Áleýmettaný saýaldama júrgizýmen bitpeıdi

– Qazaqstannyń damyp, ósip-órkendep kele jatqany Elbasy Jol­da­ýynda jan-jaqty aıtyldy. Áleýmettaný – qoǵam­nyń damý zań­dylyqtaryn jan-jaq­ty qam­tıtyn ǵylym. Biraq, osy sala Qazaq­standa qar­qyndy damydy dep aıta qoıý qıyn. О́ıtkeni, elimizde kásibı áleý­met­taný­shylar az. Kerek deseńiz, «Áleý­met­taný­shylardyń jumysy saýal­n­ama júr­gizý» dep túsinetinder de joq emes.

– Ras, áleýmettaný qoǵamnyń damý zańdy­lyq­taryn jan-jaqty qamtıdy, al «Eli­miz­de bilikti áleýmettanýshylar az» degen pikirińizben kelispeımin, áriptes­teri­mizdiń bul baǵyttaǵy eńbegin joqqa shyǵarýǵa bolmas.

Árıne, qoǵamdyq ǵylymdar ishinde áleýmettanýdyń alar orny erekshe. Áleýmettanýshy mamandardyń jumysy tek saýalnama júrgizýmen shektelmeıdi, aıasy óte keń. Bizge júktelip otyrǵan ne­giz­gi bir basty mindet – áleýmettik zert­teý, ıaǵnı áleýmettik kókeıkesti máseleni she­shýge baǵyttalǵan zertteý. Ol úshin áleý­met­taný aqparattary jınaqtalady, ony óń­dep, taldaý júrgiziledi. Munyń osy ǵylym­ǵa tán ózindik tásilderi men aıryqsha ádis­teri bar. Aldymen zert­­teletin obekt bel­gilenedi. Ol áleý­mettik top nemese jeke mekeme, ál­de ujym bolýy múmkin. Áleý­met­taný­shylar jı­nal­ǵan alǵashqy derek­ter­di sta­tıstıkalyq kórsetýlermen salys­tyra­dy, arnaıy baǵdarlamalarda óńdeıdi, zertteý qory­tyndylary bo-ıynsha esep jasaıdy. Zert­teý taqyryby bolǵan kókeı­kesti máse­­leniń sheshý joldary men shara­la­ryn, tásil­derin usy­nady. Sondyqtan áleý­met­taný boıynsha zert­teý júrgizýdiń aıa­sy óte keń.

 – Zertteý júrgizý barysynda álem­­dik trend bolyp otyrǵan tehno­lo­­gııa­larǵa basymdyq beriletin shy­ǵar?

– Árıne, mindetti túrde. Elbasynyń Jol­daýynda aýqymdy aqparattar almasý jaıly aıtylýy da jaıdan-jaı emes. Bul – úlken, aýqymy keń ǵylym. Búginde áleý­mettaný ǵylymynda basymdyq tanyta bastaǵan álemdik trend – «Big Data» tehnologııasy. Áleýmettanýshy-ǵalym, Kolýmbııa ýnıversıtetiniń professory Ýotts Dýnkan «Big Data» áleýmettanýshylar úshin erekshe serpin, jańa betburys ákeledi degen edi. Sol shyndyqqa aınaldy.

– «Aýqymdy málimet» degennen shy­­­ǵa­­dy, ol bizdiń qoǵam úshin, qazaq­­stan­dyq áleýmettanýshylardyń zert­­­teýi úshin qan­shalyqty mańyzdy dál qazirgi sátte?

– Bul saýalyńyzǵa málimetterdi keltire otyryp jaýap bereıin. Máselen, osydan alty jyl buryn álemdegi aq­parat­tyń kólemi 1 zettabaıtty qura­ǵan bolatyn. Qazir – 4,4 zettebaıt. Ǵalym­dardyń pikirin­she, 2020 jylǵa deıin bul kórsetkish 44-ke deıin artady. Kólemi 10 esege kóbeıedi degen sóz. Facebook-qa 20 sekýnd saıyn 2,7 mıllıon sýret, ár mınýt saıyn YouTube-ke 100 saǵat beınematerıal salynady.YouTube, Facebook, VKontakte áleý­met­tik jelileriniń mıllıardtaǵan qoldaný­shy­lary bar, bir mezette orasan aqparat qol­danysta bolatynyn baǵamdaý qıyn emes. 

Sonymen qatar, tutynýshylyq segmentte de málimetterdiń kóp kólemi jı­naq­­talýda. Bul aqparattar bıznes úshin de óte mańyzdy. Jańa zamandaǵy bıznes mo­delderdi qurastyrýdyń negizi de osy aqparattyq keńistik bolmaq. Jyldan jylǵa aqparat artyp jatyr.

– Sonda «Big Data» tehnologııasy ar­qy­ly málimet jınaqtaýdyń qaınar kózi ne?

– Beınebaqylaý kameralary, telefon men smar­tfondar, bankomattar men GPS tre­ker­leri, roýterler men kompıý­ter­ler­degi IP adresteri, statıstı­kalyq málimet­ter qory jáne taǵy basqa qaınar kózder bar.

– Bul málimetterdi jınaqtap, qorytý­dyń ózi úlken kúsh emes emes pe? Jáne sol aqparattardyń barlyǵy kádege asady dep oılamaımyn...

– Iá, onyńyz ras. Barlyq máli­­met­­terdiń bar-joǵy 22 paıyzy ǵana paıdaly. Qalǵan aq­parattar, túsinikti til­men aıtqanda, «qoqys». Taǵy bir derek aıtaıyn, búkil aq­pa­­rat­tyń tek 5 paıyzy óńdeledi. Qazir aq­­pa­­rat­tardy óńdeý salasynda úlken báse­ke­­les­tik paıda bolýda. Atalǵan tendensııa­lar kóp kó­lemdegi aqparat massıvterin óń­deý teh­no­logııalaryn qajet ete bastady. Bul na­ryq­ta qazirdiń ózinde úlken silkinis paı­da bol­ǵanyn atap kórsetýge bolady. Ony aı­qyn mysaly AQSh-taǵy prezıdent saılaýy nátıjesi men Brexit tóńiregindegi pikirtalas.

– «Big Data» boıynsha, «Egemen Qa­zaq­stan» gazetiniń oqyrmandaryn qyzyq­ty­ratyndaı qandaı mándi málimetter aıta alasyz?

– Aıtaıyn. Álemdegi málimetter qo­ry­­nyń 90 paıyzdan astamy sońǵy eki jyldyń enshisinde. Qazir ár mınýt sa-ıyn 204 mln elektrondy hat jiberilip, 1,8 mln laık basylady. Facebook áleýmettik jelisine ár mınýt saıyn 200 000 fotosýret júkteledi, 278 000 tvıtterlik silteme jarııalanady. 

Internette bir mınýtta 570 jańa saıt paıda bolady. Tipti «Big Data» tehnologııasy búginde qylmystyq isterdi ashý maqsatynda da qoldanyla bastady. О́ıtkeni, basqa ádistermen salystyrǵanda «Big Data» úsh ese naqty boljaý jasaı alatyn áleýeti bar ekendigin dáleldedi. Mysaly, Facebook áleýmettik jelisindegi 68 laık/lúpil qoıǵan adamnyń jeke bas málimetteri anyqtalady, áleýmettik jelidegi qoltańbasy boıynsha zertteý ulǵaıǵan saıyn nátıjeleri de kúsheıedi.

 Bıyl «Big Data» ındýstrııasynyń qu­ny 5 esege – 54,3 mlrd AQSh dollaryna deıin ósedi dep josparlanýda.

«Big Data» arqyly birqatar qýat­ty elder qoǵamdyq suranystaryn qamta­masyz ete bastady Mysaly, Avstralııa «Big Data» júıesin tótenshe jaǵdaılar saldaryn joıý men qaterli jerlerdi anyqtaýǵa, nuqsan kólemi men jol jaǵdaıyn jáne halyq­qa qandaı kómek kórsetý qajet ekenin anyq­taýǵa paıdalanady. AQSh úkimeti «Big Data»-ny densaýlyq salasynda, qaýipsizdikti qamtamasyz etý men bilim salasynda qol­danysqa engizdi.

Japonııa 2016 jyldan bas­tap «úlken málimetterdi» stıhııalyq qaýip-qater aımaǵy boljanǵan aýdandardan turǵyndardy kóshirý maqsatynda engize bastady. Kórshiles Reseı «Big Data» tehnologııasyn qoǵamdyq-saıası úrdister men saılaýaldy boljam jasaýda keń qoldanýda. Ásirese, Sankt-Peterbýrgtegi Eýropalyq ýnıversıtet professory Vadım Volkovtyń basshylyǵymen «Big Data» málimetteri óndelip, qoldanysta erekshe nátıje berýde.

«Big Data»-ny ePolice atty eý­ropalyq joba kıberqylmysty, adamdar saýdasy jáne nasha saýdasynda qoldanýda. «Big Data» salasynda Situation-Aware Public Security Evaluation (SAPE) qytaılyq platforma qaýipsizdik deńgeıi boıynsha vıdeobaqylaýlardy qoldanady. «Big Data» málimetterin suryptaý boıynsha tehnologııalar áleýeti adamdar toptasqan oryndardy nazarǵa alyp, senimsizdik tanytqan adamdardyń is-áreketi arqyly bolashaq qylmyskerlerdi anyqtaýǵa bolady.

T-Systems kompanııasy «Big Data» salasyna qatysty máselelerdi zertteý-men aınalysýda. Qazir Batys elderi men AQSh kompanııalary «Big Data»-ǵa aqsha salýǵa daıyn. Osy salany damytýǵa úlken resýrs­tar jumsalýda. Tek Úkimet tarapynan ǵana emes, bıznes ókilderi de kóp kólemde qarjy salyp, osy salany ıgerýde.

Qazirgi tańda memlekettik sektor, energııa tasymaldaýshylar, bank sektory, saqtandyrý kompanııalary osy salada kósh bastap keledi. Mamandardyń pikirinshe, kóptegen damyǵan elderde bıznestiń 64 pa­ıy­zy úlken kólemdegi aqparattardy óńdeýge daıyn. Qazir «Big Data» qyzmetimen aınalysatyn kompanııalar sany artyp keledi. Alaıda, olar shaǵyn nemese orta kompanııa­lar. Onyń ústine saladaǵy qajetti tehnologııa quny qymbat. Biraq, aldaǵy 5-10 jylda operasııalyq kuny birneshe ese tómendeıtini anyq. Keleshekte ǵylym men bızneste, memleketik basqarýda «Big Data» júıesiniń orny zor bolmaq. 

– Qazaqstanda she?

– L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıve­rsıteti bul baǵytta «Big Data» tehnologııalary negizin­de áleýmettaný mamandyǵy boıynsha dok­toran­týralyq bilim baǵdarlamasyna «Bıg Data: new perspective for sociology» atty aǵylshyn tilindegi tańdaý pánin engizgen bolatyn. 

«Big Data» tehnologııasyn 2018 jyldan keń qoldaný josparlanyp otyr. Osy ar­qy­ly kompanııalar bolashaqta aldyńǵy orynǵa shyǵatyny qazirdiń ózinde boljanýda.

Áńgimelesken   Ǵalym Omarhan, «Egemen Qazaqstan»