«Úlkenniń júzine bergenshe, balanyń birine ber!..»

Taǵylym alý, bilimge um­tylý – kitapta. Al áleýmettik jeliler, ǵalamtor, qalta tele­fon, smartfon qaptaǵan búgin­gi kezde bala kitap oqı ma? Oqıdy, bolmasa oqymaıdy dep tujyrym jasaý – shyndyqqa qııanat. Kitap oqıtyn balalar bar. Olar bastaýysh synyptan-aq ertegi, áńgime jınaqtaryn oqýǵa daǵdylanǵan oqýshylar. О́kinishke qaraı, qarshadaıynan kitapty serik etken, odan sý­syndaǵan balalar az.  Balanyń kitapqa úıirsektigi otbasynan, ata-ana tárbıesinen bastaý alýy tıis. Qajet bolsa, balany kitap oqýǵa májbúrleý kerek. О́zderi jas áke-sheshe túngi uıqy aldynda balasyna er­tegi oqı ma?!. Kókiregi oıaý, kó­­zi qa­raqty ata-ájesi ǵana oqyr. Jastaıynan oqyp daǵdy­lanǵan baladan erteńgi kúni ıntel­lektýal jaqsy maman shy­ǵary aqıqat. Derek kózderine súıensek, bastaýysh synyptan kitap oqyp úırengen bala erjetkende úlkendi syılaıtyn, mádenıetti, otanshyl, patrıot aza­mat bolatyn kórinedi. Olar jáne shylym, esirtki, araq-sha­rap sııaqty dertke, ja­­man ádet­terge jýymaıdy eken.     Kitap dúkenderinen kórshi Reseı eliniń Máskeý, Sankt-Pe­terbýrg qalalarynan shyqqan, túrli-tústi boıaýlarmen keremet bezendirilgen balalarǵa ar­nalǵan kitaptardy kórip, úlken­derdiń ózi qyzyǵady. Bizde de jaqsy kitaptar joq emes. Biraq, ókinishke qaraı, óte az. Al Mádenıet jáne sport mınıs­trliginiń baǵdarlamasy boıynsha memlekettik tapsy­rys­pen shyǵatyn kitaptardyń tırajy nebári 2 myń dana bolýy sebepti, tek Astana, Almaty qa­lalary men oblystardaǵy kitaphanalarǵa ǵana tegin taratylady. Iаǵnı, satylymǵa, kitap dúkenderine túspeıdi.  Respýblıkalyq gazet-jýrnaldar men radıo-teledıdardan keıingi ýaqytta: «Balalar ádebıeti quldyrap barady, shyǵyp jatqan kitaptardaǵy óleń, mysal-áńgimelerdiń deni «edendi jý», «sabaqty jaqsy oqy», «tártipti bol», «kók shóp­­­ti julma», «jalqaý bolma» syn­dy qurǵaq úgit-nasıhat tú­ri­nen aspaı jatyr dep jazady. Bul sózge men de qosylam. Aıtty-aıtpady, biz – balalar ta­qyrybyna qalam tartyp júrgen qalamgerler bala janyn móldirlikke, adamgershilikke, iz­gilikke, otanshyldyqqa, ult­jan­dylyqqa tárbıeleıtin jaq­sy shyǵarmalar jaza almaı júr­miz. Jaqsy kitap qashanda oqylady jáne suranysqa ıe bolady dep tolyq senimmen aıta alamyn. Balalar ádebıeti – kúrdeli shyǵarmashylyq álemi. Úlken­derge arnap jazý bir basqa, al munda siz dúnıege eń aldymen balanyń kózqarasymen qaraýy­ńyz kerek. Bala bolyp oılap, bala tilinde sóıleýińiz kerek! Sol úshin de balalarǵa arnap jazatyn qalamgerler saýsaqpen sanarlyq.  Ásili, balalar jazýshysy bolyp qalyptaspaıdy, balalar jazýshysy bolyp týady. Oǵan memleket tarapynan qamqorlyq kerek. О́ıtkeni, qazaqtyń kórkem ádebıeti – qazaqtyń rýhy, jany, qany!.. Til úırenýdiń úlken mektebi!.. Ádebıet – adam­taný­dy ǵana emes, adam bolyp qalýdy úıretetin uly óner. Dostoevskıı bir sózin­de: «Men adam bolyp qal­ǵym kel­gendikten, ómirimdi ádebıetke arnadym», degen eken...  Áıtkenmen, aýyzdy qur shóppen súrte berýge bolmas. Keıingi jyldary «Arýna», «Fo­lıant», «Almaty kitap», «Shıkýlı ı K», «Balaýsa», «Ba­­­la­lar ádebıeti» baspalary­nan bala talǵamyna jaýap beretin ádemi kitaptar az bolsa da shyǵyp jatyr. 2015 jyldan bastap «Atamura» baspasy M.Álimbaev, T.Aıbergenov, O.Asqar, E.Elý­baev, S.Qalıuly, B.Jaqyp, t.b. tanymal balalar qalamgerleriniń ki­tap­taryn shyǵardy. Bul úrdis jal­ǵasyn tabady dep oılaımyz. Bir kóńilge qonymsyz jaǵ­daı, bizde balalarǵa arnalǵan kitaptar jas ereksheligin saq­tamaıdy. Buryn balalarǵa qa­­tysty kórkem ádebıetti ar­­naıy ashylǵan «Jalyn», keıi­ni­rek «Balaýsa» baspasy shy­ǵa­ryp turdy. Ol kezde bul baspalar­da Qastek Baıan­baı, Ermek О́te­tileýov, Qar­jaýbaı Omaruly, Baıbota Serik­baev sııaqty maman redaktorlar qyzmet isteıtin. Olar shyǵar­malardyń qyr-sy­ryn jaqsy biletin. О́zderi óleń, áńgime, ertegi, hıkaıa­t jazyp, elge tanymal aqyn-ja­zý­shylar bol­ǵandyqtan, oqyr­manǵa, ásire­se, balalarǵa baspadan shı­kili-pysyly ónimderdi jiber­meýge kúsh salatyn. Kez kelgen qalamgerdiń kez kelgen shy­ǵar­masy janashyr qoldan ótkennen keıin kitap bolyp b­asylatyn. Shyǵarmashylyq keńes­ter osy baǵytta jumys isteıtin. Balalarǵa arnalǵan kitaptar men kitapshalarǵa sýret salatyn, ony bezendiretin sý­retshilerdiń de baspada shy­ǵar­mashylyq keńesi bolatyn. Osyndaı judyryqtaı jumylǵan uıym­dastyrý ju­mystary, bıik talǵam kóbi­nese óz jemisin berip jatatyn.  Durysynda, balalardyń jas erekshelikteri, oılaý-qabyldaý qabiletteri qatań es­kerilip, ki­taptar júıeli túrde, serııa-serııa boıynsha, mek­tep jasyna deıingi ba­la­larǵa dep, bastaýy­sh synyp oqýshylaryna dep, orta synyp, joǵary synyp oqý­shylaryna dep shyǵarylýy kerek.  Balalar ádebıetiniń ózine tán erekshelikterin eskermese bolmaıdy. О́ıtkeni, ol jas erekshelikterine oraı sá­bıler ádebıeti, búldir­shin­der ádebıeti, orta býyn-jas­ós­pirimder áde­bıeti, jet­kin­shekter ádebıeti dep bó­linedi. Máselen, áli tili shyq­paǵan sá­bılerdiń ádebıeti olardy jan-janýarmen, tabıǵat kó­rinisterimen tanystyrýdan bastalsa, búldirshinder áde­bıetinde olardyń qabyl­daýyna laıyq­talǵan qyzyqty, shaǵyn sıýjetter kórkem túr­de aıtylady. Ár jastaǵy balalardyń qabyl­daýyna baılanysty óleń-áń­gimelerdiń sózderi qansha býyn­nan, sóılemi qansha sóz­den quralatyndyǵyna deıin eskerilýi tıis. Osynaý qara­paıym qaǵıdany bilmeıtin av­tor­dyń jazǵandary jas oqyr­manǵa túsiniksiz bolady. 2015 jyly Almatydaǵy «Eksklıýzıv KA» baspasy jas jetkinshekterge arnal­ǵan «Básire» atty eki tomdyq kitap shyǵardy. Bul jınaqta biraz jańsaqtyq ketken. Osy joldar avtorynyń «Tákap­par pil» atty ertegisin, Seıit­qul Ospanovtyń, Gúlzat Shoı­bekovanyń alty áńgimesin Marat Quldıbaıulynyń atyna jazǵan. Baspa basshylaryna telefon shalyp, qatelikterin aıtqansha eshteńe bilmegendeı tym-tyrys jatyp aldy. Qaıyra-qaıy­ra habarlasyp aıt­qan soń ǵana «tehnıkalyq jaǵdaıǵa baılanys­ty qate­lesip­piz» degen maǵynada «Ana tili», «Qazaq ádebıeti» apta­ly­ǵy arqyly shaǵyn habar be­rip, «jýyp-shaıdy». Oǵan da raqmet!..  Zań boıynsha, aqyn-jazý­shylardyń jazbasha túrdegi kelisimshartynsyz shyǵar­ma­laryn basýǵa esh baspanyń qu­qyǵy joq. Mundaı jıendik jasaý – urlyq! Muny kitapty qurastyrǵan jaýapty redaktor jáne baspagerler jaqsy biledi dep esepteımin... Shaǵyn maqalada jalpy áde­bıet, onyń ishinde balalar áde­bıe­tine qatysty qordalanǵan má­­­selelerdi jan-jaqty qam­typ, tú­gel tolǵap aıtý múmkin emes. Biz «osy kerek-aý» degen keı­­bir jaıt­­­tardy ǵana qaǵazǵa túsirdik... Dana halqymyz «Úlkenniń júzine bergenshe, balanyń birine ber» deıdi. Endeshe, táýelsiz elimizdiń bolashaǵy – balalarǵa arnalǵan mazmundy, mándi-ma­ǵynaly, jas oqyrmannyń rýhyn kóteretin tili shuraıly, jaqsy kitaptarymyz kóp bolsyn, aǵaıyn! 

Tolymbek ÁBDIRAIYM,  balalar jazýshysy

ASTANA