Pazyryq kilemi

Pazyryq qorǵandary – Reseı Federa­sııasy Taýly Altaı aımaǵy, Ulagan aýdany jerinde, teńiz deńgeıinen 1600 metr bıiktikte ornalasqan saqtar dáýirinde turǵyzylyp, máńgi muzdaqta búlinbeı saqtalǵan bes úlken oba. Qorymdy ǵalymdar b.z.b. V-III ǵasyr úlesine jatqyzyp júr. Mundaǵy toń-muzdaqtyń arqasynda tabıǵı balzamdalǵan adam múrdesi men metall, teri, bylǵary, aǵashtan jasalǵan buıymdar jaqsy saqtalǵan. 

Sonyń biri – biz kórgen kilem. Bul buıym qorymnyń besinshi obasynan tabylǵan: kólemi 4,5 h 6,5 metr, qalyńdyǵy 3 mm. Túpnusqasy qazir Sankt-Peterbýrgtegi Kýnstkamera qorynda saqtaýly. Kilemge rekonstrýksııa jasaǵan sheberler onyń tula boıyn qalpyna keltirý úshin qyrǵyz baýyrlarymyz qalpaq jasap kıetin juqa aq kıizdi paıdalanypty. Odan keıin kilem bederindegi naqyshtardy baıyrǵy stıldik úlgisi men eski boıaýyn saqtaı otyryp, aınytpaı jasap shyqqan.

Zertteýshi S.I.Rýdenkonyń paıym­daýynsha, kilem sándik buıym retinde saltanatty saraıdyń qabyrǵasyna ilinip, kósem qaıtys bolǵan soń ony jerleý rásimine paıdalanǵan, sońynda múrdeniń qasyna qoıylǵan arba men tórt jylqynyń ústine japqan dese, ekinshi bir zertteýshi M.P.Grıaznov, kilem kósemdi jerleýge deıin onyń múrdesin ýaqytsha saqtaıtyn ǵuryptyq sahna-shatyrdyń ishine qoıylǵan máıittiń jabyntyǵy degendi alǵa tartady.

 Rasynda Altaıdyń qaqaǵan qarly qysynda tońdy qazyp sahna-zırat turǵyzý qıyn. Sol sebepti, qysta ómiri úzilgen adamdy kún jylyǵanǵa deıin ýaqytsha jerleý rásimin atqaratyn jasandy-zırat kóp ólkelerde bertinge deıin saqtalyp kelgenin bilemiz. Ekinshi oqymysty osyny meńzep otyr.  1970-shi jyldary «Esik» qorǵanyna júrgizilgen qazba-zertteý jumystary barysynda «Altyn adam­nyń» astyndaǵy aǵash edenge tóselgen  kilem bol­ǵan. Alaıda,  kilem shirip ketip, alǵashqy qalpy saq­tal­­maǵan. Odan basqa taǵy bir eskerer dúnıe, Paz­y­ryq ki­lemindegi oıý-órnek atrıbýttary «Esik» qor­ǵa­ny­nan ta­bylǵan qoldanbaly zattyq buıymdar stılimen uq­sas­tyǵy.

Osy oraıda eske túsedi, basqa jaqty bilmeımin, bizdiń elde áli kúnge deıin máıitti kilem nemese syrmaqqa orap shyǵa­ra­dy. Bul rásim sonaý saq dáýirinen beri jal­ǵasyp kele jatqan úrdis emes pe eken?!

Beken Qaıratuly,

"Egemen Qazaqstan"

Sýretti túsirgen  Orynbaı Balmurat,  «Egemen Qazaqstan»