Adamı kapıtaldy qalyptastyratyn faktor – bilim

EýrAzEQ bilim mınıstrleri jasaǵan túıin osyndaı boldy Eýrazııa ekonomıkalyq qaýymdastyǵynyń Integrasııalyq komıteti janyndaǵy Bilim jónindegi keńesiniń 20-shy otyrysy jáne akademııalyq utqyrlyq problemalar boıynsha halyqaralyq semınar Qazaq eliniń elordasynda ótti. Bul jıynǵa EýrAzEQ bilim mınıstrleri: Qazaqstan Respýblıkasynan – B.Jumaǵulov, Reseı Federasııasynan – A.Fýrsenko, Belarýs Respýblıkasynan – S.Maskevıch, Qyrǵyz Respýblıkasynan – Q.Sadyqov, Tájikstan Respýblıkasynan – A.Rahmonov qatysty. Alǵashqy sózdi Baqytjan Jum­aǵu­lov alyp, 1994 jyly Máskeý ýnıversıtetinde Prezıdent Nursultan Na­zar­baevtyń «Eýrazııalyq odaq» tujy­rym­da­masyn jarııa etkenin, alǵashqy kezde bul ıdeıanyń baıybyna barmaǵandar­dyń bolǵanyn, onyń bir sebebi, sol tusta ekonomıkalyq reformalardyń árqılylyǵy bel alyp turǵanyn, tipti bul bastamaǵa senimsizdik tanyt­qan­dar­dyń tóbe kórsetkenderin aıta kelip, keıin qoldaýshylardyń kóbeıgenin alǵa tartty. Shynynda, bul ıdeıanyń negizi ótken ǵasyrdyń 20 jyldarda qalanǵany málim. Onyń arqaýyn salǵandar G.Vernadskıı men L.Gýmılev bolǵany belgili. Sodan beri 100 jylǵa taıaý ýaqyt ótken edi. Búginde eýrazııalyq ıntegrasııa týraly sózden iske kóshtik. Qazirgi ýaqytta memleketaralyq mehanızmder jumys istep jatyr. Naqtylaı tússek, Eýrazııalyq ekonomıkalyq qaýymdastyǵy, Ujym­dyq qaýipsizdik shart uı­ymy, Keden odaǵy. Endi biryńǵaı ekonomıkalyq keńes ómirge keletin bolady. Osylardyń bári ha­lyq­tar­dyń, onyń ishinde Reseı, Qazaqstan, Belarýs, Tájikstan, Qyrǵyzstan memleketteri bas­shy­larynyń jigerli eńbeginiń arqa­syn­da júzege asyp otyr. Bul ozyq ıdeıanyń kósh­basynda tur­ǵan Nursultan Nazar­baev­tyń kóregendigi jáne kótergen basta­ma­larynyń múltiksiz iske asýy onyń pas­sıo­narly tulǵa ekenin sózsiz dáleldeıdi, dedi B.Jumaǵulov. Ol budan keıin elimizdegi bilim berý isi boıynsha atqarylyp jatqan jumystarmen áriptesterin habardar etti. О́tken ǵasyr­dyń 90-shy jyldaryndaǵy aýyr kezeńde júzdegen balabaqshalardyń jabylyp qal­ǵanyn, qazir sonyń ornyn toltyrý úshin zamanǵa saı balabaqshalardyń kóptep sa­lynyp jatqanyn, Elbasy tapsyrmasyna oraı «Balapan» baǵdarlamasynyń jumys istep jatqany týraly naqty dáıekter keltirdi. Sonyń biri retinde mektepke deıingi uıymdardyń sany 41 paıyzǵa óskenin, mektepke deıingi balalardy qamtý kór­setkishi 55 paıyzǵa, aımaqtarda bul 90 paı­yzǵa jetkenin tilge tıek etti. 2020 jyly respýblıka boıynsha bul jumys 100 paıyz oryndalatynyn da meńzedi. Sol sekildi memlekettik-jekemenshik áriptes­tik tetigi de iske qosylyp jatqanyn, orta bilim berý júıesinde 12 jyldyqqa kóshýge baılanysty biraz jumystardyń atqa­ryl­ǵanyn aıta kelip, Nazarbaev zııatkerlik mektepteriniń jelisi álemdik úrdiske saı bilim berýdiń jańa tetikterin ázirlep, iske asyrýda. Bıyldan bastap bilim sapasyna memlekettik baqylaý vertıkali engizildi. Orta jáne kásiptik-tehnıkalyq bilim berý qyzmeti jergilikti organdardyń quzy­re­tin­de qaldy. Pedagog mártebesin kóterýge erekshe kóńil bólýdemiz. Jalaqynyń ósýi­men qatar, muǵalimderdi qaıta daıarlaý men biliktiligin arttyrýdyń jańa júıesi jasalýda. Joǵary oqý oryndarynda bolashaq pedagogtardy daıarlaýǵa talaptar kúsheıdi. Bul ultymyzdyń zııatkerlik áleýetin art­tyrýǵa negiz bolady, degen mınıstr 9 mem­lekettiń ókilderi qatysqan halyqaralyq semınarda jahandaný zamanyndaǵy adamı kapıtal erekshe mańyzǵa ıe ekenin jetkizdi. Adamı kapıtal – ınnovasııalyq ekono­mı­ka men bilimdi damytýdy aıqyndaıtyn faktorǵa aınalyp otyr. Endeshe, adamı kapıtaldyń negizgi faktory bilimde ja­tyr. Sońǵy jyldary álemdik tájirıbe kór­setkendeı, joǵary bilimde jetekshi ba­ǵyttardyń biri – akademııalyq utqyr­lyq­ty damytý, degen B.Jumaǵulov, TMD el­deriniń arasynda Qazaqstan birinshi bolyp mamandardy bakalavr-magıstr-doktor PhD júıesi boıynsha úsh deńgeıli daıyndaýǵa kóshkenine, «Bolashaq» baǵdarlamasy boı­yn­sha atqarylyp jatqan jumystarǵa toq­ta­lyp, ótken jyldan beri álemdik úrdiste bilim bere bastaǵan Nazarbaev ýnıver­sıtetiniń jetistikterimen tanystyrdy. Bul bilim ordasyndaǵy oń qadamdar birte-birte otandyq ózge de joǵary oqý oryn­da­ryn­da júzege asatynyn, stýdentterdiń ishki jáne halyqaralyq akademııalyq utqy­r­lyǵyn memlekettik qoldaý tetigi engizilgenin alǵa tartty. Bizdiń Bolon prosesine enýi­miz, soǵan saı tıisti zańnama qabyl­daýy­myz, EýrAzEQ sheńberinde baılanys ornatýymyz akademııalyq utqyrlyqty da­mytýǵa jol ashty, dedi Baqytjan Tur­synuly. EýrAzEQ Bas hatshysynyń oryn­ba­sary Murat Musataev bes memlekettiń bilim salasyn basqaryp otyrǵan mınıstr­lerdiń bul basqosýy der kezinde bolyp jatqanyn, bilim men ǵylym salasynda biliktilikpen jumys isteý qashanda óz jemisin beretinin atap ótti. Al Keńeske tóraǵa­lyq etken Reseıdiń bilim mınıstri Andreı Fýrsenko oqý isindegi reıtıng týraly óz oıyn ortaǵa salyp, bul stýdentterge de, muǵalimderge de, ata-anaǵa da qatysty ekenin bildirdi. Ol sonymen birge bilim standarty týraly da oı qozǵady. Belarýs Respýblıkasynyń bilim mınıstri Sergeı Maskevıch utqyrlyqty damytý jáne qaı ýaqytta da bilim berý birinshi kezekte tu­rýy tıis ekenin, básekelestik ekonomıkada ǵana emes, bilimde de bolý qajettigin atasa, Qyrǵyzstannyń bilim mınıstri Qanat Sadyqov bilim sapasyndaǵy biregeılik tý­raly óz baılamyn jurt talqysyna usyn­dy. Jıynda bilim baǵdarlamalaryn ózara taný, bilim týraly qujattar, EýrAzEQ-tegi ǵylymı dáreje men ǵylymı ataq má­seleleri, ǵylymı kadrlardy ázirleý, kredıttik oqytý modeli, akademııalyq ulttyq máseleler qozǵaldy. Munymen qatar mınıstrler birlesken málimdemege qol qoı­dy. Onda bilim júıesi ıntegrasııasyn ári qaraı jalǵastyrý, bilim qyzmetin úı­les­tirý jónindegi ulttyq zańnama negizderin úndestirý, normatıvtik-quqyqtyq aktilermen almasý jóninde ortaq kelisim aı­qyndalǵan. Halyqaralyq semınarda Eýrazııa ke­ńistigi elderiniń joǵary oqý oryndarynda bilim alýshylardyń akademııalyq, utqyr­lyq problemalary jóninde tájirıbe al­ma­syp, aımaqtyq yntymaqtastyq strate­gııa­sy qarastyryldy. Negizgi talqylanǵan máseleler ECTS tıpi boıynsha ulttyq kredıtter júıesin engizý, akademııalyq utqyrlyqty júzege asyrý máseleleri bol­dy. Semınar joǵary oqý oryndary rektorlarynyń Taraz deklarasııasyna qol qoıý rásimimen aıaqtaldy. Alqaly jıynnyń sońynda bes mem­lekettiń bilim mınıstrleri baspasóz más­lı­hatyn ótkizip, BAQ ókilderiniń suraq­taryna jaýap berdi. Onda kóterilgen basty másele álemdik bilim keńistigine kirý barysyna oqý júıesindegi túıtkil­der­di birlese otyryp sheshý jumystary alǵa tartyldy. Ásirese, ózge memleketterdiń joǵary oqý oryndarynda bilim alǵan aza­mattardyń dıplomyn taný, stýdentter men oqytýshylar almasý, ǵalymdardyń álem­dik deńgeıdegi eńbekterin bilim úrdisine birlikte qoldaný jaıy sóz boldy. Sondaı-aq, buryn ortaq bilim keńistiginde bolǵan elderdiń arasyndaǵy jaqsy úrdisterdi jalǵastyrý, ósip-órkendeý bıigin dáıek­teı­tin ortaq reıtıng qalyptastyrý jaıyn da tilge tıek ete kele adamı kapıtaldy qalyptastyratyn basty faktor – bilim degen baılamdaryn nyq bildirdi. Súleımen MÁMET, Sýretterdi túsirgen  Orynbaı BALMURAT.