Salmaǵy úlken, qatpary qalyń. О́ıtkeni, tikennen gúl ósirip, zahardan bal alyp otyrǵan elder bar. Al bizdiki «qaraǵaıda qyryq butaq, bireýi ǵana qamshyǵa sap» degen mánis emes pe?! Álmısaqtan shól jaǵalap emes, kól jaǵalap qonatyn elmiz. Tabıǵattyń tal besiginde terbelip, qorshaǵan ortamen bite qaınasqan qazaqtyń «Keýdesi túkti Jer-ana, qut daryt ta, jarylqa!» degen tilegin Qudaı bere salǵan. Egistik pen mal sharýashylyǵyn bylaı qoıǵanda, tórt mezgilde de túrlenip, túlep sala beretin, týrızmge suranyp turǵan jer jannaty jeterlik. Túrki áleminiń tórindeı Altaıdan Alataýǵa deıingi záý-zańǵarlar, Kaspııden Balqashqa deıingi kókshýlan aıdyndar, qaharly qaǵanattar kózindeı Ulytaýdan Qarataýǵa deıingi tarıhı keseneler, sýy da, nýy da em, aýasy saf taǵy qansha qymbat ta kórikti oryndar elimizde barshylyq. Iаǵnı, otandyq týrızmniń asyǵy alshysynan túsýine qajetti tabıǵat syıy da, tarıh syıy da kóp. Bul Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasyndaǵy «Týǵan jer» qaǵıdattarymen de qabysatyn qarqyndy ósý ústindegi sala. Endeshe ishki týrızmdi damytýdaǵy izdenisimiz qandaı, irkilisimiz nede? Osy saýalǵa jaýap izdep kórelik.
Býrabaı
Álbette, arqan boıy jerdiń, tusaý boıy jaqyndyǵy bar. Búginde Býrabaıdyń kúni ońynan týdy. Bul túsinikti de. Elordaǵa eń jaqyn kórikti tabıǵat aıasy – Kókshe jerinde. Ágárákı, Alataý jaqyn bolsa, astanalyqtar Alataýdyń shyrshaly shyńdaryn da toltyrar edi. О́ıtkeni, qalanyń qandaı ǵalamat ǵımarattary bolsa da, jaratylystyń bir pushpaǵyna jetpeıdi. Búginde Býrabaıǵa jetý qıynǵa soqpaıdy. 250 shaqyrymnan astam aınadaı avtodańǵyldy jeńil kólikpen basyp ótýge, 2-3 myń teńge aralyǵyndaǵy taksımen jetýge, sondaı-aq avtobýspen 1300 teńge shamasynda, poıyz nemese «elektrıchkamen» 1000 teńge kóleminde barýǵa bolady. Almatydan Kókshetaýǵa aptasyna úsh márte ushaq qatynaıdy. Otandyq týrızmniń belsendi nasıhatshysy, saıahatshy-bloger Marfýǵa Shapııan jaqynda áleýmettik jelidegi paraqshasyna Býrabaıdaǵy demalys týraly birqatar maǵlumat jarııalaǵan eken. Blogerdiń aıtýynsha, Býrabaıǵa jetip alǵannan keıin demalys aımaǵyn erkin aralaýǵa eń qolaıly kólik velosıped kórinedi. Al aqyly jaǵajaılar adam basyna 800 teńgeden alady. Áıgili Jumbaqtasqa qaıyqpen barýǵa bolady. Qaıyqty jarty saǵatqa jalǵa alý quny – 3 myń teńge. Oqjetpes pen Kókshetaý shyńdaryna shyǵý úshin arnaıy ekspedısııalar uıymdastyrylady. Sondaı-aq Abylaı han alańy atty tarıhı eskertkish ornyna kelýshiler kóp. Aınalasynda kádesyılar satylady. Bıyl etnoaýyl da osy han alańynda boı túzegen. Sol sııaqty Kenesary úńgiri de Býrabaıǵa barǵan jan kórýi tıis tarıhı oryndardyń biri. Jer sáýleti – ormannyń qaraǵaı ańqyǵan aýasymen tynystaǵannyń ózi nege turady?! Onyń syrtynda dámi til úıirer áıgili Kókshetaý balmuzdaǵy da bar. Al qonaq úı baǵalary 10 myń teńgeden bastalsa, demalys bazalary 3-4 myń teńgeden bastap qabyldaıdy. Sonymen birge Abylaı han atyndaǵy tarıhı-ólketaný mýzeıin aralaýǵa bolady.
Altaı
Jazýshy Talasbek Ásemqulov jazǵandaı, qaraǵaıdan qaraǵaıǵa sekirgen tıini jerge túspesten uly muhıtqa deıin jetetin ný ormandy Shyǵys Qazaqstan jeri týraly maqtanyshpen aıta alamyz. «Bul mańaıdyń ádemiligi Eýropadaǵy Shýetsarııa taýlarynan anaǵurlym ilgeri. Shýetsarııa ózine Shýetsarııa, Qazaqstannyń ishinde Altaıdan ádemi jer joq. Altaı – jerdiń jumaǵy, Altaı – bizdiń jer. Altaıda bolǵan adamda arman joq!» dep jazǵan edi bir ǵasyr buryn Smaǵul Sádýaqasuly óziniń «Qazaqstan» atty maqalasynda. Rasynda, Altaıdan ádemi jer joq. О́zender órnektegen ólkede Ertisińizdiń ózi Qara Ertis, Aq Ertis, Joǵarǵy Ertis, Tómengi Ertis bolyp san qubylyp aǵady. Jol-jónekeı Zaısan kóline quıyp, qaıta aǵyp shyǵady. Áý bastaǵy bastaýy – Marqakóldiń bıigindegi muzart taýlardaǵy Jetiqaba ózenderi. Bylaı barsańyz, Buqtyrma men Turǵysyn ózenderi jatady jon arqasy jaltyrap. Muztaýdan bastap Búrkit taýy deısiz be, Tarbaǵataı jaılaýy deısiz be, qııa betkeıi jazdyń ózinde kirpigińizge qyraý qatyratyn ár zańǵardyń bir ataýy, ózindik bolmysy bar. Olardy biriktirip turǵan ortaq ataý – Altaı. Bir ózin tórt memleket enshilep jatqan adamzattyń altyn besiginiń biri Altaıda Qazaqstannyń qıyr shyǵystaǵy Glýbokoe, Zyrıan, Katonqaraǵaı, Kúrshim aýdandary men Rıdder qalasy ornalasqan. Osylardyń ishinde, ásirese, Katonqaraǵaıdyń týrıstik áleýeti zor. Aýdanda kóptegen pantymen emdeý ortalyqtary men shıpajaılary qyzmet kórsetedi. Altaıdyń asaý buǵylary bir jyl kótergen shańyraqtaı múıizderindegi bar qýatyn shıpajaıǵa aǵylǵan týrısterge «tartý» etedi. Onyń denge, tánge shıpasy týraly áńgime álbette bólek. Tipti, jer betindegi jaratylys sulýlyǵyn seziný úshin de bir sát bul ólkege bet burýǵa bolady. Oblys ortalyǵy О́skemennen Katonqaraǵaı aýdanyndaǵy shıpajaılarǵa deıin shamamen 300-400 shaqyrym jol júresiz. Eger Qalba taýy jaǵymen baratyn joldy tańdasańyz, Buqtyrmadan parom arqyly ótesiz. Al Zyrıan aýdanymen júrseńiz, Altaıdyń bas aınaldyrar serpantınin tamashalaýǵa múmkindik alasyz. Qalaı degende de, qos qaptalyńyzdan qalmaıtyn ásem tabıǵat alys jolda jalyqtyrmaıdy. «Rahman qaınary», «Nurbulaq» sııaqty shıpajaılardyń ekonom klasty nomeri táýligine ár adamǵa 18 myń teńgeden aınalady. Bul shıpajaılardy qymbatsynsańyz, otbasylyq demalys orny retinde Altaıdyń bir silemi Qalba taýynyń ishindegi Shybyndykól, Sibe kólderiniń jaǵalaýyndaǵy nemese Buqtyrma jaǵasyndaǵy demalys aımaqtaryn tańdaýyńyzǵa bolady. Qaraǵaıly qalyń jynys, taýdyń tunyq, sabat sýy munda da bar.
Alakól
Qazaqstannyń injý-marjanyna balanatyn bir jer – Alakól. Bul kóldiń sýy janǵa maıdaı jaǵar jumsaqtyǵymen, tánge shıpa bolar mıneraldarymen de áıgili. Qýanarlyǵy, jyl saıyn Alakóldiń týrıstik áleýeti ulǵaıyp keledi. Byltyr Shyǵys Qazaqstan oblysy ákimdiginiń qoldaýymen jaǵalaý jaǵdaıy qatań baqylaýǵa alynyp, buǵan deıin beı-bereket jatqan jaǵajaı birshama retke keltirildi. Jergilikti bıýdjetten jarty mıllıon teńgeden astam qarjy bólinip, demalys aımaǵy abattandyryldy. Jolǵa asfalt tóseldi, avtoturaqtar salyndy, kishigirim saıabaqtar boı kóterdi, jarlaýyt jaǵalaý qorshalyp, kórer kózge kórikti bola tústi. Qazirgi kezde jaǵalaý nópir halyqqa toly. Bul keleshekte kóldiń kelesi kezektegi jaǵalaýyn bas jospar negizinde júıeli damytýdyń qajet ekenin jáne onyń jaqyn jyldarda atqarylýy tıistigin kórsetedi.
Alakólge búginde túrli baǵytpen jetýge bolady. Ortalyq qalalardan aýdan ortalyǵy Úrjarǵa deıin ushaqpen jetýge múmkindik bar. Biraq bul ushaqtarǵa bılet tabý qıyn ári maýsym kezinde tym qymbatqa túsedi. Al poıyz Alakóldiń batys jaǵalaýyndaǵy jaǵajaıǵa ǵana jetkizedi. Sondyqtan, eń durysy, avtobýs pen avtokólik. Árıne, joldyń jaǵdaıy áli tolyq sheshimin tapqan joq. О́skemen men Semeı nemese Taldyqorǵan arqyly kelseńiz de, ózińizden buryn kóligińizdiń jaǵdaıyn ýaıymdaýmen bolasyz. Iаǵnı, kóldegi ınfraqurylymdy damytýǵa birinshi kedergi – jol máselesi.
Ordaly Ońtústik
Árıne, joǵarydaǵy nysandardyń týrıstik maýsymy tym qysqa qaırylatyndyqtan da ınvestısııa salýǵa qulyqsyzdyq bar shyǵar. Biraq, túptiń túbinde bul mekender álemge áıgili týrıstik klasterge aınalatynyna senim mol. Al elimizdiń ońtústigi kúnshýaq klımatyna sáıkes tirshiligi qyzý qaınap jatqan óńir. Sonyń ishinde, baǵzydan jetken kóne qalalar men qorǵandardyń oryndary, izderi, áıgili keseneler men kúmbezder arheologııalyq-tarıhı týrıstik baǵyttarǵa baı ekenin kórsetedi. Esik, Talǵar, Talhız, Taraz, Saýran, Otyrar, Túrkistan sııaqty ertedegi qalalardyń ornyn kórý, kóne tarıh kómbesinde qalǵan ata-baba mádenıetimen tanysýdyń ózi bir ǵanıbet qoı.
Oıdan oı botalaıdy. Qarataýdan boılap, Qazyǵurttan jaılap, О́gemge deıingi ońtústiktegi jer bederiniń de ózindik sán-saltanatyn baıqaı bermeımiz. Aldyńǵy jyldary Qytaıdyń Shyńjan ólkesindegi Shaǵantoǵaı aýdanyna saparlap barǵanymyzda Barlyq jotasynda 200-ge tarta gúldiń qaýyz jarar kezinde ishki Qytaıdan týrıster aǵylyp, gúl festıvalin uıymdastyratynyna tánti bolǵan edik. Bizde de jer jannaty – Jetisýda, tipti, alysqa barmaı-aq Taldyqorǵan men Almaty qalalary arasyndaǵy joldyń qos qaptaly mamyr men maýsym aılarynda qyp-qyzyl jaýqazynǵa tunyp turady. Osy bir ǵalamat kórinis te týrısterdi tartýǵa paıdalanýǵa bolarlyqtaı. Ońtústiktiń Túlkibas aýdanynda Shubaıqyzyl atty jer bar. Shubaıqyzyl dese shubaı qyzyl. Bıyl osy aýdanda shymqaı qyzyl gúlderdiń fotofestıvali uıymdastyryldy. Keleshekte de sýretshiler pleneri, sheteldik saıahatshylar men jýrnalıster basqosýy ótkizilip jatsa, el men jerdiń nasıhatyn arttyra túsetini sózsiz.
«Eldiń quty beleńde, sýdyń quty tereńde» degendeı, týrızmge tilenip turǵan tamasha jerlerimiz kóp. Biraq, aıdy etegińmen jaba almaıtynyńyz, kúnniń kózin balshyqpen sylaı almaıtynyńyz syqyldy jalań maqtanmen de alysqa uzamaıtynymyz anyq. Bári ózimizden, óz baǵamyzdy ózimiz baǵalamaýdan týady. «Paıdasyz bult teńizge jaýady» degendeı, qaltamyz qampaısa shet el asýǵa qumarmyz. Árıne, ishki týrıstik nysandarda zaman talabyna saı salynǵan qonaq úılerdiń baǵasy qaltaǵa qymbatqa túsetini jasyryn emes. Týrısterdiń kóńili osy úshin de qalyp jatady. Biraq, sýǵa tolmas shóldegi shuqanaq syqyldy sarqyla berýge sebep joq. О́zen kólge, kól elge quıady. Otandyq týrızmge quıǵan qarjy jyldar óte kele ınfraqurylym bolyp ózimizge qaıtady. Aıtalyq, týrızmdi jolǵa qoıǵan Grekııaǵa jyl saıyn 20 mıllıon týrıst keledi eken. Ishki jalpy ónimniń 15 paıyzyn týrızm beredi. Bıyl Bolgarııada jyl basyndaǵy eki aıda týrısterdiń kelýi 19 paıyzǵa kóbeıgen. Al Túrkııa álemde tanymal týrıstik baǵyttar boıynsha altynshy orynda tur. Iаkı, týrızm degenimiz – tyń óris, tyń kiris. Sondyqtan, Antalıa asyp, Kemer jaǵalarda, Dýbaıda dýman qurar aldynda bir sát elimizdiń jaqut-jaýharlaryna da nazar aýdarǵanymyz abzal.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»