О́ndiristi jańǵyrtý soqpaǵy

Izdenis izi

Áńgimeni shıhta daıyndaý býynynan bastaıyq. О́ıtkeni, baıytý fabrıkasynan kelgen konsen­trat osynda mys alatyn shı­kizatqa – shıhtaǵa aınalyp, odan ári balqytý sehyna jó­nel­ti­ledi.

Kásiporynnyń tabaldyryǵy ispetti shıhta daıyndaý sehynda kon­sentratty keptirý úderisin jaq­sartýǵa jáne jabdyqtyń beı-bereket buzylýyn boldyrmaýǵa múm­kindik beretin birqatar teh­nı­kalyq shara júzege asyrylýda. Jalpy, keleshekte mundaǵy teh­nologııa túbegeıli ózgertiledi.

О́ndiristik býynda kúkirt qysh­qyly sehynyń ózindik orny bar. Konvertor men rýdo­ter­mııa­lyq peshten bólingen gazdy tu­tý men osy sehqa jetkizgenge deıingi aralyqtaǵy úderis tolyq av­tomattandyrylǵan. Gazdy ba­ryn­­sha kádege jaratý arqyly aı­na­laǵa taralýyn azaıtýǵa qa­tys­ty kólemdi qaıta qurý ju­my­sy júr­gizilýde.

Bireýi anaý-mynaý óndiristik býynyńdy on orap alatyndaı úsh bólimsheden turatyn balqytý sehyn «metallýrgııalyq óndiristiń óze­gi» dep áspettesek, artyq emes. Zaýyt óndirisindegi órkendi óz­­geris balqytý býynynan bastaý alyp jatatyny da sondyqtan.

Kópshilik kózben kórmese de, kóńilinde berik uıalaǵan kú­reń qyzyl balqyma osynda aly­nady. Odan anod negizin quı­yp, elektrolızdeý sehynda óń­deý­den ótkennen keıin baryp Ar­qadaǵy Jezqazǵandy álemge ta­nyt­­qan saf altyndaı sary mys tu­tynýshyǵa jol tartady.

«Anaý-mynaý óndiristik bý­y­­nyńdy on orap alatyndaı» aı­týly úsheýdiń alǵashqysy – elek­tr pe­shi bólimshesi. Onda ár­qaı­sy­sy 168 sharshy metr aý­maq­ty alyp jatqan úsh fazaly, alty elektrod­ty, bıiktigi – 4,5, eni – 7, uzyndyǵy 24 metrlik qýat­ty eki pesh tur.

Qyzýǵa tózimdi betonmen qap­talǵan, tóńirekke beıbereket gaz taralmaýy qarastyrylǵan oǵan tı­elgen shıhta men kremnıı dıoksıdi (flıýs) ottegi aıdaý arqyly qorytylyp, quramynda mys, temir men kúkirt bar shteın pesh­tiń túbine shógedi. Al, flıýspen birikken qalǵanynan shlak túziledi.

Ádette quramynda 40%-60% mys bolatyn shteın konverterde balqytylyp qara mys alynady, ol anod peshinde odan ári tazartylady. Tunǵan shlak ón­diristik qaldyq qoımasyna jó­nel­tiledi. Balqytý býynyn­da­ǵy konverter men anod bólimshesi búginde bi­rik­tirilgen.

Qýatty kásiporynda alatyn ózin­dik salmaqty orny bar bul ujym shýaqty shaqty da, qıyn kez­eńdi de kórdi. Daǵdarystyń dúr­beleńin qajymas qajyr-qaı­ratpen, úzdiksiz izdenispen jeń­di. Jańashyldyqqa umtyldy, je­tis­tikke jigerlendi. О́ndiris má­denıeti kóterildi, qolmen at­qa­rylatyn jumys kólemi kemidi.

Túpki ónimniń tusaýy kesi­le­tin tus – elektrolız­deý sehy. Mun­da shaqpaq mystyń sapasyn art­tyrýǵa baǵyttalǵan elektrolıt temperatýrasyn retteıtin já­ne onyń quramyndaǵy bel­sen­di zatty baqylaıtyn avtomat­ty jeli óndiriske engizilgen. Bul elektrolızshi jumysyn aı­tar­lyq­taı jeńildetedi.

Sony soqpaq

Tegi temirdiń túbi tozatyny túsinikti. Onyń ústine óndiristegi tehnologııanyń tabandap turyp qalmaı, jetildirilip otyratyny taǵy málim. Demek, ýaqyt talabyna saı zamanaýı júıeli jańǵyrý – tabıǵı zańdylyq. Jez­qazǵandyq metallýrgterdiń de maqsaty – óndiristi jańǵyrtý jo­­lymen jańa jetistikke jetý.

2013 jyly qyrkúıekte «Qazaq­mys» basshylyǵy Jez­qaz­­­ǵan mys qorytý zaýy­ty­nyń ju­­my­­syn toqtatty. Ma­man­­dar­dyń málimdeýinshe, mun­daı sheshim mys balqytý qýa­tyn damytý keleshegin zertteý qorytyndysyna súıenip qa­byl­dandy. Degenmen, osy «kon­s­ervasııalaý» kezinde kóp­shi­liktiń kóńilin kúpti qylǵanyn bilemiz. 

Biraq bosqa alańdapty. Ká­sip­orynnyń ýaqytsha toqtap turýy jumysshy jalaqysyna kesirin tıgizbedi. О́ıtkeni qaı­ta qurý kezinde onyń áleý­met­­­tik áserin álsiretpeý úshin «Qazaqmys» basshylyǵy pár­men­­di qoldaý kórsetip, ortasha ja­laqy kásiporyn qaıta qatarǵa qo­sylǵansha saqtaldy.

Zaýyt shaqpaq mys shy­ǵar­ma­ǵan shaqta jumys kúshi­niń bir bó­ligi konsentrat tıeýge tartyldy. Kúkirt qyshqyly sehy Bal­­qash­tan kelgen shıkizatty baıytý fab­rıkasyna aıdap, za­lal­­syzdan­dyrýmen aınalysty. Qal­ǵany kásiporyndy qańtarýǵa qa­tysty sharany atqardy.

Bir jyldyń kóleminde zaýyt qaıta qatarǵa qosyldy. Oǵan birneshe faktor yqpal etti. So­nyń eń bastysy – memleket ta­ra­pynan kórsetilgen qoldaý. So­­syn metall naryǵyndaǵy álem­­dik jaǵdaıattyń jaqsarýy. Osy­­nyń negizinde tıisti sheshim qa­­byldandy.

О́ndiriste ońaı sharýa joq. Degenmen, maman biliktiligine zaýytty qaıta qatarǵa qosý kezinde kez­desken aǵymdaǵy qıyndyq ke­dergi keltire almady. 2014 jyly 15 qyrkúıekte №2 pesh qyz­dyrýǵa qoıylyp, 18 qazanda qa­ra mys aldy. Qarashanyń al­ǵash­­qy aptasynda shaqpaq mys shy­ǵaryldy.

Qysqasy, kásiporyndy qaıta qatarǵa qosý kestege saı júrdi.

Qazir kásiporyn burynǵy pırometallýrgııalyq tásilmen taý­arly ónim shyǵarady. Tú­si­nik­ti tilmen aıtsaq, aldymen mys konsentraty elektr qýatymen balqytylady, sosyn alynǵan balqyma otpen jáne elektrolıt ertindisimen odan ári tazartylyp, sosyn shaqpaq mys shyǵarylady.

Qunarsyz shıkizat óńdeıtin gıdrometallýrgııalyq tehnologııany óndiriske engizý jumysy odan ári jalǵasýda. Kendi ke­shen­di óńdeýdiń tıimdi tehno­lo­gııasyn jasaǵan – reseılik «RýsRedMet» ǴZB-men bilek bi­riktirgen «KazGıdroMed» kom­panııasynyń ǵylymı-zertteý ortalyǵy.

Keleshekte qunarsyz kennen alynǵan qara mysty gıdro­m­e­tal­­lýrgııalyq óńdeýdiń tehn­o­logııasyn tekseretin ámbe­bap qondyrǵy montajdalyp, ónim­­diligi saǵatyna 5 tonna kon­­sentrat shyǵarýǵa jetetin tá­­jirıbelik zaýyt salynady. Onyń jobasyn reseılik «RIVS-pro­ekt» jasady.

Gıdrometallýrgııalyq óńdeý tehnologııasyn «sony soqpaq» desek oryndy. Ol, eń aldymen, balanstaǵy jáne balansqa alynbaǵan kendi, buryn esepten shyǵarylǵan qordy, uzaq jyl jınalǵan óndiristik qaldyqty az shyǵynmen óńdeýge múmkindik beredi. Sóıtip, kásiporynnyń óndiris kólemi ulǵaıady.

Jezqazǵan aımaǵynda jumys istep turǵan kenish ǵumyry ondaǵan jylǵa uzarady, ekolo­gııa­lyq jaǵdaı jaqsarady. Shaq­paq mystyń ózindik quny 1,6 ese arzandaıdy. Keleshegi ke­listi kásiporynnyń ujymy bo- l­a­sha­ǵyna selkeýsiz senimmen qaraıdy.

Álibek ÁBDIRASh, jýrnalıst