Qasıetti jaýqazyn

Osy gúl jerdiń betinde qashan jáne qalaı paıda boldy ózi? Álmısaqtan jetken ańyzdarǵa sensek, Shyrynǵa ǵashyq bolyp, jalǵan sózge senip, súıgenine qosyla almaı jartasqa soǵylyp ólgen Farhadtyń basynan aqqan qanynan ósip shyqqan desedi. Áfsana áfsanamen, al ǵalymdar jabaıy jaýqazyndar Soltústik Irannan bastap, Pamır taýlarynan asyp, Tıan-Shanǵa deıin saltanat qurǵanyn aıtady. Osy 10-15 mıllıon jylda jaýqazyn jyljyp otyryp Ispanııadan Marokkaǵa deıin jaıqalǵan. Al Iran ańyzdarynda jaýqazyn aıdahardan aqqan qannan ósip shyqqan desedi. Aǵylshyndardyń kóne ertegilerinde jaýqazyn qaýyzyna perishteler túneıtini áli kúnge deıin aıtylady. Parsy ádebıetinde «dıýlbash» degen ataýǵa ıe gúl tıýrban deıtin Shyǵys bas kıiminiń úlgisin eske salmaı ma?! Keıbir nanym-senimderde sary jaýqazynnyń qaýyzynda baılyq pen baqyt jasyrynyp otyrady-mys.

Qyzǵaldaqtyń «tórkini» – Qazaqstan

Qandaı derek kózderin aqtarsaq ta, jaýqazyn bir zamandarda qazaqtyń dalasynan tarap, Batys Eýropaǵa deıin baryp, qazir Gollandııa sııaqty elderdi en baılyqqa bólep otyrǵany týraly lám-mım demeıdi. Maqala túgili, kitap jazýǵa bolatyn aǵyl-tegil aqparattar leginde «tıýlpannyń tórkini» Qazaqstan ekeni aıtylmaıdy-aý, aıtylmaıdy. 

Esesine jáne eń qyzyǵy, 2014 jyly Elbasy osy Nıderland Koroldigine resmı saparmen barǵanda, jaýqazynnyń túp otany Qazaqstan ekenin gollandyqtardyń ózderi moıyndap, tipti gúldiń jańa bir surpyn «Prezıdent Nazarbaev» dep ata­ǵanyn bilemiz.  Aıtqandaı, burynyraqta Vashıngton­nan issaparmen kele jatyp, ústinen kúndiz ushaqpen kelip qonyp, abstraksııalyq kilem sııaqty áser qaldyratyn osy eldiń áýe­jaıynda jarty kún qamalyp otyryp, Gol­landııaǵa sózsiz qaıtadan oralýdy kókse­genimiz de esimizde. Sol tranzıttik jolaý­shyny qyzyǵy men qupııasyn ishine búk­ken bólek eldi armansyz aralasa degen tilegimiz táńirdiń qulaǵyna jetip, Amsterdamǵa da bir jol túsken-di.  Ishin armansyz aralaǵan adam túgili, tóbeden ushqan týrısti ózine magnıtshe tartqan eldiń ne qudireti bar ekenin osy elge joly arnaıy túsken jan birtindep túısinedi. Bul Gollandııany sulýlyǵymen kómkergen jaýqazynnyń qasıeti ekeni sózsiz. Ǵylymsyz-aq, bul memleketke qut bolyp kelgen qasıetti gúldiń túbi Qazaq­stan ekenin ishki túısikpen, eshqandaı ǵylymı dáıeksiz-aq uǵynýǵa bolar edi.  Áýejaıdan trapqa tabanyń tıgennen-aq, sizdi qushaq-qushaq jaýqazyndar satylyp jatqan býtıkter, jaýqazyn káde­syı­lary, jaýqazyn beınelengen kóı­­lek­kón­shekter qarsy alady. Kez kelgen tirlik­tiń tilin tapqan osynaý el jaý­qazyn­dy ǵalamdyq bızneske qaı zaman­da aınaldyryp úlger­genine ózińiz de tańǵalasyz. 

Týrıster kún saıyn mıllıondap aǵylǵan tarıhı kóshelerde jaýqazyn tuqym­darynyń túr-túri mıllıondap saty­lyp jatady. Ádemi qaǵaz qapshyqtarǵa salyn­ǵan tuqymdardyń ózi týrısterge taptyr­maıtyn tábárik. Tanysyńyz ben týysy­ńyzǵa tuqymdaryn syı retinde satyp alsańyz, kúnderdiń kúninde baq­shasynda jaıqalyp, sizdi sát saıyn eske alyp turary sózsiz. 

Jaýqazyn bazarlaryn aıtpaǵannyń ózinde, kez kelgen syılyq dúkenderinde týrısterge myńdap satylyp jatqan mata­dan tigilgen, aǵashtan jasalǵan jaýqazyn­dar kózdiń jaýyn alady. Sulýly­ǵyn ishine búkken bul gúldiń sýretteri de taptyr­maı­tyn syılyq. Qaıda qarasań da jaýqazyn, sómkelerge salynǵan sýretter, shynydan móldiretip quıǵan jaýqazyndar, tize berseń taýsylmaıdy. Búkil eldiń brendine aınalǵan qasıetińnen aınalaıyn qyzǵaldaq, osynshama qut bolarmysyń! Memlekettiń qazynasyna kún saıyn, sát saıyn mıl­lıondap quıylyp jatqan baılyqtyń bir bóligi osy eksporttalǵan gúlderden kelip jatqanyna shúbáńiz bolmasyn.  Al biz kúnderdiń kúninde osy taqy­rypqa qalam tartatynymyzdy túısingen bolarmyz, jaýqazyn dese únemi eleń etýshi edik. Tipti, bala kúnimizdiń eń jarqyn sýretteri de jaý­qazynmen baılanysty bolyp keledi eken.  Bizdiń ońtústik óńirlerde bala kúni­miz­de «maevka» degen úrdis bolýshy edi. 1 ma­myr kúni jurttyń bári taýǵa shyǵa­dy. Taýdan tús aýa ubap-shubap kele jat­qandardyń qolynda qushaq-qushaq gúl bolýshy edi. «Jaýqazyn» dep keıin áspettep aıtyp júrmiz ǵoı. Shyn máninde ony bala kúnimizde «qyz­ǵaldaq terýge barý» dep biletin edik. Al kádim­gi qyzǵaldaqty bári de «ıtqyzǵaldaq» deıtin. Aýyldyń irgesinde, kez kelgen aýlada tez gúldep, tez qýraıtyn, qoljetim jerdegi ıtqyzǵaldaqtyń qadiri, árıne jaý­qazyndaı emes. Ol jaýqazyndaı taýdyń bókterinde óspeıdi. 

Jaýqazyn jylnamasy

Burynyryqta jaýqazynǵa qatysty óte qyzyqty derek oqyǵanymyz da este. Qysqasy, jaýqazyn jaıly VI-VII ǵasyr­lardaǵy parsy ádebı shyǵarma­larynda da joldar kóp. Onyń ber jaǵynda birinshi ret Batys Eýropada, Portýgalııada 1530 jyl­dary alǵashqy jaýqazyndar otyr­ǵyzyla bastaǵan kórinedi. Shırek ǵasyr ótkende birinshi jaýqazyndar Soltústik Eýropaǵa da jetedi. Áıgili botanık Gesnerdiń aıtýynsha, Aýsbýrgke qyzyl jaýqazyn Ystanbuldan, ıakı Kappadokııadan barǵan. Al keıbir ádebıetter Antverpenge jaý­qazyndy flamandyq dıplomat Ole de Býıýbek jibergenin dáıekteıdi. Elshi Ole de Býıýbek 1554-1562 jyldary Túrkııada turǵan. Sol sııaqty Vızantııaǵa da jaýqazyn tuqymdary men uryqtary Avstrııa ımperatorynyń Túrkııadaǵy elshisi Ole de Býıýbek arqyly jetken. Ol jaýqazyn tuqymdarynyń úlken partııasyn 1554 jyly Venaǵa attandyrady. Eger Ertuǵryldyń urpaqtary túrikterdiń túp Otany – atajurty Qazaqstan ekenin eskersek, onda jaýqazyndardyń Batys Eýropaǵa, tipti búkil álemge qalaı tara­ǵanyn ańǵa­rý qıyn emes.  Sonymen, baıaǵyda oqyǵan sol bir maqa­laǵa qaıta oralyp kórelik. Aıttyq qoı, jaýqazynnyń biz bilmeıtin qupııa­lary da, qasıeti de mol. Qysqasy, osydan keıin Eýropaǵa jaýqazynnyń táj kıgen tań­daýly suryptary da birtindep bara bastaǵan. Qalaı barǵanyn, kim­der aparǵanyn táptishtep baıandap oty­rýǵa basylymnyń shekteýli jol­dary kótere qoımas. Alaıda, Osman ımpe­rııa­sy­nan jetken ǵajaıyp jaýqazyn túr­leri Eýropaǵa tez taraıdy. Túrik sul­tandarynyń súıikti gúliniń tuqymdary ýaqyt óte kele valıýta ornyna júrgenin, Eýr­opa­daǵy Qor bırjalarynda altynnan da joǵary baǵalanyp, aksııa retinde satyl­ǵanyn, ǵasyr spekýlııasııasyna aınal­ǵanyn tarıh umyta qoımas.

  Keıbir derekkózderge sensek, jaý­qazyn­nyń «Tulipa gesneriana» deıtin túri Gollandııada 1570 jyly paıda bolypty. Vızantııadan keıin áıgili seleksıoner K.Klýzıýs basqa da belgili botanıktermen birge Gollandııaǵa shaqyrtylady da, ol ózimen jaýqazyn tuqymdarynyń birneshe túrin ala barady. Búkil gollandyqtardyń «tıýlpanamanııamen» derttenetin kezi de osy tus. Jaýqazynnyń keıbir sırek suryptary 2 myńnan 4 myń florınge deıin saýdalanyp, bırjalarda onyń baǵasy sharyqtaı bastaıdy. Qysqasy, XVI ǵasyrdyń basynda gollandyqtardyń esil-derti jaýqazyn tuqymdaryn qolǵa túsirý bolady. Onyń baǵasy bırjalarda belgilenedi. 3 jyl ishinde 10 mıllıon florǵa deıin jaýqazyn túıinderi saýda­lansa kerek. Tipti, kóptegen óndiris­shiler baıyrǵy bıznesterinen bas tar­typ, jaýqazyn ósire bastaıdy. Máse­len, Amsterdamdaǵy áıgili bir syra­hana túgeldeı jaýqazyn tuqymyna aıyrbas­talady. Nátıjesinde, talaı adam óziniń barynan aıyrylady, endi bireýler en baılyqqa belshesinen batady. Jurtty «jyndy qylǵan» jaýqazyn aýrýynan qutqarý úshin memleket shara qoldanýǵa deıin májbúr bolǵany tarıhtyń enshisinde. Bul áýlekilik tek aǵylshyn baqtary keńi­nen tarap, jaýqazyn suryptary kóbeıe túsken tusta tyıylǵan.

Kórshimiz – myna Reseıge jabaıy jaýqazyndar burynnan belgili bolsa da, baqshalyq jaýqazyn túıinderi tek I Petr patshanyń tusynda 1702 jyly Gollan­dııadan barǵanyn aıtsaq ta, kóp jaıt belgili bolar edi. Knıaz Vıazemskıı, grafınıa Zýbova, P.Demıdov, graf Razý­movskıılar áýes­tengen, XIX ǵasyrǵa deıin baı-baǵlan­nyń baǵynda jaıqalǵan jaýqazyn tuqymdary árıne, ol zamanda arzan turmaǵan.  Jabaıy tabıǵatta ósip turǵan jaý­qazyn túrlerin ǵylymı turǵyda zert­teý tek XV ǵasyrda qolǵa alyna bastaǵan. Sol kezde Grekııa, Italııada, odan keıin Fransııanyń ońtústik óńirlerinde Dıde dep atalatyn túri men jasyl bo­lyp gúldeıtin (Tulipa viridiflora) surpy tabylǵan.  Parsy aqyny Hafızdiń jaýqazyn týraly «Onyń pák keremetimen tipti raý­shan gúli de talasa almaıdy» deıtin joldardan asyryp aıtý múmkin emes. Kóne bir jazbalarda «Bul gúldiń ısi joq, kádimgi taýys qusyndaı kórkem – án. Esesine jaýqazyn ádemi qaýyzymen, taýys qusy ǵajaıyp qanatymen tanyldy» deıtin joldar bar. Qysqasy, qansha jyrlasań da, suqtansań da jaýqazyn týraly aıtyp taýysý múmkin emes.  Aıtqandaı, biraz jyl buryn belgili qypshaqtanýshy ǵalym Aleksandr Gar­ka­vespen suhbattasa otyryp, túrki tilderiniń negizgi bóliginiń túptamyry – qypshaq tilinde osydan 700 jyl buryn Altaı men Dýnaı arasyn mekendegen halyqtardyń bári sóılegenin, olardyń seleksııamen qalaı aınalysqanyn baıan­daǵany bar. 2003 jyly ǵalymnyń «Qypshaq jazba muralary» degen qundy zertteýi jaryq kórgen bolatyn. Taǵdyrdyń talaı teperishin bastan ótkerip, tarıhtyń qatparlarynda kómeski­lenip qalyp ketken túrki halyqtary­nyń túrli boljamdy jazba tarıhy ǵylymǵa adal berilgen osy bir oqymystynyń arqasynda dáleldi derektermen dáıektelgen-di. Sonymen, bir ǵasyrlarda Altaı men Dýnaıǵa deıingi aralyqta saltanat qurǵan bizdiń ata-babalarymyzdyń tili jáne onyń jazba tarıhy týraly Aleksandr Garka­vespen búkpesiz syrlasa otyryp, joǵary­daǵy jemisterdi súıeginen qalaı aıyrý­dyń joldaryn túsindirgen-di. Ǵalym qypshaq­tardyń ǵylymmen de tereń aınalys­qanyn, máselen óte izdenimpaz A.Torosovıch deıtin saýdagerdiń jasyl raıhan gúlin, súıegi joq shabdaly men órik ósirýdiń ádisin búge-shigesine deıin baıandady. Bir qyzyǵy, seleksıonerler tájirıbesin sátti támamdaı kele: «Qudaımen tekserilgen» dep jazady eken. Mine, bul da bizdiń babalarymyz. Qan degen, jáı aǵyp jatqan sý emes. Yqy­lym bir zamandarda bul óner bizdiń de qanymyzda boldy. 

Tóre sózdiń túıini. Endeshe, toq­san aýyz sózdiń tobyqtaı túıini – jaý­qazynnyń túp Otany – Qazaqstan dep qur maqtanǵa salynǵansha, ony tórine shyǵaryp tájin kıdirip, qazaqtyń ózine qut qylyp qaıtarar kún týsa eken degen tilekpen, túrtki oılardy tógip otyrǵan jaıymyz bar.  Qazirdiń ózinde Qazaqstanda qyzǵal­daq­tyń 32 túri ósedi eken. Onyń ishinde 12 túri tek bizdiń elimizdiń topyraǵyna tán deıdi. Álemniń nebir baǵbandary baryn salyp, ómirge ákelgen jaýqazynnyń sırek túrleri endi bizge jersinbeıdi dep áste oılaýǵa bolmas. Botanıkterimiz ben istiń jaıyn biletin bıznesmender kúshterin biriktirse, kóz­diń jaýyn alǵan jaýqazyn ózimizdiń keń-baıtaq dalaǵa en baılyq ákeleri sózsiz. 

Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan» ALMATY