǵa deıin bıik kóte­ri­lip aýasyz keńistikke barǵan ushaq tómen quldılaıtyn. – Bul, demek, jaı hobbı boldy ǵoı? – Iá, ıá... hobbı! Ǵarysh­kerlik – kúrdeli qyzmet. Ha­lyq­aralyq ǵarysh uıymy olar­ǵa ǵaryshkerlik mártebesin bermeýi de sondyqtan. – Qazirgi Qazaqstannyń ǵa­rysh salasyndaǵy talpy­nysy qaı dárejede? Keıbir qoǵamdyq uıymdar Qazaq­stan­da ǵarysh aılaǵynyń bo­lýyn qalamaıdy, aılaq­tyń zor zııany men zalalyn alǵa tartady? – Biz bul oraıda asa ma­ńyzdy bir jáıtti myqtap esimizde ustaýymyz kerek. Ǵarysh degenimiz, bul – jańa tehnologııa. Ol kún saıyn ósip, ózgerip turady. Bir orynda toqtap qal­maıdy. Sondyqtan da Qazaq­standa jasalyp jatqan ǵarysh salasyndaǵy barlyq salalyq qyzmetti men eki qolymdy kóte­rip qoldaımyn. Úkimetten qarajat bólinip jatyr, az da shyǵar, biraq burynǵymen sa­lys­­tyrǵanda táýir. Aýqym­­dy jobalar qarasty­ry­l­yp, ju­mystar jasalýda. «Bola­shaq» baǵ­dar­lamasymen nemese óz esebinen shetelde oqyp kelgen patrıot jastarymyz sa­la­ǵa kóptep tartylýda. Bul – du­rys. Baı­qońyrdy qazaqtar túbi tolyǵymen ıgeretinine meniń esh kúmánim joq! – Toqtar Áýbákirovtiń aty atalsa, «tuńǵysh ǵarysh­kerimiz jylqy baǵyp júr eken» dep qoıyp qalý daǵ­dyǵa aınaldy. Osyǵan baılanysty ne aıtasyz? – Jylqy degen qazaqtyń jany ǵoı. Men sáıgúlikterdi ata-babamyzdyń dástúrine saı óte jaqsy kóremin. Ol meniń, óziń jańaǵy aıtqandaı, hobbıim. Al odan tys kezde deıikshi... Qazir IT-aqparattyq tehnologııalar zamany. Men úıde de, túzde de sol máselemen aı­na­ly­sý­ǵa mashyqtanǵanmyn. «Tu­ran-Astana» ýnıversıtetinde osy sala boıynsha dáris oqımyn, rektordyń keńesshi­si­min. Qol qýsyryp otyrǵan joq­­pyn. Qa­zan­nyń 4-5-i kún­deri Almatyda Qazaqstannyń ǵa­rysh zertteý ınstıtýty Al­ma­tyda úlken ǵy­­lymı-prak­tı­ka­lyq konferensııa ótkizedi. So­ǵan qa­ty­sa­myn. Instıtýt­tyń 20 jyl­dyǵy men qazaq­tyń kór­nekti ǵalymy О́mirzaq Sul­tan­ǵazın­niń 75 jyldyǵy tuspa-tus kelip tur... – Toqtar aǵa, áńgimeńizge kóp rahmet. 45 jasyńyzda ǵa­rysh kógine shyǵyp, qazaq­tyń rýhyn kótergen kúnińiz­diń 20 jyldyǵy qutty bol­syn! Talǵat SÚIINBAI, jýrnalıst. Almaty.