Beǵazy bıigi týraly
Ortalyq Qazaqstanda, dálirek aıtsaq, Aqtoǵaı aýdanyndaǵy Jylandy taýynyń eteginde týyp, ótken ǵasyrdyń sekseninshi jyldaryna deıin ómir súrgen Ysqaq Súleımenuly degen boqtampaz adam bolǵan. Tentek adamdy jurt «jyndy Ysqaq» atap ketken. Onyń boqaýyz sózderin jurt tańsyq kórip, reti kelse ótken-ketken adamdardy sybatyp alyp otyrǵan. Marqum Aqseleý Seıdimbek aǵamyz da ózi tilenip baryp, jyndy Ysqaqtyń boqtyǵyn estip qaıtqan desedi. Keıin áńgimesine keıipker de qylǵan. Ysqaq qarııa úı-ishinen bólek, el ishindegi qısyq-qyńyr, teli-tentekterdi sol boqaýyz sózimen tyıyp otyrǵan. Tarıhshy ǵalym Tursyn Jurtbaı «Qunanbaı» atty kitabynda jazǵandaı, qyr basynda balalarmen oınap turǵan Qııasbaıdyń ersi qylyǵyna Abaıdyń renjip aıtatyn áńgimesine Qııasbaı aqyldy keıipte qarsy renjip: «Men dúnıeniń ózin mazaq etip júrgen joqpyn ba?» deıtini bar. Biz aıtyp otyrǵan jyndy Ysqaq ta sol Qııasbaı sııaqty ker zamandy kelistirip synap-sybap alǵandardyń biri.
Iá, jyndy Ysqaqty ne úshin eske aldyq? Túneý kúni Arqanyń altyn qazyǵy Aqtoǵaı aýdanyna qarasty, qut qonǵan Qyzylaraı deıtin aýyldyń torqaly toqsan jyldyq dúbirli toıy ótti. Bir top qalamdas dostar sol dúbirli asqa bardyq. Tekti topyraqta kimder týmady deseńizshi!.. Arqadaǵy bes qazylyqtyń biri sanalatyn Qyzylaraı qazylyqta týǵan eldiń azamattary tulǵalaryn bylaı túgendeıdi: Alash arystary Álıhan Bókeıhan, Álimhan Ermekuly, Aqbaıdyń Jaqyby týǵan, áıgili aqyn-ánshi-sazger Áset Naımanbaıuly dúnıe esigin ashqan, baıaǵy Lena qyrǵynyna qatysýshy Ýgar Jánibekov, xalyq aqyny Ǵabdıman Igensartovtyń kindik qany tamǵan, Qaraǵandy óńirinde 1939 jyly birinshi bolyp Lenın ordenimen marapattalǵan ustaz Ábdirahym Smaǵululy, asyldyń synyǵy, ataqty ǵalymdar Maǵaýııa men Músilim Ermekovter, ataqty sýretshiler Sahı Romanov pen Qalqaman Tileýhanuly, sondaı-aq, qazaq poezııasynyń biregeı ókili Aqsuńqardyń Serigi túlegen tekti tóńirekke kele jatyrmyz. Ondaıda jol-jónekeı arǵy-bergi tarıh tarazyǵa tartylyp, taý-tas túgendelip qalady. Áńgime-dúken qyzǵan tustyń birinde Aqtoǵaıǵa apara jatqan sara joldyń sol qaptalynan Jylandy taýy kórindi. Biz aıtqan jyndy Ysqaq ta osy alqaptyń alyby. Jyndy Ysqaqty jyrymyzǵa qosýymyzdyń sebebi de sol, bara jatqan Qyzylaraı taýlarymyzdyń bir silemi, ataqty Beǵazy bıigine osydan shamamen 1947-1952 jyldar aralyǵynda ataqty arheolog ǵalym Álkeı Marǵulan qazba jumystaryn júrgizgen. Týra sol ýaqytta búkil Eýrazııa aýmaǵyna taraǵan Beǵazy-Dándibaı mádenıeti qola dáýiriniń sońǵy kezeńine jatatyny anyqtalyp, osy mádenıettiń eskertkishterin Aqtoǵaı aýdanynda alǵash ret Álkeı Marǵulan ashqan eken.
Qazba jumystary keshendi túrde zertteýge alynǵan tusta ǵalymdar aýyldyń kónekóz qarııalaryn, bilgir tarıhshylaryn, sózge sheshen aýyldyń aıtqyshtaryn sóıletedi. Sondaı bir qazba jumystary ústinde Álkeı ǵalym jyndy Ysqaqty kezdestirip, ataqty boqtampaz syqaqshy ekenin aldynda estigen bolsa kerek, Ysqaq shalǵa ádeıi tıisip: – Sizdiń arǵy atalaryńyzda orysqa shatys eshkim joq pa? Shashyńyz shıkil sary, kózińiz tuzdaı kók eken, – dep qaǵytyp ótipti. Sóıtse, sózden súringen Ysqaq bolsyn ba, salǵan jerde: – Áı, Álkeı! Meniń arǵy tegimdi bilgiń kelip bara jatsa, aqyry mola aqtaryp júrsiń ǵoı, kórde jatqan sheshemdi qazyp alyp, ózinen sura! –degen eken.
Iá, biz áýelden-aq áńgimemizdi Álkeıden bastaǵymyz kelgen. Sebebi, biz bara jatqan Qyzylaraı, Qaratal aýyldaryna Alash kósemi Álıhan Bókeıhannyń nusqaýymen Álkeı Marǵulan birneshe márte baryp, ondaǵy tańbaly tastardy, kóne qorymdardy, ásem tabıǵat pen órkenıet oshaqtarynyń oryndaryn óz zertteýine alyp, ol qasıetti topyraqty álemdik tarıh ǵylymyna Beǵazy-Dándibaı mádenıeti degen atpen aıqyn tańbalaǵan bolatyn. Esimizge Beǵazy ańyzy men aqıqaty týraly birneshe áńgime qatar keldi. О́z zertteýinde Álkeı Marǵulan ataqty Manas batyr Arqaǵa kelgende Beǵazy taýynyń bókterin jaılaǵanyn jazady. Áýelde Beǵazy – jaýǵa shapqan batyr qyzdyń esimi eken. Taýdyń aty sol batyr qyzdyń erligi qurmetine qoıylǵan degen ańyz bar el aýzynda. Jáne bir ápsanada Beǵazy taýynyń basynda Manas batyrdyń Aqqula tulparynyń tas aqyry bolǵan delinedi. Qasıetti meken jaıly sol topyraqtyń som altyny Álimhan Ermekovtiń qyl ótpes qımas dostary Grıgorıı Potanın men Fedor Ýsov ta qoıyn dápterlerine qomaqty qujat bolarlyq túrli ańyzdardy túrtip alǵan. Bireýler «Aqtoǵaıǵa temir jol tartylmaı, órkenıet kóshinen keıin qalǵan» dep qalady. Biz sonda shamdanyp «Aqtoǵaı – naǵyz órkenıettiń órinde turǵan óte mádenıetti aımaq» der edik. Túptep kelgende mádenıettiń atasy osy Aqtoǵaıdaǵy Beǵazy taýynan bastaý alyp otyrǵanyn búgingi tarıh ǵylymy ábden dáleldep qoıdy. Qazirgi tańda osy Eýrazııa qurlyǵyn jaılaǵan Beǵazy-Dándibaı mádenıeti Eýropa jerlerine, sonaý Aýǵanstan, Iranǵa deıin sozylǵan. Zor maqtanyshpen aıtatynymyz, sonshalyqty alyp aımaqty alyp jatqan uly órkenıettiń oshaǵy – bizdiń Beǵazydan bastaý alatyndyǵy. Qaıbir jyly arheolog ǵalym Saǵyndyq Jaýymbaev bastaǵan QarMÝ-dyń jas tarıhshylary Germanııadan kelgen arheolog ǵalymdarmen birlesip, atalmysh aımaqty zerttegen bolatyn. Onyń nátıjesinde álgi ǵalymdardyń tań qalǵandyǵy, Beǵazy qorymynan tabylǵan metall synyqtarynyń túri Eýropa jerlerinen tabylǵan qoldan jasalǵan buıymdardyń metalymen sáıkes bolyp shyqqan. Tipti Beǵazydaǵy kóne buıymdardyń jasalý tásili erterekte qolmen quıylǵandyǵymen ozyq tur. Budan jasalǵan boljam – Beǵazy-Dándibaı dáýirindegi adamdardyń Azııa men Eýropaǵa jaýgershilik joryqtar nemese saýda-sattyq qatynastaryn jıi jasap turǵandyǵy. Bul – órkenıet emeı nemene?! Sondaı-aq, Beǵazy qorymdaryn aralaǵan ýaqytta, onyń zamanynda alyp mavzoleı bolǵandyǵyna kóz jetkizýge bolady. Bertingi tarıhtan biletinimizdeı, qazaqtan shyqqan ataqty tulǵalardy Túrkistanǵa jerlep kelgen bolsa, sol zamannyń uly kósemderi men dańqty patshalaryn Beǵazy qorymyna jerlep otyrǵan. Ony Álkeı Marǵulan zertteýleri de rastaıdy. Aýmaǵy kishigirim aýyldy qamtıtyn alyp qorymnyń týra ortasynda qurylys sáýleti ózgeshe alty kósemniń beıitin anyq kórýge bolady.
Osy derektermen sabaqtas aqtoǵaılyq ólketanýshy Tuńǵyshbaı Muqan aıtqan taǵy bir áńgime bar. Álıhan Bókeıhan jazbalarynda ózi týyp-ósken Qaratal ózeni men Jeltaýdan ári Jambaı degen balýannyń beıiti bolǵan. Qozy baǵyp júrgen jas Álıhan sonda álgi balýannyń beıitine baryp, jeti qarys saptyaıaǵyn kórgenin jazady. Aıtpaǵymyz, sonaý alystaǵy ataqty Jambaıdyń beıitin kórgen Álıhan qozykósh jerdegi Beǵazy taýlaryn, ondaǵy tańbaly tarıhty kózi shalmaýy múmkin emes edi. Jeltaýdyń eki beti tolǵan tańbaly tastar. Olardyń qalǵany bar, qıraǵany bar, búgingi tańda bes júzge tarta tańbaly tastar tarıhtyń tilsiz kýágerleri bolyp ǵasyrlardy ǵasyrlarǵa jalǵap jatyr. Álıhan týǵan Jeltaýdan bastap, Qarashoqyny órleı Qarqaralynyń Appaz aýylyna deıin qyryqqa tarta adam keıpindegi túrik dáýiriniń balbal músinderi jáne sileıip tur. Bary bar bolǵanymen, aýyl aqsaqaldary keıingi ýaqytta ol tarıhı jádigerlerdi keıbir jeke kásipkerler jańa salynǵan toıhanalary men qonaq úıleriniń aldyna ornatýdy ádetke aınaldyra bastaǵandyǵyn renishpen aıtyp qaldy.
Álıhantanýshy ǵalym Sultanhan Aqquly zertteýinde kórsetkendeı, akademık Álkeı Marǵulannyń esteligine sáıkes, 1926 jyldyń jazynda KSRO ǴA-nyń antropologııalyq ekspedısııasymen barǵanynda Adaı eli Álıhandy zor qurmetpen, qoshemetpen kútip, ústine jarǵaqtan shapan japqanyn aıtady. Álıhan men Álkeıdiń sol saparda birge túsken sýretteri de bar. Ony aıtyp otyrǵan sebebimiz, sol ýaqyttarda Alash kósemi Álıhannyń izbasar inisi Álkeı Marǵulanǵa Aqtoǵaıdaǵy Qyzylaraı, Aqsorań, Áýlıeata, Tesiktas, Beǵazy taýlaryn zertteýdi birinshi kezekte tapsyrma qylyp bermesine kim kepil? Ol solaı bolǵan da edi... Tarıhty sóıleter bolsaq, 1947 jyly Ortalyq Qazaqstan arheologııalyq ekspedısııa quramy jasaqtalyp, oǵan Álkeı Marǵulan basshylyq jasaıdy. Ol basshy sol ýaqytta nege birden ıesiz dala Aqtoǵaıdan qazba jumystaryn bastaıdy dep oılaısyz? Demek, osy jerden-aq, Álkeı ǵalym Álıhannyń uly murattaryn tikeleı jalǵastyrýshy tulǵa bolyp otyrǵandyǵy aıqyndalady. Odan bergi tarıhta da Álıhannyń týǵan inisi Smahan tóremen Álkeı otyz jyldaı aralasyp, hat-habar úzilmegen. Smahan tóreniń balasy Balabarshyn sol kezderdi esine alyp, Álkeı men Smahan ákesiniń tórgi úıdiń esigin jaýyp alyp uzaq áńgimelesetinin aıtqan bolatyn.
Taǵy bir derek, sol Beǵazyǵa japsarlas joǵaryda da aıtylǵan Áýlıetaý degen qasıetti bıik bar. Onda neolıt dáýiriniń tańbalary bar jaqpar tastar da óz zertteýshilerin kútip jatqany shyndyq. Ondaı tańbalar osy ýaqytqa deıin Qazaqstannyń bir-aq jerinde, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Aqbaýyr degen jerinde ǵana bolyp kelgen. Ol sýretterdi zertteýshiler bıik taqta tastarǵa josany ıtmurynǵa ezip tańbalaǵanyn anyqtapty. О́kinishtisi sol, qydyryp, demalýǵa barǵan týrıster ol sýretterdi aıaýsyz shımaılap jatyr. Birinshiden, árıne, Aqtoǵaıdyń Qyzylaraı silemderin tamashalaǵan adamnyń nazary toımaýy, jazary taýsylmaýy zańdy. Sondyqtan, ol aımaqtarǵa týrızmniń týy tigilip, alty qurlyqtyń nazaryn aýdarý qajet. Sáıkesinshe, qymbat mekenniń árbir jádigerin kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, bolashaq urpaqqa búldirmeı tabystaý boryshymyz ekenin de umytpaǵan durys.
Álimhan tuǵyry
Joǵaryda da aıtyp ketkenimizdeı, Aqtoǵaıdy alashtyń rýhanı astanasy desek, sol Aqtoǵaıdyń qasıetti turaqtary Jeltaýda Álıhan Bókeıhan, Bóriktasta Álimhan, Tóńirektasta Jaqyp týypty. Barlyǵy bir-bir bıikte dúnıe esigin ashyp, ómirleri de bıik-bıik minbelerde ótken esil tulǵalar. Qyzylaraıdyń toıyna kele jatyp taǵy bir súıinshili habardy Qaratal jurtynan estidik. Búginde Shabanbaı bı aýyly atalatyn Qarataldaǵy orta mekteptiń aldynda Alash alyptarynyń biri hám biregeıi Álimhan Ermekulynyń bıýsti ashylypty. Aıtýly oqıǵa Alash úkimetiniń qurylǵanyna 100 jyl tolýyna oraı uıymdastyrylǵan. Atalǵan mektep Álekeń esimin ıelengen. Sondyqtan, baba bıýstiniń ǵımarat aldynan oryn alýy – zańdy. Mektep dırektory Teńdik Qarasholaqov bastaǵan bilim ordasynyń ujymy ulaǵatty iske uıytqy bola bilgen. Saltanatty rásimge aýdan ákimi S.Ábeýova, baba urpaqtary – F.Ysqaqova, O.Ermekov, mektep túlekteri men aýyl turǵyndary qatysypty. Saltanat Mirásilqyzy qatysýshylardy qaıratker bıýstiniń ashylýymen quttyqtap, bul sharanyń jas urpaqty tárbıeleýdegi mańyzyna toqtalǵan jıyn ótipti. Professor, osy aýyldyń týmasy Jandos Smaǵulov Ermekov eńbegin, taǵylymdy ómir jolyn jan-jaqty qamtyǵan baıandama jasap, perzent paryzyn ótegen. Sondaı-aq, bıyl Alash qaıratkeriniń týǵanyna 126 jyl tolyp otyr. Alash qozǵalysynyń jetekshileri sapynda qazaǵyna qyzmet etken tulǵaǵa halqy máńgi qaryzdar. Qazaq memleketiniń shekarasyn belgileýde ólsheýsiz ter tókken Álekeń esimi umytylmasy anyq. Bıýst ornatýdaǵy negizgi maqsat – babaǵa degen sol bıik qurmetti tanytý ǵoı. Babanyń urpaqtary belsendilik tanytyp, barlyq shyǵyndardy kóterip alǵan. Bul oraıda, Álekeńniń urpaǵy, kásipker Erjan Nurtazınge Qarataldaǵy aǵaıyn dán rıza. Álimhandaı ul qazaqqa árdaıym kerek. Álekeń músinin kúnde kórip ósken óskinder arasynan babaǵa laıyq ul shyǵaryna senimimiz kámil. Elbasy aıtqan, «týǵan jerge týyńdy tik!» degen qazaq qaǵıdasy osyndaı sharapatty sharalardan bastaý alary sózsiz.
Qyzylaraı qyzyqtary
«Toı atynan ton tigiledi» degendeı, qara jerdiń aq tozańyn kók aspanǵa kóterip jatqan Qyzylaraıdyń birinshi jańalyǵy – qyzyq qarsańynda ashylǵan jastar saıabaǵy men balalardyń oıyn alańy boldy. Birligi bekem bul aýylda keler jyly sport kesheni men meshittiń qurylysy da kezek kúttirmeı bastalǵaly turǵan kórinedi. Aýyl aqsaqaldary áleýmettik nysannyń alǵashqy kirpishin qalady. Saltanatty rásimdi Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Aqtoǵaı aýdanynyń qurmetti azamaty Rymbek Júnisov jáne Aqtoǵaı aýdanynyń ákimi Saltanat Mirásilqyzy arnaıy jasady. Al qyrkúıekte uıaly baılanys júıesi ornaıdy dep el máz. Bunyń barlyǵy – osy jerden túlep ushqan jergilikti kásipkerlerdiń týǵan jerge degen tartýy. Arqanyń asqar taýy Aqsorańnyń baýyryn en jaılaǵan qasıetti Aqjaryq osylaısha toqsan jyldyq torqaly toıyn bastap ketti. Aýyldyń arda azamattarynyń, sondaı-aq Qyzylaraı aýylynda týǵan barlyq halyq demeýshiligimen uıymdasqan toı óz deńgeıinde dárejelendi. Aıadaı aýyl 21 aqshańqan kıiz úı tigip, alǵashqy kúni 1000 lotoreıa bıleti oınatylyp, bas júldege tý bıe tigipti. Atan ógiz, qoshqar, serke jəne tońazytqysh, teledıdar sııaqty 350-ge tarta turmystyq tehnıka utysqa tigilip, kelgen qonaqtar syılyqqa qaryq bolyp jatty. Mereıtoı tanymdyq konferensııamen ashyldy. Kólemdi baıandamalar jasalyp, aýyldan shyqqan azamattar aqjarma tilekterin arnady. Qazaqtyń sary tentek aqyny Qýanysh Maqsutov toıǵa jyrdan shashý shashyp, Qyzylaraıǵa arnalǵan ən baıqaýy ótti. Merekelik is-sharalardy uıymdastyrýda ánshi-sazger Erbolat Serkebaev, ánshi Balaýsa Ábdýalıeva, jýrnalıst Aıaýlym Sovet bastaǵan ónerli jastardyń ónegeli isteri jurtty erekshe tamsantty. Alqaly jıyn aınalasynda ólketanýshy Torǵaı Aqpanbaeva qurastyrǵan «Qyzylaraı» kitabynyń, 90 jyldyqqa arnalǵan fılmniń jáne án jınaqtyń tusaýkeseri ótti. Al Aqjaryqtyń ekinshi betinde aýyl kásipkerleriniń demeýshiligimen saıabaq ashylyp, 450 túp aǵash egildi. Mereıli mereıtoı odan ári, «Toqyraýyn tolqyndary» halyqtyq án-bı ansambliniń konserttik baǵdarlamasymen sándi jalǵasty.
Sol kúni 90 jyldyq tarıhy bar Qyzylaraıdyń topyraǵy tulpar tuıaǵymen dúr silkindi. Ondaǵy silkingen topyraq, qazaqtyń talaı dúldúli dúnıege kelgen, qaıtalap aıtsaq arzymas aqyn, ánshi Áset Naımanbaev pen qazaqtan shyqqan tuńǵysh matematık, professor Álimhan Ermekovti týdyrǵan topyraq edi. Osy jerde aıta ketken jón, segiz qyrly seri Ásettiń, aıtýly alashordashyl tulǵanyń týǵanyna bıyl 150 jyl tolyp otyr. Ol toı da bergisi aýdan kóleminde, arǵysy respýblıka kóleminde ulyqtalady degen úlken úmitimiz bar. Qyzylaraıdyń 90 jyldyq torqaly toıyn ótkizýge aýyl bolyp atsalysqan. Degenmen, osy mereıtoıdyń óz deńgeıinde ótkizilýine qomaqty qarjylaı úles qosyp, qoldaý kórsetken, eleýli eńbek sińirgen azamattar toı qarsańynda «Beıbitshilik álemi» Halyqaralyq Qazaq tvorchestvolyq birlestiginiń «El ardaqtysy» medalimen marapattaldy. Ol qatarda T.Aqpanbaeva, B.Syzdyqov, S.Qasymbekov, E.Nurtazın, A.Maıqybekov, M.Álipbergenov bar.
– Osy jerde kelesi jyly jastarǵa arnalǵan sport keshenin bastaımyz. Sosyn aýyl aqsaqaldary meshit salyp berýdi surap otyr, meshit kishkentaı. Sondyqtan meshit salatyn shyǵarmyz. Taǵy da áleýmettik sharalar jasaı beremiz. Toı jasaýdaǵy basty maqsat – aýyldy kórkeıtý, – deıdi qyzylaraılyq jeke kásipker Serik Qasymbekov. Sonymen qatar, aýyl ákimi Sheker Tólepbekova aıtqandaı, – bul endi Elbasymyzdyń aýyldy kórkeıtý, jańartý jónindegi jobasynyń ıgi isteri dep oılaımyz. Elden ketken jan-jaqqa, syrtqa kóship ketken azamattar aýylymyzdyń kórkeıýine, torqaly 90 jyldyq toıǵa atsalysyp, barlyǵy kómektesip, aýyldy kórkeıtip jatyr, naǵyz rýhanı jańarý men jańǵyrý osy shyǵar, – deıdi. Toıdyń naǵyz qyzǵan tusynda Oırantaýdyń baýyrynda ulttyq sporttyń birneshe túrinen jarys bastalyp ketti. 40-qa jýyq sáıgúlik qatysqan alaman báıgeniń bas júldesin Balqash qalasynan kelgen shabandoz ıelenip, Eldos Naýanovtyń birinshi kelgen at ıesi kólik mindi. Túıe balýanda jańarqalyq balýan Aqsuńqar Núrkeev bas báıgeni qanjyǵalady. Jalpy, Qyzylaraıdyń tarıhymen qatar tabıǵaty da kórkem. Ortalyq Qazaqstandaǵy eń bıik Aqsorań shyńy osy aýylda ekenin biletin bir top shyǵarmashyl jastar toıdyń erteńinde Arqanyń tórine tý qadady. Jáne bir jańalyq, ólkeniń osynaý ásem jaratylysyn sýretteıtin jańa beınebaıan bul kúni jurtqa tanystyryldy. Serik Aqsuńqaruly jyrlaǵandaı, «dúnıejúzilik kartada, júrekke ystyq bir núkte deıtin» Qyzylaraıdy taǵy birde:
Atyńdy ylǵı ańyz ǵyp aıtypty óleń, Sonyń bárin bir jerge qaıtip terem? Men ózińnen júz ret ketip qalyp, Júz myń márte qaıtadan qaıtyp kelem, – dep biz de qımaı attanystyq.
Mıras ASAN, «Egemen Qazaqstan» Qaraǵandy oblysy, Aqtoǵaı aýdany