Tulǵa tegeýrini

Máskeýde VGIK-tiń (Bú­kil­­­odaq­tyq memlekettik kıne­matografııa ınstıtýtynyń)  bi­rin­shi kýrsynda oqyp júrmiz. Ins­tıtýtqa deıin «Qazaqfılmniń» ta­bal­dyryǵyn attap úlgergen Satybaldy Narymbetov, Sa­par Súleımenov pen Iztóle Izma­ǵanbetova, ózimizdiń Oraz Rym­janov joǵaryraq kýrstarda oqı­dy. 1969 jyldyń qazan aıy.  Jataqhanaǵa qazaqstandyq stýdenttermen jolyǵýǵa «Qazaq­fılm» kınostýdııasynyń dırek­tory Kamal aǵa Smaıylov pen kór­kem­dik je­tekshisi Sháken aǵa Aı­manov ke­ledi degen habar zý ete qaldy. Abyr-sabyr daıyndalyp, tómengi qabattaǵy sabaq bólmesine dastarqan uıymdastyrýǵa kirisip kettik. Kimdiki ekeni esimde joq, dombyra daıyndap qoıdyq (Sháken aǵa surap qalsa dep). Ol kezde ınstıtýttyń barlyq kýrstaryn qosqanda Qazaqstannan jıyrmadan astam stýdent oqıtynbyz. Osynsha qaýym bolyp qazaq kınosynyń taǵdyr-tizginin qolyna ustaǵan eki aǵamyzdy ystyq yqylaspen qarsy aldyq. Kamal aǵa keshimizdiń tizginin birden qolǵa aldy da, esh­bir resmı  sarynsyz jaımashýaq áń­gimege aınaldyrdy. Qazaq kıno­synyń ahýaly, jańalyqtary tý­ra­­ly, stýdentterdiń tezirek bi­tir­­­­­gen­­derin qa­laıtyndyqtaryn ja­­­syrmaı aıtty. Úlken bólme­niń esigi jabylmaıtyn, basqa res­­pýb­lı­kadan oqıtyn dostarymyz,       ký­r­s­­tas­tarymyz  qyzǵanyshpen sy­ǵa­­lap, qarap ketip jatqandaryn kó­­rip otyrdyq. Árıne, Sháken aǵa­myzdyń áıgili «Jıyrma besi» de shyrqaldy, qysqasy, bir tamasha, kórikti májilis ózimizdi meı­lin­she baqytty sezindik! Kerek­tigińdi bildirip, ár stýdenttiń aty-­­jó­nin su­rap, alyp jatqan ma­man­dyǵynyń qanshalyqty qajet­tiligine toqtalǵan áńgime bolsa, qaı­tip qýanbasqa, maqtanyshqa bó­len­beske?! Eki zańǵar aǵamnyń bir­ge bolyp, qatar júrgenderin kór­genimniń alǵashqysy da, sońǵysy da osy edi! Biraq sol bir kesh ekeýi­niń bir-birine qanshalyqty uq­sas ekendigin, qazaq kınoónerine jan­darynyń qanshalyqty ashıtynyn me­niń sanama óshpesteı sińirip ket­ti.

Kamal aǵamyzdyń asyl mine­zi men adamı qasıetteri keıingi kez­­­­de­­sý­lerde aı­shyqtala tústi. Ara­­­las­qan kisiler onyń qolynda (qol­­tyǵynda) bir býma gazet jú­re­tinin biledi. Olar «svejıı» ga­zet­ter. Sonda jylt etken jańa­lyq bola qalsa, aǵa ony qaǵyp alyp jumysyna paıdalana qoıa­tyn. Kóptegen fılmderdiń taqy­ryptary da sondaı sátterde týyn­daıtyn. Kóp qyrly qalamgerligi men aǵylta sóıleıtin sheshendigi qo­samjar. Biz 1971 jyly kınoıns­tıtýtyn bitirip kelgender (oǵan de­ıińgiler men keıingiler de) Ka­mal aǵany ózimizdiń ustazymyz dep esepteımiz. Sebebi Búkil­odaqtyq kınematografııa ıns­tıtýtynyń tabaldyryǵynan qa­zaq balalary súrinbeı ótý úshin Ka­mal Seıitjanuly 1966 jyly «Qa­zaqfılm» kınostýdııasy jany­nan arnaıy daıyndyq kýrsyn uıym­dastyrdy. Onyń negizgi maqsaty – qazaq  úmitkerleriniń kınoóneri týraly túsinikteri men uǵymdaryn máskeýlik, lenıngradtyq abı­týrıentter dárejesimen teńes­ti­rý boldy. Osy maqsatty júzege asyrýshylar etip Kamal aǵa belgili óner tarıhshysy Lev Varshavskıı men aıtyp otyrǵan ınstıtýttyń tú­legi, kınodramatýrg Vıtalıı Star­kovty taǵaıyndady. Bir jyl­­­­­dan keıin olardyń qataryna BMKI-di (VGIK-ti) jańa bitirip kel­­­gen kınodramatýrg Lavrentıı Son qosyldy. Bul daıyndyq kýrsy syrt­kózder úshin «ssenarııler daıyn­daıtyn sheberhana» dep atal­­dy, óıtkeni daıyndyq kýrsy de­gen qurylym qurý múmkin emes-ti.

Osy jerde aıta ketetin bir jaı, sol jyly (1966 j) atalmysh ıns­­tıtýttyń mýltıplıkasııa re­jıs­sýrasyn 43 jasynda bitirip «Qa­zaq­fılmge» Ámen Qaıdarov ke­ledi. Kamal aǵa kópten kútken sý­ret­shi-rejısserdi qushaq jaıa qar­sy alady, biraq  óndiriske onyń al­ǵashqy «Qarlyǵashtyń quıryǵy ne­ge aıyr?» fılmin qurastyrmaly túsirilimderdiń jańa túrlerin ıgerý izdenisteri dep jiberedi. Nege olaı?! Keńestik josparlyq júıede aýytqý degen bolmaıtyn. Mine, kınoóneriniń bolashaǵyn tereń túsingen Kamal aǵa osy eki ma­ńyzdy isti «astyrtyn» jol­dar­men bastaǵan bolatyn! Qar­jy­lyq erejeniń buzylǵany 1967 jy­ly qazaqtyń alǵashqy mýlt­fılmi «Qarlyǵashtyń quı­ryǵy ne­ge aıyr?» degen fılm shyq­qan­da ǵana belgili boldy. О́ner qýa­­nyshy revızordyń dabylyn es­tirtpedi! Bıyl qazaq ónerindegi bul eleýli oqıǵaǵa 50 jyl! Ekranǵa shyǵa sala qanaty qataımaǵan «Qarlyǵash...» álem ekrandaryna uıa salýǵa ushty. О́mirin qazaq anı­masııasyna baǵyshtaǵan Ámen aǵa­myz­dyń atyn álemge tanytty, qa­­­­zaq ba­la­larynyń Atasy etti. Le­­nıngrad qalasynda ótken Búkil­odaqtyq kınofestıvaldyń ekinshi júldesin, Nıý-Iork halyqaralyq fes­tıvaliniń «Qola Praksınoskop» de­gen júldesin jeńip qaıtty. Fılm ASIFA (Álem anı­ma­tor­lary qaýymdastyǵy) she­shi­mimen álemniń «Úzdik fılmder» tizimine engizildi. 92 jastan asyp dúnıe salǵan Ámen Qaıdar aqsaqal – óziniń eńbegin emes, Kamal aǵanyń kınodaǵy osy erligin árqashan umytpańdar dep ósıet aıtyp ket­ken edi.

Kamal Smaıylov «Qazaq­fılm­ge» jetekshilik etken jyl­dar­dy «qazaq kınosynyń altyn dá­ýi­­ri» deýge bolady. Birinshiden, «Qazaq­fılmniń» basshylyq koman­dasy úsh alyp adamnan turdy: olar – ka­pıtannyń ózi, joǵaryda atap ótil­gen kórkemdik jetekshi Shá­ken Kenjetaıuly Aımanov já­ne kıno­stýdııanyń bas redaktory Oljas  Omaruly Súleımenov! Kıno­óndiristiń bas shtaby dep esepteletin ssenarlyq redaksııalyq kol­legııada Asqar Súleımenov, Ilııas Esen­berlın, Ánýar Álimjanov, Ákim Ta­razı, Saıyn Muratbekov, Qa­lı­­han Ysqaqov, Telman Jan­uza­qov, Aman­taı Sa­taev sııaqty ja­zý­­­shy­lar, Ol­ga Bondarenko, La­v­­ren­­tıı Son sııaqty bilikti kıno­dra­matýrgter qyzmet etti. Bul jyl­dary qazaq kınoóneriniń negizgi kon­sep­týaldy ulttyq dástúrleri men baǵyttary qalyptasty,  qazaq kıno­óneriniń túrleriniń negizin qa­laýshy rejısserler eńbek et­ti: kórkemsýretti fılmderdiń atalary – Sháken Aımanov, Sultan Qojyqov, Májıt Begalın, Abdolla Qarsaqbaev, Shárip Beısembaev, derekti fılmderdiń atalary – Oraz Ábishev, Gennadıı Novojılov, Emır Faık, t.b. jáne qazaq anımasııasynyń negizin qalaýshy Ámen Qaıdar.  Al endi kıno­stýdııanyń kórkemdik ke­ńesi degenińiz halqymyzdyń ke­meń­gerleriniń keńesi sııaqty bo­la­tyn, onyń tórinde Ǵabıt Músi­repov, Álkeı Marǵulan sııaqty uly­lar otyratyn. Osynyń bárin uıym­dastyrýshy da, úılestirýshi de, baǵyt-baǵdarlaryn jasap, alǵa qaraı ilgeriletýshi de Kamal aǵamyz bolatyn.

1970 jyly Kamal aǵa taǵy bir ǵa­jap oıyn iske asyrdy.

Aldymen Búkilodaqtyq kınema­tografııa ınstıtýtynyń (VGIK-tiń) rek­tory Groshev Aleksandr Nı­ko­laevıchtiń aldynan ótip, keıin sol kez­degi KSRO Kınematografııa jó­nindegi memlekettik komıtettiń tóraǵasy Romanov Alekseı Vla­dımırovıchpen kelisip, Búkilodaqtyq kıne­matografııa ınstıtýtynda arnaıy qazaqstandyqtarǵa arnalǵan kınoakterler daıarlaıtyn kýrstyń ashylýyna sebepker boldy. Qazaqtyń 12 qyz-jigiti oqyp bitirgen ol kýrsty ataqty Chapaev rólin oryndaǵan Andreı Andreevıch Babochkın basqardy. Bul másele týraly Qazaqstannyń basshysy Dinmuhamed Ahmetuly Qonaevqa aıtady. Sóıtse Dımekeń aǵamyz Romanovpen jaqyn dos eken, ol kisi birden telefon shalyp, Alekseı Vladımırovıchten osy máseleni sheshýge múmkindiktiń bar-joǵyn suraıdy. Másele kelisiledi, tek «Kamal Smaıylov maǵan kirip shyqsyn» – deıdi máskeýlik kıno­basshy. Keıinirek Dımekeń Kamal Seıt­janulynyń ótinishimen Roma­novpen taǵy sóılesedi, bul jo­ly áńgime «Atamannyń aqyry» fılmi­niń eki serııalyq nusqasyn qabyldaý týraly bolǵan eken. Bul kúnder qazaq kınosynyń basyna qara bult tónip kele jatqan kúnder edi ǵoı. Fılm jaqsy baǵamen qabyldanady... biraq, birneshe kúnnen keıin Sháken aǵamyzdy Máskeý qalasynda mashına qaǵyp, qazaq kınosynyń «atamany» mert boldy... 

1971 jyldyń tamyz aıyn­da alty jigit: Baýyrjan Nóger­bek, Oraz Rymjanov, Serik Raı­baev, Bolat Omarov, Maksım Sma­ǵu­lov jáne men Búkilodaqtyq kıne­matografııa ınstıtýtynyń dıplomyn «kóterip» «Qazaqfılm» kınostýdııasyna saý ete qaldyq. Maksım Smaǵulovtan basqa be­seý­miz aldynda sýretshi, kıno­re­jısser, qazaq anımasııalyq kıno­synyń atasy Ámen Ábjanuly Qaıdardyń bizben júrgizgen nası­hat jumystarynyń arqasynda mýl­tı­plıkasııalyq birlestik tó­ńi­reginde toptastyq. Maksımniń Kamal aǵamen dostyqtary erek­sheleý edi, oǵan, tipti, óndiristiń orta­synan «oıyp» bir bólme berip kınostýdııanyń ishinde tu­rýǵa ruqsat etti (májbúr boldy de­gen oryndy shyǵar). Bizder shy­damdylaý boldyq pa, álde ádep saqtadyq pa, Kamal aǵanyń turǵyn jaı máselesi boıynsha mazasyn resmı túrde ǵana alatyn bolyp, páter jaldap jumysqa ki­ri­sip kettik. Kamal aǵa – meni mýl­tı­plıkasııa birlestigine dı­rektor, Baýyrjandy redaktor etip Ámen aǵaǵa kómekke jiberdi. Se­rik, Bolat, Oraz kınostýdııanyń túsi­rý toptaryn jaǵalap óndiriske aralasyp ketti. Kadrlar tapshy kezde bizdiń toptyń kelýiniń eleýli oqıǵa bolǵanyn Kamal aǵa ylǵı da maqalalary men baıandamalarynda atap aıtyp júrdi.

Negizgi kınostýdııanyń ju­my­sy, árıne, kınoóndirisi. Bul ja­ǵy­­­­nan Kamal aǵa kınostýdııany bas­qarǵan jyldar óte nátıjeli bolǵany týraly joǵaryda qulaq­qaǵys ettik. Fılmderdiń birazyn atasaq, ózi de belgili bolady: «Qyz Ji­­bek», «Atamannyń aqyry», «Ata­­meken», «Mánshúk týraly án», «Ar­ty­myzda Moskva», «Taqııaly pe­ri­shte», «Qarash-Qarash oqıǵa­sy», «Kókserek», «Shoq pen Sher», t.b.

Biz «Qazaqfılmde» eńbek ete bas­­ta­ǵanda Kamal aǵany par­tııa­nyń Ortalyq Komıtetine bó­lim meń­ge­rýshisiniń orynbasary qyz­metine aýystyrdy. Kóp uzamaı, 1973 jyly Qazaq KSR memlekettik kınematografııa komıtetine tóraǵa bolyp Kamal aǵamyz kınoǵa qaıta keldi. Sol kezde áskerden oralǵan meni birden Memlekettik komıtet apparatyna bólim jetekshisi etip aýys­tyrdy (bolashaqta kınostýdııa bas­shylyǵyna jiberý maqsaty bar eken). Bul jerdegi qyzmet te óte qy­zyqty boldy. Kollegııa mú­shesi – komıtettiń Bas redaktory Qal­taı aǵa Muhamedjanovpen, bel­gili synshy Saılaýbek Juma­bek­pen, belgili jýrnalıst, búgingi Má­ji­lis depýtaty Saýytbek Ab­drahmanovpen qyzmette júr­dik. Bul kezde Qazaqstan Kıne­mato­grafıster odaǵynyń birinshi hat­shysy, komıtettiń kollegııa mú­shesi – Ákim aǵa Áshimov (Tara­zı). Shynynda, «Qazaqfılm» kıno­stýdııasynyń máseleleriniń mem­lekettik  (respýblıkalyq) deń­geıindegileri osy jerde sheshilip oty­rdy desem qatelespespin. Kamal aǵa­nyń tulǵalyq qasıetteriniń tamasha bir tuǵyry – ol kisiniń sheksiz optımıstiginde bolatyn. Qal­taı men Ákim aǵalardyń dra­matýrgııalyq sheberlikteri men Kamal aǵamen dostyq qarym-qaty­nastary qazaq kınosyn kóterýge bary­n­sha jumyldyrylǵandyǵynyń kýá­gerleri ári sol mádenı maı­dan­nyń sarbazdary boldyq.

Ol kezde legıoner deıtin sóz qol­da­nysta joq edi ǵoı, biraq qa­zaq kıno tolqynyn údetýge shaqy­­ryl­ǵandar ishinde Andreı Mıhalkov-Kon­chalovskıı («Mánshúktiń áni» fılmi ssenarııiniń avtory), Bolat Mansurov («Qulager») boldy, tipti qyrǵyz baýyrlarymyzdyń ózderine de súıengen kúnder este ǵoı: Tolomýsh О́keev («Kókserek»), Bolot Shamshıev («Qarash-qarash oqıǵasy»). Ssenarlyq redaksııalyq kollegııaǵa da belgili jazýshylar tartyldy: Oljas aǵamyz Jazý­shylar odaǵyna, Ákim aǵamyz Kınematografıster odaǵyna  ket­kende Ábish Kekilbaev, keıinirek Tólen Ábdikov shaqyryldy. «Qa­zaq­­fılm» kınostýdııasynyń bas­­shylyǵyn jańartý máseleleri de oqtyn-oqtyn kún tártibine qo­ıy­­lyp otyrdy, Kamal aǵa ózi dı­rek­torlyqtan ketkende Tóleý­han Kenjebaev, keıin Ǵabdolla Qa­se­nov, Ázirbaıjan Mámbetov stý­dııany basqardy. Sondaı bir lep kezinde meni de Ǵabdolla Qa­senovke birinshi orynbasar etip taǵaıyndady. Bul 1974 jyl bo­la­tyn, jasym 26-ǵa jańa tol­ǵan! Bul da Kamal aǵanyń bir táýe­kelshildiginiń kórinisi. «Fa­mı­lııań Tá­ýe­kel ǵoı, táýekel! Ba­rasyń!» dep buıryqqa qol qoıdy. Sol kún­nen bastap «Qazaqfılm» stý­dııa­synyń basshylyǵynda 17 jyl is­teppin.

Kamal aǵanyń qyzmeti aýysyp turdy. Biraq kınoónermen baıla­nysyn úzbedi. Úkimet appara­tynyń mádenıet bóliminde, telera­dıokomı­tet tóraǵalyǵynda, par­tııa­nyń Ortalyq Komıtetiniń má­de­­nıet bóliminiń meńgerýshisi bol­­ǵanda da. Bir ǵajaby, Kamal aǵa  qan­daı joǵary laýazymda júrse de, qandaı kabınette otyrsa da kishi­peıildiliginen, kisi­ge juǵys­tyǵynan jańylǵan emes. Ol kisige oryntaqta shirenip otyryp alyp sheshim qabyldaý jat bolatyn. Qashanda qyzmettesterimen aqyl­dasyp, máseleni kóp talqysyna sa­lyp sheshetin. Árqashan qara­maǵyndaǵylarǵa kómektesýdiń jo­lyn izdeıtin. Bir aıtqan ótinishiń ol kisiniń árqashan oıynda júretini tańyr­qatatyn. Kezdesip qalsań, seniń sol máseleńnen bastaıtyn!

Kamal Smaıylov Dımash aǵa Qonaevtyń ónerge degen erekshe qamqorlyǵynyń arqasynda oıyna alǵan maqsattaryna qol jetkizip otyrdy deýge bolady. Oqýdy biti­rip keletin jas mamandar úshin ot­basylyq jataqhana, mamandar turatyn birneshe kópqabatty úıler saldyrdy. «Qazaqfılm» shaǵyn aýdanyndaǵy Sh.Aımanov atyndaǵy stýdııanyń ornyn da D.Qonaev, Sh.Aımanov, Iý.Breýs (kıno­stýdııanyń bas ınjeneri)  tórteýi tańdapty.  Dımekeń Sma­ıylovqa: – Kamal, sen bilesiń be, Abaı­dan (kóshe) joǵary 5 qa­battan artyq ǵımarat kóterýge bol­maıdy. О́ziń qadaǵalap otyr, Al­matyda jer silkinisi bolýy múmkin ǵoı, saq bolyńdar. Osy aý­dandy kınoǵa bereıik,– degen eken kezinde... Mine, búgingi «Qa­zaqfılm» (Sháken Aımanov atyn­daǵy dep atyn alyp bergen de Ka­mal aǵa) kınostýdııasynyń  kóz tun­dyratyn ǵımarattarynyń jo­­ba­laryn jasatyp, bekitken de osy aǵamyz! Joǵaryda aty atal­­ǵan Iýrıı Vasılevıch Breýs­pen birge NIKFI-diń (Más­keý­degi kınostýdııalar men kı­no­­tehnologııalardy damytý ǵy­ly­mı-zertteý ınstıtýty) de ta­baldyryǵyn tozdyrǵan. Ke­ıingi jyldary maǵan Kamal aǵa osy Iýrıı Breýske bir ataq alyp be­re almadym, onyń qazaq kınoóndirisi aldyndaǵy eńbegi tolyqqandy baǵalanbady deıtin. Mine, bul da Kamal  aǵanyń adam­ger­shi­li­gi men jaqsylyqty umyt­paı­tyn­dyǵynyń tamasha bel­gisi. Ras! Iýrıı Vasılevıch Breýs­tiń esimi «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń tarıhynda erekshe oryn alǵany durys.

Kamal aǵanyń taǵy da bir er­ligi: Uly Otan soǵysyndaǵy Uly Jeńistiń 40 jyldyǵy qar­sa­ńynda (1984-1985 jj), Qazaq KSR Televızııa men radıohabarlar ta­ra­tý jónindegi memlekettik ko­mı­­tet­tiń tóraǵasy bolyp júr­gen­de, bárimizdi jumyldyryp, qazaq­­standyqtardyń soǵys maı­da­nyndaǵy jáne tyldaǵy eń­bek erlikteri týraly 40 se­rııa­ly derekti telefılm ja­saýdy uıymdastyrǵandyǵy. «Qa­zaq­fılm» men «Qazaqtelefılm» stýdııalarynyń 20 rejısseri ju­myl­dyrylyp osyndaı qomaqty jumysqa atsalysty.

О́miriniń aqyrǵy jyldary kıno men te­levızııa salalaryndaǵy kadr­lar jetispeýshiligin óz basynan ke­shi­rgen Kamal aǵa T.Júrgenov atyn­daǵy Qazaq Ulttyq óner aka­demııasynda sheberhana ashyp, jas­tarǵa rahattanyp dáris berdi. Bul mamandyqtar boıynsha kezinde tek Odaq deńgeıinde ǵana bilim be­riletin.

Búgin ortamyzda bolsa 85-ke kelgen mereıtoı ıesi bolatyn Ka­mal aǵa jóni de, joly da bólek kóp qyrly qalamger, bir syrly qaı­rat­ker edi ǵoı. Biz egjeı-teg­jeıin bile bermeıtin jalpy jýr­nalıstıka salasynyń, ásirese pýb­lısıstıka baǵytynda jazǵan eń­bekteri qansha! Qazaqstan Jýr­nalıster odaǵynyń tóraǵasy bo­la júre Táýelsiz Qazaqstannyń tór­tinshi bılik salasyna qosqan úlesi men onyń damý joldary tý­raly tujyrymdary qyrýar mura. Elimizde osy aǵalarymyz  syndy perzentter kóp týǵaı dep tileımiz!

Slambek TÁÝEKEL, kınorejısser, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri