– Elaman, jeńis qutty bolsyn! Áseriń qalaı? «Barys» atanǵanyń sezilip jatyr ma?
– Quttyqtaýyńyzǵa rahmet! Dál qazirgi áserimdi sózben aıtyp jetkizý qıyn. О́ńim emes, túsim sııaqty. Áli sene alar emespin. Biraq, «Barys» atanǵan kúnniń ertesine kúni boıy BAQ ókilderine suhbat berip, ary-beri shapqylaǵanyma qaraǵanda «Qazaqstan barysy» atanǵan sııaqtymyn (kúlip).
– Bokstan Olımpıadanyń eki dúrkin kúmis júldegeri Ádilbek Nııazymbetov Olımpııa oıyndarynan keıin bir áriptesimizge bergen suhbatynda «Jýrnalıster syıaqymyzdy suraıdy da, densaýlyǵymyzdy suramaıdy» dep renishin bildirgen bolatyn. Men seniń syıaqyńdy emes, densaýlyǵyńdy suraıynshy?
– Ádilbek aǵamyzdyń sóziniń jany bar. Osyǵan deıin de menen suhbat alǵan áriptesterińizdiń kóbi «syıaqyńdy ne isteısiń?» dep surap jatyr. Sizden basqa eshkim densaýlyǵymdy suraǵan joq. Aldymen, sizge alǵysymdy bildirip qoıaıyn. Qudaıǵa shúkir, densaýlyǵym bir qalypty. Keshegi týrnırde jaraqatsyz, aman-esen beldesip shyqtym. Endi, aýylǵa, ata-anamnyń janyna baramyn. Soǵan qýanyp turmyn.
– Oqyrmandarǵa otbasyń, óziń týraly tolyq aıtyp ótseń?
– Men Qyzylorda oblysy, Qarmaqshy aýdanynda 1995 jyly dúnıege keldim. Otbasym áli kúnge deıin Qarmaqshyda turady. Al ózim qazirgi tańda Almaty qalasyndaǵy Qazaq týrızm jáne sport akademııasynda oqımyn. 4-synyptan bastap kúrespen aınalysa bastadym. Qarmaqshy aýdanynda sportty bastaǵanda dzıýdo men qazaqsha kúresti qatar alyp júrdim. Eki sport túrinen kezek-kezek aýdandyq, oblystyq, respýblıkalyq jarystarǵa qatysyp turatynmyn. 10-synyptan bastap Almatyǵa aýystym. Oqýymdy, daıyndyǵymdy sol jaqta jalǵastyryp kelemin. Qazir Áskerılerdiń ortalyq sport klýbynyń namysyn qorǵap júrmin.
– Jalpy, áýletińde, ata-tegińde balýandar bolǵan bolar? Tula boıyńdaǵy bul kúsh kimnen daryǵan?
– Tarıhymyzǵa kóz júgirtsek, ata-babamyzdyń rýhy myqty, árqaısysy batyr, bilekti bolǵanyn bilemiz. Menińshe, ár qazaqtyń balasy batyr, balýan bolýǵa laıyqty. Áýlettegi týystarymnan balýandyq qasıet darydy dep aıta almaımyn. Degenmen, kúrestegi eń alǵashqy bapkerim ákemniń aǵasy boldy. Sol kisi meni kúreske aparyp, osy sportqa baýlydy. Kúrestiń alǵashqy álippesin de úıretti. Al «Qazaqstan barysy» týrnırine meni Darhan Almahanov aǵam baptady. Osy kisilerdiń arqasynda osyndaı joǵary nátıjege qol jetkizip júrmin.
– «Qazaqstan barysyndaǵy» sen jeńgen bes balýannyń qaısymen kúresý qıynǵa soqty?
– Shynymdy aıtsam, eshkimdi bólip-jarǵym kelmeıdi. Qarsylas atanǵan balýandardyń barlyǵy myqty boldy. Barlyǵy «Barys» ataný maqsatynda Astanaǵa jınaldy. Bozkilemge men de, olar da jeńemin dep shyqqan bolatyn. Degenmen, Muhıt Tursynovpen ótken beldesýimde azdap tolqynys boldy. Qalaı bolar eken, uta alamyn ba eken degen úreı bolǵanyn jasyrmaımyn. О́ıtkeni, buǵan deıin Muhıt aǵamyzben eki ret kezdesip, ekeýinde de utylyp qalǵan bolatynmyn. Osy beldesýdegi bar maqsatym esemdi qaıtaryp, Muhıt aǵamdy jeńý boldy.
– Senimen shyqqan qarsylastarynyń bári beldesý kezinde jaraqat alyp qaldy. Bul da bir tásil me, álde kezdeısoqtyq pa?
– Biz barlyq balýanmen bozkilemde qarsylas bolǵanymyzben, kilem shetinde aǵaly-inili baýyrlarmyz. Qansha jerden qarsylas bolsaq ta, ókshelerin basyp kele jatqan áriptes-aǵalaryma eshqashan jamandyq tilemeımin ǵoı. Sol sııaqty aǵalarymnyń jaraqat alyp qalýyn beldesý kezindegi kezdeısoqtyq dep qaraǵan durys shyǵyr.
– Bıylǵy týrnırde kil barystardy jeńdiń. Olardyń kúresý tásiline arnaıy daıyndalǵan da bolarsyń? Sen úshin kimniń bási bıik boldy?
– Fınaldyq básekege qatysqan barlyq balýanǵa birdeı daıyndaldym. Sebebi, árqaısysy óz aımaqtarynyń úzdigi. Barlyǵy «Barys» atanýǵa úmitker balýan bolatyn. Sondyqtan, bireýine daıyndalyp, ekinshisine daıyndalǵan joqpyn dep aıta almaımyn.
– 2011 jyly «Jas barys» týrnırin utqanyńdy bilemiz. «Qazaqstan barysy» atanamyn degen maqsat sol kezden bastalǵan bolar?
– Árıne, 2011 jyly «Jas barysty» utqan soń aldyma «Qazaqstan barysyn» utýdy maqsat qyldym. Bul týrnırdi utý búgingi kúni qazaq kúresindegi barlyq balýannyń armany ǵoı. Osy rette, qazaq kúresiniń osyndaı aıtýly dodasyn uıymdastyrǵany úshin «Qazaqstan barysy» qazaq kúresin damytý qorynyń tóraǵasy, federasııa prezıdenti Arman Shoraev myrzaǵa úlken alǵysymdy aıtqym keledi. Sondaı-aq, uıymdastyrýshylarǵa da alǵysym sheksiz. Ulttyq kúresti ulyqtaýǵa arnalǵan jobanyń ǵumyry uzaq bolsyn dep tileımin.
– Fınaldaǵy qarsylasyń Ulan Rysqul kezinde Qyzylorda oblysynyń atynan týrnırge qatysty. Sol kezde Ulanmen oblystyq irikteýde joldaryń túıisti me?
– 2011 jyly «Jas barysty» utqan soń «Qazaqstan barysynda» baǵymdy synap kórgim keldi. Biraq, bapkerlerim áli jassyń dep eresekter arasyndaǵy iri dodaǵa qatysýǵa ruqsat bermedi. Sóıtip, byltyr ǵana «Qazaqstan barysyna» qatysýǵa ruqsatyn berip, týrnırdiń irikteýine 2016 jyldan bastap qatysa bastadym. Ol kezde Ulan aǵamyz óziniń týǵan jeri Almaty oblysyna aýysyp ketken edi. Oblystyq irikteýde aǵamyzben bozkilemde beldeskenimiz joq. Al, týrnırdiń fınalynda tuńǵysh ret jolyǵyp, jeńiske jettim.
– Bıyl nelikten oblystyq emes, áskerıler arasyndaǵy irikteýge qatystyń?
– Almatydaǵy Áskerılerdiń ortalyq sport klýbynda (SSKA) jumys isteıtin bolǵandyqtan, sol jerdegi aǵalarym «Ásker barysyna» bizdiń klýbtyń atynan kúresseń dep usynys bildirdi. Men SSKA-da sarbaz emes, eki mezgil jattyǵý jasap, bilim alyp júrgen stýdent sportshy bolǵandyqtan jarysqa qatysyp, kúshimdi baıqaǵym keldi. Negizi, eki jaqtyń irikteýi de ońaı emes. Dese de, Qyzylordada birge daıyndalyp, kúresip júrgen qanshama dostarym, baýyrlarym bar. Solarmen aqyldasyp, ártúrli irikteýden baǵymyzdy synap kórýge kelistik. Sóıtip, men «Ásker barysynyń» irikteý kezeńine qatystym. Olar Qyzylordada oblystyq irikteýge qatysty.
– Joǵaryda dzıýdo men qazaq kúresin qatar alyp júrdim dep qaldy ǵoı. О́zińe qaı sport túri qolaıly?
– Eki kúrestiń de ózine tán erekshelikteri bar ǵoı. Degenmen, qazaq kúresi jaqyndaý. Sebebi, dzıýdoǵa qaraǵanda qazaq kúresinen joǵary nátıjege qol jetkizip jatyrmyn.
– Qazaq kúresi jaqsy ǵoı. Degenmen, sońǵy ýaqytta dzıýdoda aýyr salmaqtaǵy qazaq jigitteri osaldyq tanytyp júr. Bolashaqta dzıýdomen shyndap aınalysyp, nege bıikke shyqpasqa?
– Iá, buıyrsa dzıýdodan úlken nátıjelerge jetýge múmkindik bar. Qazir ulttyq quramanyń aýyr salmaqtaǵy múshesimin. Meniń salmaǵymda birinshi nómirli Erjan Shynkeev aǵamyz bar. Burynǵyǵa qaraǵanda, dzıýdoda qazir múmkindikter kóp. Qazaq balýandary sheteldiń balýandarymen teńdeı kúresýge tolyq áleýeti bar.
– Kelesi jyly da «Qazaqstan barysyna» qatysatyn shyǵarsyń. Beıbit Ystybaevtiń rekordyn jańartqyń kelmeı me?
– Buıyrsa, kelesi jyly irikteýsiz qatysamyn. Maqsatym – Beıbit aǵamnyń rekordyn jańartý. Adamnyń istegenin basqalar da qaıtalaı alady ǵoı. Sol maqsatqa jetý úshin erteń-aq jattyǵýǵa kirisýge daıynmyn.
– Aldaǵy josparlar qandaı bolmaq?
– Alda dzıýdodan álem chempıonaty, Azııa birinshiligi bar. Sonymen qatar, Olımpıadaǵa lısenzııa beretin «Grand Slam», Gran-prı týrnırleri de kútip tur. Qudaı qalasa, «Qazaqstan barysymen» toqtap qalmaımyn, basty maqsattarymnyń biri – Olımpıadany utý. Armanym da Olımpıada shyńyn baǵyndyryp, kók týymyzdy bıikte jelbiretý. Asqaq arman jolynda aıanyp qalmaı, barlyq kúshimdi, mol múmkindigimdi paıdalanýǵa tyrysamyn. Áli de ózimniń kemshilikterimmen jumys isteımin, úzdiksiz jattyǵýym kerek.
Áńgimelesken Álı BITО́RE,
«Egemen Qazaqstan»