Ulttyq sananyń sara joly

2015 jyly Qazaq handyǵynyń 550 jyl­dyǵyna oraı oblystaǵy bir­­den-bir respýblıkalyq mańy­zy bar ortaǵasyrlyq qalashyq – Saraıshyqtyń tarıhyna q­a­tys­ty «Saraıshyq – babalar murasy» at­ty derekter jı­naǵy jaryq kór­di. «Atyraý da­la­sy­nyń tarı­hı-mádenı murasy» atty kitap-albom basyldy.

Jalpy, oblys boıynsha 921 tarıhı-mádenı mura ny­sa­ny bar. Sońǵy jyldary oblys aýmaǵynan jańadan ta­rı­hı-má­denı mura nysandaryn anyqtaý isin ınspeksııa ma­man­­dary óz kúsh­terimen júr­gizýde. Keńestik kezeń­de já­ne odan keıingi táýelsiz­dik­tiń alǵashqy jyldarynda jer­gi­likti mamandardyń joqty­ǵy­nan oblys kólemindegi eskert­kish­­terdi anyqtaý isi más­keýlik jáne almatylyq zertteýshiler at­qarǵan bolatyn. 

Inspeksııa jumysynda qolǵa alynǵan kelesi bir jańa bas­tama eskertkishterdiń tarı­hyna qatysty derekterdi izdestirý men zertteý baǵytynda júzege asýda. 2014-2015 jyldary Atyraý óńiriniń tarıhy, arhe­ologııasy men etnografııa­syna qatysty derekterdi izdestirý jáne jı­naq­­taý maq­sa­tynda Reseıdiń Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Astrahan qa­­lalaryna ar­heo­grafııalyq issa­­parlar uıym­das­tyryldy. Issa­­par barysynda Reseıdegi eń iri ortalyq arhıvter men kitap­ha­nalarynyń qorlarynda jumys isteýge múm­kindik týdy. Atalǵan ǵylymı uıym­dardyń qorlarynan otan­dyq tarıhshylardyń nazaryna ilikpegen Atyraý men Qazaq­stan­nyń batys óńiriniń tarıhy men mádenıetine qatysty  ja­ńa­dan birneshe qundy foto jáne ıllıýstrasııalyq derek­ter­di anyqtadyq. Olardyń ishinde qazirgi eskertkishter tizi­min­degi Eski Gýrev qalasynyń, Saraı­shyq qalashyǵynyń, Jy­ly­-oıdaǵy Qyzylqala qala­shy­ǵynyń HIH ǵasyrdaǵy josparlary, Qul­shan ata men Aqmeshittegi Beket ata jerasty meshitteriniń syz­balary, HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyrdyń bas kezin­degi Qarashúńgil, Ushqan ata qo­rym­darynyń jáne ózge de eskert­kishterdiń fotosýretteri bar.  Sondaı-aq, mekeme bıylǵy jyl­dan bastap  eskertkishter betindegi HIH-HH ǵasyrdyń bas kezinde arab árpimen jazyl­ǵan mátinderdiń aýdarmasynan tura­tyn «Atyraý qazaqtarynyń epı­gra­fıkalyq eskertkishteri» atty se­rııaly kitap-albomdy shy­ǵarý­dy josparǵa engizdi.  Se­bebi, ma­zar men qulpytas betindegi ja­zý­lar bizdiń ata-babalarymyz tý­raly birden-bir má­limet beretin «dalalyq» arhıvtik derek­kóz. Uly dalamyzdyń ta­rı­­hı-mádenı murasyn zertteý men saqtaý jumystarynyń alǵa qa­raı jalǵasýyna Elbasy ma­qalasy serpin berip otyr. 

Elbasy maqalasynda atalǵan «Qazaqstannyń qasıetti rýhanı qun­dylyqtary» nemese «Qa­zaq­­stan­nyń kıeli jerleriniń geo­grafııasy» jobasy bizdiń qy­zyǵýshylyǵymyzdy týdyr­dy. Bul jobanyń buryn-soń­dy qolǵa alynbaǵanyn memleket basshysynyń ózi de atap aıtty. Shyny kerek, Atyraýda da ­kórkem, rýhanı, qasterli jer­­lerimizdiń birtutas jelisi bu­ryn-sońdy jasalǵan emes. Osy tus­ta ekshep aıtar bir jaıt, Atyraýdaǵy  kıeli jerlerdiń ne­gizgi bóligi oblystaǵy tarıhı-má­denı eskertkishteriniń tizimine engen. Mysaly,Jylyoıdaǵy Aqmeshit, Qulshan ata, Sherliǵul, Qarashúńgil, Ushqan ata, Maqat­taǵy Ońaı ata, Baıbaqty ata, Qyzylqoǵadaǵa Máten qoja já­ne taǵy basqalary. Sondyqtan da, aldaǵy ýaqytta osyndaı kıeli jer­lerdiń tizimin anyqtaý maq­sa­tynda zertteý jumysyn júr­gi­zý josparlanyp otyr. Munyń ózi  mádenı týrızmdi damytýmen qa­tar, óskeleń urpaq jadynda ult­tyq sana-sezimniń odan ári oıanýyna jol ashatyny aqıqat. 

Muhambetqalı  KIPIEV, Atyraý oblystyq tarıhı-mádenı murany qorǵaý, qalpyna keltirý jáne paıdalaný jónindegi memlekettik  ınspeksııasynyń  basshysy