Balamaly energııa. Shyǵys Qazaqstannyń múmkindikteri qandaı?

EKSPO tórindegi tórt joba

Al bul tarapta Shyǵys Qazaqstannyń múmkindigi qandaı? Oblystyq energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy basqarmasynyń bergen málimetterine júginsek, balamaly energııa kózderin damytý baǵdarynda óńirde birqatar jobalar ázirlengen. Máselen, bizdiń oblys EKSPO kórmesine 11 joba daıyndap, onyń 8-i halyqaralyq irikteý komıssııasynyń nazaryna usynylyp, sonyń 4-i irikteýden súrinbeı ótip, qa­zir­gi ýaqytta «Nur álem» kesheninde ju­rt­shylyq nazaryna usynylýda. Bul qan­daı jobalar? Alǵashqy eki jobany (Turǵysyn-2 jáne Turǵysyn-3 sý elektr stansa­laryn salý) Zyrıan aýdanyndaǵy Turǵysyn ózeninde júzege asyrý jos­par­lanǵan. Áýelgisiniń qýattylyǵy – 20 MVt, joba quny – 11 880 mln teńge. Ekinshisiniń qýattylyǵy – 90 MVt, joba quny – 62 600 mln.teńge. Alǵashqy jobany 2018-2020, keıingisin 2020-2023 jyldar aralyǵynda iske asyrý kózdelgen. Qos jobany da «Eco Energy» JShS usynyp otyr. Úshinshi joba jasyl jelekterdi ósirý arqyly aýadaǵy zııandy zattardy joıýǵa baǵyttalǵan. Iаǵnı, óńirdegi aýaǵa zııandy qaldyqtar shyǵaratyn kásiporyndarǵa jylytý maý­symy kezinde arnaıy qurylǵy ornatý arqyly júzege asady. Bul ekologııalyq jobanyń avtory О́skemendegi D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik tehnıkalyq ýnıversıtetiniń tehnıkalyq fızıka jáne jylý energetıkasy kafed­ra­synyń dosenti M.Ermolenko. Joba qu­ny – 6, 4 mıllıon teńge. Tórtinshi jo­ba «О́skemen qalasyndaǵy kóshelerdiń jaryq­t­andyrý júıelerin jańǵyrtý» dep atalady. Joba aıasynda oblys or­ta­lyǵyndaǵy 18 035 dana eski shamdar­dy jańa LED shamdarǵa aýystyrý jos­par­lanǵan. Bul joba júzege asqan jaǵdaıda qarjy 40 paıyzǵa, sanmen aıtar bolsaq, jylyna 34 mıllıon teńge únemdelmek. О́skemen qalasynyń ákimdigi usynyp otyrǵan joba quny – 1,4 mlrd teńge. Júzege asyrý merzimi – 2017-2018 jyldar. Basqarma mamandary qazir­gi ýaqytta joǵaryda atalǵan 4 joba­ǵa áleý­etti ınvestorlar izdestirilip jat­q­a­nyn aıtady. Halyqaralyq irikteý ko­mıs­sııasynyń qaraýyna usynylyp, su­ryp­taýdan ótken tórt jobanyń da óńir úshin mańyzy zor. Máselen, Turǵysyn-1 sý elektr stansasyn salý jobasy búginde jú­zege asyrylyp jatyr. Quny 11,500 mln teńgeni quraıtyn GES-ti 2018 jyly is­ke qosý josparlanǵan. Joǵary voltti apparattar jáne transformatorlarǵa qo­symsha maı quıýǵa arnalǵan qurylǵy, gıdrokavıtasııalyq termorobot, sonymen qatar Semeı qalasyndaǵy kóshelerdiń ja­ryq­tandyrý júıelerin jańǵyrtý jo­balarynyń árqaısysynyń ózindik erek­sheligi bar. Munyń ishinde bir ǵana jobaǵa toqtalar bolsaq, joǵaryda atalǵan Semeıdegi kóshelerdi jaryqtandyrý júıelerin jańǵyrtý baǵdarlamasy aıasynda shahardaǵy 7 246 shamdy LED sham­darǵa aýystyrý kózdelgen. Bul jyly­na 29 mıllıon teńgege jýyq qarjy únem­deýge múmkindik bermek.

О́ńirge taǵy bir sý elektr stansasyn salý kerek pe?

Balama qýat kózderiniń túri kóp. Jel energııasy deısiz be, kún energııasy deısiz be, sý energııasy deısiz be, atom energııasy deısiz be? Negizgilerine ǵana en salyp, ekshep otyrmyz. Osynaý qýat kózderiniń bar­lyǵyn kádege jaratýǵa áleýetti ob­lystyń biri – Shyǵys Qazaqstan. О́ńir­de balamaly energııa kózderin damytýǵa múmkindik mol. Dál qazirgi ýaqytta aı­maq­ta negizgi basymdyq sý energııa­syn óristetýge berilip otyrǵany bel­gi­li. Sa­rapshylardyń baǵalaýynsha, ob­lys­ta­ǵy sý resýrstary bir emes, birneshe GES salýǵa múmkindik beredi. Úlkenin de, shaǵynyn da. shyǵystyń gıdroenergetıkalyq resýrsy 61, 3 mlrd kVt saǵatty quraıdy eken, onyń 20 mlrd kVt saǵatyn kádege jaratýǵa bolady deıdi mamandar. Shyǵys Qazaqstanda bir emes, úsh birdeı sý elektr stansasy bar. Alaıda osy GES-terden óndirilgen elektr qýaty óńirdiń suranysyn tolyq óteı almaıtyn kezderi de bolyp turady. Ásirese, qaqaǵan qys pen óńirdegi úlken ózenderdegi sý deńgeıi tómendegen ýaqyttarda oblys energııa qýatynyń biraz bóligin jylý elektr ortalyqtary men Ekibastuzdan satyp alýǵa májbúr. Bul neni kórsetedi? Bul aımaqta taǵy bir úlken sý elektr stansasyn salý qajettigin anyq ańǵartady. Muny jaqynda О́skemen qalasyna jumys saparymen kelgende Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ózi de aıtty. Qazirgi tańda elimizdegi GES-terdiń úlesi 12 paıyzdy quraıdy. «Bul – óte az. Suranysty tolyq óteı almaıdy. Sondyqtan jańa sý elektr stansalary salynýy qajet. Máselen, Shyǵys Qazaqstannyń Zyrıan aýdanynda Turǵysyn-1, Turǵysyn-2 jáne Turǵysyn-3 sý elektr stansalaryn salý josparlanǵan. Eger bul GES-ter salyn­ǵan jaǵdaıda jylyna 328, 0 mln kVt sa­ǵat­qa deıin energııa óndirilip, oblys ózge óńirlerden elektr qýatyn satyp almaıtyn bolady. Qosymsha jumys oryndary da ashylady», – deıdi oblystyq ener­g­etıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sha­rýa­shylyǵy basqarmasynyń energetıka já­ne energııa únemdeý bóliminiń bas mama­ny Saltanat Sahanova.

Onyń aıtýynsha, Turǵysyn-2 jáne Turǵysyn-3 sý elektr stansalarynyń jobalaý-smetalyq qujattary ázirlenip, daıar tur. Tek ınvestor tabylsa bolǵany. Sonymen qatar, óńirde bógetsiz jáne shaǵyn GES salý jumystary qarqyndy túrde qolǵa alynyp jatyr. Bul maqsatta 12 jer telimi bólinip berilip, qazir jobalaý-zertteý jumystary júrgizilip jatyr eken. Osy sala mamandarynyń paıymynsha, shaǵyn GES-terde óndiriletin elektr energııasynyń ózindik quny tómen bolǵanymen ózge qýat kózderine qaraǵanda qorshaǵan ortaǵa tıgizer zııany da tómen.

Jeldi qashan eldiń ıgiligine jaratamyz?

Biz qadirin kóp bilmeı júrgen balamaly qýat kózderiniń biri – jel energııasy. Búginde álemdegi birqatar memleketter jeldi eldiń ıgiligine jaratý isine belsene kirisip te ketti. Jel energııasynyń qýaty búkil elektr energııasyna degen sura­nys­tyń besten bir bóligin qamtamasyz etip otyr­ǵan elder de bar. Máselen, Ispa­nııa men Danııa memleketterinde jel generatorlary barlyq tutynatyn elektr qýatynyń 20 paıyzyn, al Germanııada 10 paıyzyn quraıdy. Sońǵy kezde jel energııasyn damytý baǵdarynda Qytaı turaqty túrde kóshbasshy bolyp keledi. Bilikti mamandardyń sózine sensek, aýmaǵyna bir emes, bes Fransııa syıyp ketetin, Atyraý men Altaıdyń arasyn erkin jaılaǵan keń-baıtaq jerimizdiń jel energııasynyń qýaty eshbir elden asyp túspese, kem emes. Osydan birneshe jyl buryn Qazaqstannyń jel energııasyn damytýdaǵy áleýeti jan-jaqty zerttelip, keńeıtilgen jel atlasy jasalyp, bul atlasqa ulan-ǵaıyr qazaq dalasynyń jel qýaty basym bolatyn óńirleriniń kestesi engizildi. Mamandardyń sózine sensek, osy atlasqa sáıkes elimizdiń 50 000 shaqy­rymnan astam aýmaǵynda jylyna 900 000 gıgavatt-saǵat elektr energııasyn óndirýge bolady eken. Qubyla soǵatyn jeli kóp Shyǵys Qazaqstanda da jel energııasyn damytý baǵytynda arnaıy josparlar túzilip jatyr. Jaqyn jyldary Jarma men Ulan aýdandarynda eki jel elektr stansasyn salý josparlanyp otyr. Ulan aýdanyndaǵy qýattylyǵy 24 MVt Taıynty JES jylyna 65 mln kVt saǵat, al Jarma aýdanyndaǵy qýattylyǵy 75 MVt JES jylyna 125 mln kVt saǵat elektr energııasyn óndirýge múmkindik bermek. Mamandar boljamy osyndaı. Eki JES-tiń de qurylysy 2017 jyly bastalady dep josparlanǵan.

Túıin

О́ńirde shaǵyn kún batereıalaryn qol­danyp, odan alynǵan qýat kózin kún­de­likti turmys qajetine jaratyp otyrǵan tur­ǵyn­dar da bar. Biraq olardyń kópshiligi Qytaıdyń baǵasy arzan kún batereıalaryn tutynyp júrgeni belgili. Mundaı kún batereıalary ózimizde de bar eken. Astanada shyǵarylatyn kórinedi. Biraq quny joǵary. Qytaıdyń kún batereıalarynyń baǵasy 1 mıllıon teńgeniń ar jaq, ber jaǵynda bolsa, bizdikiniń baǵasy 5 mıl­lı­on­nyń tóńireginde. Árıne, bul rette tur­ǵyndardyń qaısysyn tańdaıtyny aıt­pasa da túsinikti. Bir atap óterligi, ózimizde shyǵarylatyn kún batereıalaryn sa­typ alǵan turǵyndarǵa qazaqstandyq ónimdi tutynǵany úshin memleket tarapy­nan 50 paıyz jeńildik jasalady eken. Alaı­­da mundaı jeńildik baryn jurttyń kó­bi bilmeıtin sekildi.

Bir sózben aıtqanda, óńirde balamaly qýat kózderin damytý baǵdarynda josparlanǵan is kóp. Elorda tórindegi EKSPO kórmesi bul taraptaǵy qadamdarǵa tyń serpin bereri anyq.

Maman pikiri

Vıktor NEDOVESOV, TMD men Qazaqstannyń eńbek sińirgen energetıgi:

– Shyǵys Qazaqstan – gıdroresýrstarǵa baı óńir. Osy múmkindikti durys paıdalanýymyz kerek. Ásirese, shaǵyn GES-terdi kóbeıtý qajet. Bul máselemen tek memleket qana shuǵyldanbaı, kásipkerler men sharýashylyqtar da qyzyǵýshylyq tanytqany abzal. Olarǵa da múmkindik bergen lázim. Qazirgi ýaqytta Eýropa jurty kún batereıalaryn qoldaný turǵysynda kóp ilgerilep ketti. Muny bizde de júzege asyrýǵa bolady. Ol úshin zańymyzdy retteý kerek. Bálkim jańa zań qabyldaý kerek shyǵar. Sodan keıin balama qýat kózderin sóz etkende, biz atom energııasyn esten shyǵaryp alamyz. Ony umytýǵa bolmaıdy. Bul tarapta da jumys isteýimiz qajet. Atom energııasynan alynatyn qýat kózderiniń de paıdasy az emes.

Azamat QASYM, «Egemen Qazaqstan»

Shyǵys Qazaqstan oblysy